ж. фруктоза (фруктаҕа, мүөккэ баар саахар, углевод).

суллулуоһа, целлюлоза (глкжозид-най диэн ааттанар химическэй сибээстэринэн холбоммут глюкоза тобохторуттан турар уустук молекулалаах углевод (полисахарид). С. үүнээйи тас хаҕын утахтарыгар ордук элбэх, онон үүнээйини бөҕө туруктаах оҥорор. С. кумааҕыны, химическэй утахтары, бөлүөҥкэлэри, лааҕы, пласт-маассаны, буруота суох буораҕы эҥин оҥорууга туттуллар.)

аат.
1. Үрүҥ өҥнөөх минньигэс ас. ☉ Сахар. Кумах саахар. Рафинад саахар. Тойуу саахар
□ Суумкатыттан арыылаах килиэби кытта тойуу саахары таһааран, бэрт минньигэстик аһаан барда. Л. Попов
Атын куһуок буолар ас, саахар, бурдук эҥин кинилэргэ суох дьоно этилэр. Н. Заболоцкай
2. эмп. Үксүгэр углевод бөлөхтөрүттэн турар сорох органическай холбоһуктар ааттара. ☉ Название некоторых органических соединений, преимущественно из группы углеводов
Кыыһырдахха хааҥҥа саахар элбиир буолар. Т. Сметанин
Харас сэбирдэҕэ хааҥҥа уонна ииккэ саахар ахсаанын күүскэ аҕыйатар. МАА ССКОЭҮү
♦ Саахар да манньаҕа кэпс. — туох да иһин, туох да манньаҕа. ☉ соотв. ни за какие коврижки
Хата, эн кинилэри саахар да манньалаатаххына, манна өҥөйөллөрө биллибэт. Н. Заболоцкай
◊ Саахар иһитэ — остуолга саахар уурар иһит. ☉ Сахарница. Саахар иһитин атыыластым. Саахар ыарыыта кэпс. — саахарынай диабет диэн курдук (көр саахарынай)

I
аат.
1. Аска кутуллар аһыы амтаннаах бып-бытархай үрүҥ өҥнөөх тума. ☉ Соль. Күөскэр тууста кут
□ Тууһа суох да аһыы баар үһү (тааб.: табах)
Ынаҕын уоскутаары, бэйэтэ да уоскуйа таарыйа ынаҕар туус ытыһан аҕалан сиэттэ. В. Яковлев
Оччоҕо... Оччоҕо, доҕочуок, Олоххо, үлэҕэ таптал суох. Барыта, барыта болооччу, Тууһа суох ас курдук буолааччы. С. Данилов
2. хим. Кислота водородун оннугар металл холбоспутуттан үөскүүр бэссэстибэ. ☉ Вещество, в котором водород кислоты замещён металлом, соль (минеральные соли). Калий тууһа
□ Металл аатамнарыттан уонна кислота тобохторуттан оҥоһуллубут молекулалардаах уустук бэссэстибэни туус диэн ааттанар. КДМ Х
Сир анныттан уруудалары уонна туустары хостууллар. КЗА АҮө
Аһыыр аска белок, сыа, углевод, битэмииннэр, минеральнай туустар (микроэлеменнэр) ситэри баар буолуохтаахтар. ППА БЭССЭ
♦ Айаҕын абатын (тумсун тууһун) көр айах I
[Алтан Садаҕа:] Айыы-хаан оҕолоро Киһиргэстэрэ диибин диэн Кимнээҕэр ордук, Тумсуларын тууһа Туохтааҕар да ордук, Айахтарын абата Атын үлүгэр... П. Ойуунускай
Бу баранаактар айахтарын абатын, тумсуларын тууһун истиҥ эрэ, киһини арааска балыйардаахтар, баҕастаахтар. Н. Заболоцкай. Харах уутун тууһа калька. — кыһалҕа, ыар санаа баттыга. ☉ Горечь слёз
Харах уутун тууһунан тураҥыран Эрбэһин отунан сабыллыбыт, Туруйа түспэт тумарата буолбут Туруу бараан дойдубут Кэмэ биллибэт кэтит таһаатын Кэхтэри билбэт кэскилинэн туруктаатыҥ. А. Абаҕыыныскай
Чуучугуруур туус тумус көр чуучугураа. Чуучугуруур туус тумус Хомпоруун Хотой баай Тойон оҕонньор аҕалаах. Күннүк Уурастыырап
◊ Туус иһитэ — туус кутан остуолга уурар иһит. ☉ Небольшой сосуд для соли, подаваемый к столу, солонка. Туус иһитинэ аҕал эрэ. Туус собуота — айылҕа тууһун аһылыкка туттуллар гына оҥорон таһаарар собуот. ☉ Завод для переработки соли
Кэмпэндээйитээҕи туус собуота Саха сирин бүтүннүүтүн кэриэтэ тууһунан хааччыйар. И. Данилов
Хаар (куба, муус, туус) маҥан көр маҥан. Туус маҥан таҥастаах дьахтар кэллэ, ити кимий? А. Софронов
Антах, халдьаайы үрдүгэр, үс туус маҥан ураһа көстөр. Суорун Омоллоон
Туус маҥан атынан Манчаары көтүтэр. Уол оҕо охтума, Аккыттан сууллума. Т. Сметанин
др.-тюрк. туз, тюрк. туз, дуз
II
аат., хаарты. Хаарты саамай улахан хараҕа (хаартыга соҕотох хараҕынан бэлиэтэнэр). ☉ Старшая в масти игральная карта с одним очком посредине, туз. Чиэрбэ тууһа. Туора тууһа
♦ Туус куоһур буол — туох эмэ мөккүөргэ, куотуһууга ордук сүүйүүлээх күүс буол. ☉ Служить наиболее сильным аргументом, козырным тузом в чём-л. (споре, соревновании)
Бырайыакпыт сүрүн уратыта — экэниэмийэлээһин — биһиги туус куоһурбут. Н. Лугинов. (Туус) куоһур тутун — тугунан эмэ өҥнөн, киһиргии тутун. ☉ Выставлять что-л. напоказ, хвастаться чем-л., козырять. Соҕуруу баран кэлбитинэн туус куоһур туттар