узда, уздечка.

имеющий узду; с... уздой; взнузданный, занузданный.

имеющий узду; с ... уздой; обузданный, взнузданный; уостугана суох ат лошадь без узды.

1) давать кому-л. узду; 2) обуздывать, взнуздывать, зануздывать.

аат. Ньирэй ийэтин эмпэтин диэн муннугар кэтэрдиллэр туос эбэтэр мас оҥоһук. ☉ Нарыльник, намордник для телят
Арыычча бороохтуйбут торбуйахтар маҥырыыллара өрүөлэриттэн, томторуктарыттан тэһииргээн, сатараан дуораһыйар. Эрилик Эристиин
Ыаллар, дьиэлэрин халҕанын суон дүлүҥүнэн баттатан, торбосторун өрүөлэрин устуталаан субан ыытан баран, бэйэлэрэ эмиэ тыа устун баартара. Н. Заболоцкай
Ийэлэрин эмпэтиннэр диэн, ньирэйдэр бары өрүөлээхтэр. Б. Лунин (тылб.)
ср. тюрк. өрүк, өрө ‘путы, которыми связывают две передние ноги с одной задней’, др.-тюрк. өрк ‘узда’

1) возвр. от үүннээ = иметь, приобретать узду, уздечку; 2) страд. .от үүннээ = взнуздываться, зануздываться, быть взнузданным, занузданным; үүннэм-мит ат взнузданная лошадь.

аат.
1. Аты салайарга талаҕынан, быанан үүн курдук баайыы (дьиҥнээх үүн суоҕар үүнү быстах солбуйуу). ☉ Ремешок, заменяющий удила, импровизированная узда
Дьырыбына Дьырылыатта Кыыс бухатыыр обургу атын амаҕаччытыттан салайа тарта. П. Ядрихинскай
Хаҥха ыҥыырдаах, хатырык сөрүөлээх, амаҕаччы үүннээх, сутука тэһииннээх миҥэ биэ турарын көрдө. ПЭК ОНЛЯ I
△ Акка үүнүн таһынан кэҥэриититтэн тартаран бааллыбыт быа (баһын кыайтарбат акка). ☉ Ремень, проведенный поверх узды через ноздри лошади (закусывающей удила).
2. көсп. Албынныыр, албастыыр ньыма; албыннаан-түөкэйдээн үктэтии. ☉ Хитрый, ловкий способ; хитрость, обман
[Сүрэҕим] Кырдьык суолуттан кыратык Арай туоруу түс эн Албынкөлдьүн амаҕаччытын Аахсан, киниэхэ эрэнэн, Оччоҕо, доҕоор, эйигин Түөспүттэн хостоон ылыам. Баал Хабырыыс
Бултуурга ханнык амаҕаччылары туттары барытын ымпыктаанчымпыктаан сиһилии кэпсээн тахсыбыта. В. Протодьяконов

привязывать, связывать; накидывать верёвку; аты быалаа = а) привязать лошадь (напр. к дереву); б) надеть на лошадь узду; аты сэргэҕэ быалаа = привязать лошадь к коновязи; ынаҕы быалаа = привязать коров (в коровнике).

төһө-хачча буолуой не угодно ли?; прошу вас; үүннээх-тэһииннээх үтүө тылбын истэн көрдөххүнэ төһө-хачча буолуой? не выслушаете ли вы мою величайшую просьбу? (букв. не угодно ли вам будет выслушать моё доброе слово с уздой и поводом?— почтительное церемонное обращение при усиленной просьбе).

даҕ.
1. Аарыгынан киэргэтиллибит. ☉ Украшенный побрякушками, погремушками (напр., узда, бубен, занавеска)
Аарыктаах ат баһын быатын тыаһа Айаарда-куйаарда, Айгырастаах кымньыы тыаһа Кыһыгыраата-куһугураата. Күннүк Уурастыырап
[Ньургун Боотур] аарыктаах халҕаннарын аһа баттаан, тахсан ойдо. Ньургун Боотур
Кырааскалаах, аарыктаах дугалаах, өйөнөрдөөх доруобуна сыарҕалаах, икки бэрт аттар түһэн иһэллэр эбит. Эрилик Эристиин
2. Ыраахха дуораһыйар, дорҕоонноох (хол., албан аат, аат-сурах). ☉ Широко, далеко известный (напр., о славе)
Аарыктаах чуораан Албаннаах ааппын Арҕара сураан, Аан маҥнай миигин Ааттаан биэр — диэтиҥ. Эллэй
Фронтовиктар диэн аарыктаах ааттаах [дьиэбитигэр] иһэрбит. «ХС»
△ Сүдү, улуу, дьоһун (дорҕоону, муусуканы, айылҕа көстүүлэрин этэргэ). ☉ Величественный (обычно о звуках, музыке, явлениях природы)
Тулаайах таас уонна бөлөх тиит аарыктаах наҕыл үөрүүтүн үргүтэн кэбиһиэхпит диэн сэрэммит курдук биһиги ол очуос төбөтүн саҥата суох одуулаһан турдубут. В. Короленко (тылб.)
Бытааннык утуусубуу, салгын долгуннарын долгулдьутан аарыктаах дорҕооннор ньиргистилэр. Л. Толстой (тылб.)
◊ Аарыктаах айан суола эргэр. — былыр буостаны таһар улахан айан суола; унньуктаах, эндирдээх уһун суол. ☉ Старинный почтовый тракт; большая, дальняя, трудная дорога
Ньургун — дохсун эр бэрдэ киһи, аарыктаах айан суолун чуо кини арыйа баттаан, манна тиийэн кэлэргэ дылы гыммыттара баара. Амма Аччыгыйа
Тыалы, буурҕаны сырсан бурҕачытаммын, Аарыктаах айан суолун эбии тэлэйэммин бара турдарбыан. Н. Босиков. Тэҥн. хоболоох суол