төһө-хачча буолуой не угодно ли?; прошу вас; үүннээх-тэһииннээх үтүө тылбын истэн көрдөххүнэ төһө-хачча буолуой? не выслушаете ли вы мою величайшую просьбу? (букв. не угодно ли вам будет выслушать моё доброе слово с уздой и поводом?— почтительное церемонное обращение при усиленной просьбе).

алла-булла кутурук (кутуруктаах) фольк. — хоп-хойуу, логлорхой уонна уп-уһун кутурук (бухатыыр атын хоһуйууга киэргэтэр эпитет). ☉ Густой, бугристо-мохнатый хвост (украшающий эпитет, применяемый к богатырскому коню)
Алла-булла кутуруктаах араҕас атын миинэн баран көтөн тахсыбыт [бухатыыр]. Саха фольк. Алла-булла кутуруктаах, Арҕаһыттан үүннээх-тэһииннээх, Айдаарыкы Араҕас аттаах, Алталаах Алтан Дуоллаҥса бухатыыр Түһүөн сөптөөх этэ. Күннүк Уурастыырап

ыҥыырдаа диэнтэн бэй., атын
туһ. Мин бэрт өр көрдөөн түбүнэ сатаан баран, Улааммын ыҥыырдаммытым. Н. Заболоцкай
Лампа [бухатыыр] аалай маҕаас ата ыҥыырданан, сэргэтигэр бааллан тэлэкэчийэ турар эбит. Эрилик Эристиин. [Уучах] хайыы үйэ ыҥыырданан, көнтөстөнөн кэлбит этэ, тимир сыап үүннээҕэ
эвен. фольк.

аат.
1. Ойуур ортотугар эбэтэр саҕатыгар кыра ырааһыйа. ☉ Лужайка посередине или на опушке леса
Ойуур хонноҕор үчүгэйкээн көбүс-көнө күөх дьэллэҥ ортотугар …… күрүө оҕотун туппуттар. Болот Боотур
2. Сарсыарда халлаан сырдаан эрэр кэмэ, сарсыардааҥы үөл-дьүөл. ☉ Время рассвета, предрассветные сумерки
Тыҥ хатыыта, сарсыарда дьэллэҥҥэ Хайыһарым кыыдамныыр суолун …… Чолбон төлөнө сырдатар. Л. Попов
◊ Дьэллэҥ кулгаах фольк. - даллаҕар, аһаҕас, истимтиэ, чуор кулгаах. ☉ Широко расставленные, оттопыренные, чуткие уши
Үүннээх-тэһииннээх Үтүө тылбын Икки тэргэн ый Ньэмиэтэ буолбут Дьэллэҥ кулгааххар Таба тайан, көрө билгэлээ. Таллан Бүрэ

аат.
1. Аты салайарга талаҕынан, быанан үүн курдук баайыы (дьиҥнээх үүн суоҕар үүнү быстах солбуйуу). ☉ Ремешок, заменяющий удила, импровизированная узда
Дьырыбына Дьырылыатта Кыыс бухатыыр обургу атын амаҕаччытыттан салайа тарта. П. Ядрихинскай
Хаҥха ыҥыырдаах, хатырык сөрүөлээх, амаҕаччы үүннээх, сутука тэһииннээх миҥэ биэ турарын көрдө. ПЭК ОНЛЯ I
△ Акка үүнүн таһынан кэҥэриититтэн тартаран бааллыбыт быа (баһын кыайтарбат акка). ☉ Ремень, проведенный поверх узды через ноздри лошади (закусывающей удила).
2. көсп. Албынныыр, албастыыр ньыма; албыннаан-түөкэйдээн үктэтии. ☉ Хитрый, ловкий способ; хитрость, обман
[Сүрэҕим] Кырдьык суолуттан кыратык Арай туоруу түс эн Албынкөлдьүн амаҕаччытын Аахсан, киниэхэ эрэнэн, Оччоҕо, доҕоор, эйигин Түөспүттэн хостоон ылыам. Баал Хабырыыс
Бултуурга ханнык амаҕаччылары туттары барытын ымпыктаанчымпыктаан сиһилии кэпсээн тахсыбыта. В. Протодьяконов

аат. Ыҥыыр кэннинэн ат самыытыгар саба уурар, бүрүйэр, ойуулаах-оһуордаах, киэргэллээх таҥас. ☉ Убранство коня: расшитая, украшенная чем-л. ткань, покрывающая крестец, чепрак, попона
Көмүс үүннээх, ыҥыырдаах, көмүстээх оһуордаах сукуна кычымнаах, чаппараахтаах, симэхтээх аттарын көрүүгэ аҕалтаабыттар. Күннүк Уурастыырап
Албаралар, чаппараахтар Ааттыын адьас сүппүттэр. Л. Попов
Кычымы, чаппарааҕы олус сиэдэрэй гына тигэллэрэ. НБФ-МУу СОБ
◊ Чаппараахтаах элэмэс — самыытыттан икки буутун устун түһэр үрүҥнээх элэмэс сылгы. ☉ Масть лошади: пегий с белой окраской в области крестца и задних ног. Чаппараахтаах элэмэс [сылгы] кэлин самыыта эрэ үрүҥнээх. ОМГ ЭСС
ср. осм. чапрак ‘покрышка верховой лошади и седла, шаприк, чапрак’

1. аат., эргэр. Кылыгыраччы тиһиллибит лыҥкынас кэрэ тыастаах тиэрбэс киэргэл (үксүгэр көмүстэн, алтантан үүнү, быыһы, дүҥүрү киэргэтэргэ оҥоһуллара). ☉ Побрякушки, погремушки в виде колечек (обычно украшающие уздечки, занавески, бубны). Үүн аарыга
   □ Ат туйаҕын тыаһа кэннигэр тибигирээн, аарык тыаһа кыыгынаан кэлбитигэр, Уулаах хаһыырбытынан эргиллэ түһэн көрбүтэ: Хаппытыан Ачаарап олорор эбит. Эрилик Эристиин
   Хоболоох бөҕө хомулунна, Аарыктаах үүннээх аараата, Соноҕос ат дьоруолаата, Сиэр ат сиэллэ. С. Зверев
   Айан суолунан чуораан Аарык буолан айманна. «ХС»
2. даҕ. суолт., көсп. Баараҕай, сүҥкэн; айдааннаах-куйдааннаах, киэҥ-куоҥ. ☉ Громадный, величественный (по размерам); шумный, оживленный и широкий (напр., дорога); громкий, шумный (напр., об имени, известии)
   Аҕыс айдам аарык салаалаах Аар-Луук Маһым барахсан баара Аҕыс аҥыы арахсарга дылы буолла. П. Ойуунускай
   Алтан аарык массыыналар Барылыы-харылыы тураллар эбит. С. Зверев
   Былыр миигин мин ийэм Тайҕа аарык суолугар Ыраах айаннаан иһэн Төрөппүт диэн сурах баара. С. Данилов

I
туохт.
1. Сиртэн быган улаатан, үрдээн, ситэн-хотон таҕыс (үүнээйигэ сыһыаннаан этэргэ). ☉ Расти, вырастать, произрастать (о растениях)
Көрүҥ, көрүҥ эрэ! Быйыл сайылыкка сир симэҕэ олус да үүммүт эбит! Суорун Омоллоон
Бу хатыҥнар хаһан да арахсыспат үс ини-бии курдук, үһүөн эмдэй-сэмдэй үүммүттэр. А. Бэрияк
Оччоҕо саас этэ, Күөх от үүммүтэ, Үөр куба кэриэтэ. П. Тулааһынап
△ Хойуу, өлгөм астан (хол., үүнээйи аһын этэргэ). ☉ Уродиться, созреть (напр., о плодах растений)
Өтөҕүм кур төҥүргэһин Хаптаҕас саба үүнүө. С. Данилов
Быйыл дьэдьэн хайа да сыллааҕар дэлэйдик үүммүт. А. Кондратьев
Эриэхэ үүммүт дьылыгар тииҥ тириитэ аһары тупсар. «ХС»
2. Уһаа, уһун буол (хол., баттах). ☉ Расти, становиться длиннее (напр., о волосах)
Түөрэҥэй ойуун, саһара маҥхайан эрэр баттаҕа саннын байаатыгар диэри үүммүт, килэрийэ киртийбит ырбаахылаах, тамыйах ыстааннаах куһаҕан оҕонньор. Күндэ
Үөһэ бытыга намылыччы үүммүтүттэн кини сирэйин быһыыта хайдах эрэ сыалыһар хоҥуруутугар маарынныыр. Амма Аччыгыйа
Сөдүөт баттаҕа үүнэн, ньүксүччү түһэн хайдах эрэ олох атын киһи курдук көстөр. И. Федосеев
3. Оҕо сааскыттан тахсан, улаатан, сайдан ис. ☉ Расти, вырасти (о детях, подростках)
Дорообо, алааһым, сирэм күөх алааһым! Эн дьоллоох мындааҕар мин үөскээн үүммүтүм. П. Ойуунускай
Мин күнү көрбүтүм, Мин манна үүммүтүм, Бу налыы сыһыыбар, Бу чараҥ аларбар. С. Данилов
Үүйэ, Баанча иккиэн ынах муоһун курдук сэргэстэһэ үүммүттэрэ. Л. Попов
4. көсп. Ситэн-хотон үрдүк таһымҥа тиийэ таҕыс, биллэр-көстөр буол (хол., кыах, сатабыл). ☉ Достигать совершенства, становиться общепризнанным, известным (напр., о мастере в каком-л. деле). Ойуун итэҕэлэ бу өссө религияҕа диэри үүнэ илик итэҕэл буолар. Саха фольк. «Түөрт уон ырыатынан» Күннүк Уурастыырап айымньыта уус-уран өттүнэн үрдүк кэрдиискэ ыттыбыта, кини поэтическай дьоҕура, сатабыла улаханнык үүммүтэ. Софр. Данилов
Бу эдэр киһи курааны утары охсуһууга бэртээхэй тэрийээччи буоларын көрдөрдө. Ити барыта кини кыахтааҕын, үүнэн иһэрин туоһута буолар. М. Доҕордуурап
5. көсп. Саҕалан, буолан бар (хол., туох эмэ кэмэ саҕаланан барарын этэргэ). ☉ Наступать, наставать, начинаться (напр., о времени, событии)
Үүннүлэр үтүөкэн да күннэр, Иһиэххэ эриэккэс да салгын! Күннүк Уурастыырап
Саҥалыы сарыал күннээх Саҥа дьылбыт үүннэ! С. Данилов
Сааскы ыһыым күрэҕэ турда, Күннээх халааҥҥа үгүс чыычаах ыллыыр, Үтүө да күн үүннэ мин дойдубар! «ХС»
ср. др.-тюрк., тюрк. он ‘расти, вырастать’
II
аат. Ат баһыгар кэтэрдиллэр уостуганнаах, тэһииннээх, үксүгэр куртан оҥоһуллубут ат тэрилин көрүҥэ. ☉ Часть конской сбруи — ремни с удилами и поводьями, надеваемые на голову лошади, узда
Сылайбыт акка үүнэ да таһаҕас (өс хоһ.). Ат үүнүн тиэрбэһигэр тоһоҕону туора угаллар уонна иккиэннэрин синньигэс ситиинэн баайаллар. Д. Таас
Күн аайы кулунчук дьоруолаата, Көмүс үүн кылырҕаата. С. Васильев
♦ Үүннээх-тэһииннээх үтүө тыл — дириҥ ис хоһоонноох, көрдөһүүлээх-ааттаһыылаах тыл. ☉ соотв. веское слово
Дьэ, кырдьаҕас, эйигин, эһэлээтэр эһэбэр холуйаммын, аҕалаатар аҕабар ааҕаммын, үүннээх-тэһииннээх үтүө тылбын иһитиннэрэн эрэбин! П. Ойуунускай
Сөп, эн үүннээх-тэһииннээх үтүө тылгын ылынабын. Күннүк Уурастыырап
«Ол боротокуоллана эҥиннии сылдьыбыт убайыҥ үүннээх-тэһииннээх үтүө тылын сиргэ-буорга хаалларбатаргын үчүгэй буолуо этэ», — диэн баран, курун мөлтөтүннэ. Суорун Омоллоон. Үүнэ-тэһиинэ суох — туохтан да туттуммакка, тардыммакка, харыыта суох (кими эмэ үөх, мөх). ☉ Не зная удержу, не считаясь с обстоятельствами, необдуманно (ругать, бранить кого-л. — букв. без поводка-узды)
Дьон эмиэ үүнэ-тэһиинэ суох саҥарсан бардылар. Н. Якутскай
Кыыс эрэйдээх көмүлүөк аттыгар туран, хотунун үүнэтэһиинэ суох саҥатын истэн турда. А. Сыромятникова
Маарыйаны үүнэ-тэһиинэ суох үөҕэн барда. А. Фёдоров. Үүнэ-тэһиинэ суох барда — туохтан да туттуммакка, бас баттах, көҥүл барда. ☉ Перейти меру, границу в чём-л., переборщить (букв. он ушёл без поводкаузды)
Оттон тугу этэҕин, үүнэтэһиинэ суох барбыт баҕайылар. Л. Габышев
Атыыһыттар, үспүкүлээннэр туох даҕаны үүнэ-тэһиинэ суох бардылар: аска-таҥаска сыананы сатала суох ыараттылар. В. Протодьяконов
Оҕолорбут туох да үүнэ-тэһиинэ суох бардылар. «ХС»
ср. др.-тюрк. йүгүн, алт. үйген, тув. чүген ‘узда, уздечка’

I
көр элгээн
Сөкү күөллэргэ чөҥөрүйэ уолан эрэллэр, арай, күөллэри барыларын холбуур сөкү бэйэтин элээнэ субуллан хаалбыт. А. Фёдоров
Суоллар кытыыларыгар, сүөһү хаспыт аҥхайдарыгар, элээннэргэ саҥардыытааҕыта түспүт ардах уута сиргэ ситэ иҥмэккэ, халыйан сытар. А. Бэрияк
II
аат.
1. Ханнык эмэ сүрүн баһыйар дьүһүҥҥэ атын өҥүнэн харахха быраҕыллар балаһа, дьураа. ☉ Полоса чего-л., выделяющаяся цветом, формой на общем фоне
Анньыылар бары биир элээнинэн бардылар. Чыҥырҕаан, көбүргээн олороллор. Н. Босиков
Куобах суолунан элээн оҕотунан суолун муннараары туора-маары ойо-ойо кыыһы батыһыннаран барда. УуУЛ
Чаас аҥаара холобурдаах виноград угун элээннэринэн, чымырыыттаах таастарынан уонна кинилэр быыстарыгар үүммүт тамылҕаннарынан дьаарбайдым. М. Лермонтов (тылб.)
2. этногр. Былыргы саха таҥаһыгар (хол., соҥҥо, кэһиэччиккэ) сырдык дьураа, ойуу, сыһыары тигиллэр киллэһик эбэтэр оноо. ☉ Светлая полоска или вставка из другой ткани на старинной одежде якутов (напр., на пальто, безрукавке-жилетке)
Өлөҥ от үүннээх, манчаары батастаах, кылыс кымньыылаах, көппөх тэллэхтээх, көмүс элээн таҥастаах кылаҕадаһын кыыс сүүрдэн иһэн, иэнинэн түһэн хаалбыт. Саха фольк. Кэһиэччик холбоһуктарын санныттан саҕалааҥ, элээнин, уолугун хаппаҕын тигиҥ. ААН ТИиК