даҕ. Сир диэки өттүнээҕи, намыһах өттүнээҕи. ☉ Находящийся ближе к земле, нижний. Аллараа мутук. Өрүс аллараа өттө
□ Эн аллараа орону ыл
Миэстэбитин атастаһыах. Амма Аччыгыйа
Аллараа алаас иһигэр дьахтар ынаҕы сайдыыр саҥата иһилиннэ. Н. Неустроев
Балык аллараа харчынан түһэн дьэрэлийэн сытар илими көрөн дьулайан, бугуйан турар дьүһүнэ эбит. Н. Заболоцкай
Үөһээ уостарыттан Үстүүтэ уурастылар, Аллараа уостарыттан Алталыыта сылластылар. П. Ойуунускай
Иван Алексеевич Степанов оҕонньор хаар маҥан баттахтаах, аллараа сэҥийэтиттэн таҥнары намылыйбыт муус маҥан бытыктаах оҕонньор этэ. Н. Заболоцкай
♦ Аллараа (алын) сыҥаах буол сөбүлээб. — ким эмэ тылын кытта аҥаардастыы сөбүлэһэн, эбиилик буолан, тэптэрэн биэр (үксүгэр мөккүөргэ). ☉ Поддакивать, подпевать кому-л. (напр., одному из спорящих — и тем раздувать спор)
[Кууһума:] Аллараа сыҥаах буолан көмөлөһүмэ, доҕоор, эн да көмөтө суох бэйэтэ да сөбүн булан кэпсэтээ ини. А.Софронов. Тойоттор кытахтарын уһугар кинилэргэ мэлдьи илин-кэлин түһэр, аллараа сыҥаах буолар үстүөрт «мааны» саллааттар олорсубуттара. «ХС». Аллараа бөҕө фольк. — Аллараа дойдуга олорор, Орто дойду дьонугар араас алдьархайы оҥорор күүстэр уопсай хомуур ааттара. ☉ Общее собирательное имя обитателей Нижнего мира, постоянно приносящих беды, несчастья обитателям Среднего мира (напр., людям)
Аллараа бөҕө ааттаахтара, Аймаммытынан, антах-бэттэх буоллулар. П. Ойуунускай
Аллараа бөҕө анабыла Амырыынын эбитин!.. Өксөкүлээх Өлөксөй
Аллараа бөҕө анабыллаах Алдьархайыгар ананан, мин сордоох Орто дойдуга төрөөммүн Бурхаан доҕордонон Муҥу тэлэйбиппин. С. Зверев. Аллараа дойду фольк., миф. — кэлтэгэй ыйдаах, кэрис-борук күннээх, барбатах мунду миинин курдук бадыа-бүдүө дойду (Орто дойдуга утары). ☉ Нижний мир, подземный мир, антипод Среднему миру, обиталище злых духов (как говорится в олонхо, «с щербатой луной, сумрачным солнцем, как жидкая карасиная уха, мрачно-мутная страна, царство полумрака»)
Үөһээ дойдуга Үөгүлэрэ билиннэ, Аллараа дойдуга Айдааннара иһилиннэ. П. Ойуунускай
Аллараа дойду Аркыыбатын арыйбыт, Орто дойду Укааһын олохтообут, Үүс-аас бэйэлээх Үрүҥ Айыы оҕонньор Эбитим буоллар Сир ийэ иэниттэн Сэрии диэни суох гыныам этэ. С. Васильев
Аллараа саҥата-үөһээ көр үөһээ саҥата-аллараа. Оһолломмут уолчаан үөһээ саҥата — аллараа, аллараа саҥата-үөһээ буола сытара, киһи эрэ уута көтүөх курдуга. Тумарча

1. аат.
2. Дэлэй аһылыктаах күүлэй, малааһын. ☉ Гулянье, праздник с обильным угощением, пир
   Чулуу улайын уолбат ойбоно, Дьоллоох улайын маанылаах манчыыга. П. Ойуунускай
   Дьоно ол бэйэлээх улайтан ордорон оҕону көрө сылдьыахтара дуо?! Р. Кулаковскай
3. эргэр. Бултаныллыбыт дэлэй ас-үөл, уйгу. ☉ Богатая добыча на охоте
   Уол оҕо улайа. ДСЯЯ
4. түөлбэ., харыс т. Сиэмэх кыыл эбэтэр көтөр булда, аһылыга. ☉ Пища, добытая хищным зверем или птицей, добыча
   Суор-тураах улайа кынан. ПЭК СЯЯ
   Суор-тураах айаҕар суунар улайа буолаарыгын оҥостубут бэйэҕиний?! П. Ойуунускай
   [Эһэ арҕахтан тахсыбыт кэмигэр] ыырыгар түбэспит хамсыыр харамай, баҕар, ынах, сылгы да буоллун, кини улайа буолаллар. ПАК ЭТ
5. даҕ. суолт., фольк. Саамай чулуу, бастыҥ, тутаах. ☉ Благодатный, наилучший, главный
   Орто туруу дойду Улай ньууругар Уллуҥаххынан дугуммакка — Алта атахтаах Араҥас үрдүттэн Айах атан кэпсэттиҥ! П. Ядрихинскай
   Олоҕура тиийэн кэлэр Орто туруу дойду киэнин Ойбонноох оройугар, Улай киэлитигэр Одун Биис оҕонньортон Укааһынан оҥоһуунан олохсуйбут. Күннүк Уурастыырап
   Бу дойду улай киинигэр, Улуу ньууругар Доргуйа баай тойон, Ньиргийэ баай хотун диэн Оҕонньордоох эмээхсин Унаар буруону субуйан, Олорбуттар эбит. С. Васильев
   [Түүн] Улуу халлаан Улай дьулайыгар Ууллан баран сойбут сулустары Умсары уурда. Н. Босиков
   ◊ Улай саас — оҕо киһи эт-сиин өттүнэн сайдыбыт, ол эрээри өйө-санаата ситэ илик кэмэ. ☉ Пора раннего физического развития (о молодом человеке, ещё не созревшем духовно)
   Уолҕамдьы, улай саас уурайда дэтэн, Ураты соргуну, кэскили билэн, Киирбитим хомуньуус баартыйатыгар, Кини кэккэтин ньыгыл халҕаһатыгар. П. Тобуруокап
   Мин улай сааспыттан иһим дэдэйиэҕинэн иһэн кэлбит үүтүм өлбөт мэҥэ ити бэйэтэ эбитин өрүкүйэ иһиттим. Н. Рыкунов
   Улай хаан — кыа хаан диэн курдук (көр кыа). Төһө эмэ сыра, эрэй бөҕөнөн улай кыһыл хааны да тоҕон, кэйээр биир илиигэ киирдэ. Н. Лугинов
   Улай хаанынан устар Охсуһуу улахана Хас да күн устата Хабырынна бу манна! И. Эртюков
   ср. халх., орд. улээ ‘добыча’

аат.
1. Тугу эмэ туттарарга аналлаах уһуктаах тимир эбэтэр мас сүрүн. ☉ Гвоздь, кол
Халыҥ халҕан модьу боробуойа суон тоһоҕонон сааллыбыт. Н. Туобулаахап
Ытаһа мас тоһоҕотун …… саайдахха, иһирдьэ киирэн ытаһаланан кытаанахтык тутар. ДьХ
Өтүйэлээх, тоһоҕолоох сылдьан, сарсыарданы быһа тугу эрэ саайара, тоҥсуйара. Ч. Айтматов (тылб.)
2. Күрүө, бүтэй остуолбатын маһа. ☉ Кол изгороди
Доох Ньукулай Бөтүҥ Хооһойун, бүтэй тоһоҕото тостуор диэри, төбөҕө биэрэн, куйахатын уҥуоҕуттан ыла хайа охсон кэбистэ. Эрилик Эристиин
Долгуннар күрүө тоһоҕолорун, сиэрдийэлэрин суйдаан аҕалан, кытыыга кыдьымахтыы тибиирэллэр. А. Фёдоров
Тоҕус от күрүөтэ Тутуллан бүттэ. Тоһоҕото, сигэтэ Туомугар эрэ этэ. М. Соров
3. Батары анньыллар мас (тугу эмэ баайарга, бэлиэтииргэ аналлаах). ☉ Кол, колышек для разметки чего-л.
Томторго биир кыһыл көмүс тоһоҕо саайыллан турар үһү (тааб.: аты өртүүр мас). Сиргэ тоһоҕо саайан чабырҕатар. М. Доҕордуурап
Эрэллээх дьон — Хамыыһыйалар …… биэтэк тоһоҕотун кыҥаан турдулар. В. Чиряев
4. түөлбэ. Үөрбэ. ☉ Тычина (для протыкания копны, чтобы её не разбивало ветром)
Урут олохтоохтор ходуһаларын саас …… курулууллара. Курута диэн бугул тоһоҕото, от-мас бытархайа, сылгы уонна ынах киитэ. Ону уматан кэбиһэллэрэ. «Кыым»
♦ Тоһоҕоҕо киирдэ эргэр. — оҕолоноору гынна (дьахтар туһунан — былыр саха дьахтара оҕолоноругар балаҕаҥҥа сиргэ батары анньыллыбыт аналлаах мас тоһоҕоттон тутуһара). ☉ Рожает (букв. пошла за колом — о женщине; в старину якутские женщины при родах держались за кол, специально воткнутый по этому случаю в земляной пол юрты). Тоһоҕо төбөтүгэр олорбут киһи түөлбэ. — олус чаастатык барар-кэлэр киһи. ☉ Человек, очень часто находящийся в разъездах (букв. человек, сидящий на острие кола). Тоһоҕо туурар оҕо — саамай бүтэһигинэн төрөөбүт оҕо. ☉ Ребёнок, родившийся у матери последним (букв. дитя, снимающее кол)
Оһоҕос түгэҕэ, эмиий куурдар, тоһоҕо туурар оҕо. Өксөкүлээх Өлөксөй
◊ Тоһоҕо күрүө (бүтэй) — 1) боотулу күрүө диэн курдук (көр күрүө)
Тоһоҕо күрүө үрдүгэр Дааҕыргыыллар тураахтар. Баал Хабырыыс
Тоһоҕо күрүө быыһынан …… титииккэ тиийдэ. В. Яковлев; 2) эргэр. Чаччыынаҕа уонна атын талыллар дуоһунастаах киһиэхэ сулууспатын иһин оҕото суох өлбүт киһи хаалбыт сириттэн бэриллэр оттуур сир. ☉ Покосные угодья, которые отводились за службу старостам и другим выборным должностным лицам из земель, остающихся после смерти бездетного члена рода
[Баайдар] аналлаах өлбүгэлэрин таһынан аны укаас күрүө эбэтэр тоһоҕо күрүө диэни ылаллара. И. Аргунов. Тоһоҕо мас — күрүө баҕаната (атаҕа) буолар мас, бөкүнүк кылгас синньигэс мас (тугу эмэ туттарарга аналлаах). ☉ Кол изгороди, колышек
Лэглээрдэр балаҕаннарын ааныгар тоһоҕо маһы өйөннөрөн кэбиһэн баран, …… бары оттуу киирдилэр. Амма Аччыгыйа
Эмээхситтэр арыый чэпчэкилии тоһоҕо мастары таспыттара. П. Аввакумов
Кылгас тоһоҕо мастары саайталаабакка, …… парник сындыыһыгар оҕурсу күөх ото налыйбыт. В. Короленко (тылб.). Тоһоҕо олбуор — хатыйан тутуллубут эбэтэр кэккэлэһиннэрэ туруору анньыллыбыт эркиннээх тоһоҕо соппулуот. ☉ Частокол
Настя тоҕуттубут тоһоҕо олбуор ортотунааҕы буор сыбахтаах балаҕаҥҥа киирбитэ. Эрилик Эристиин
ср. тюрк. дөкэч, дүгэч ‘столб’

аат.
1. Сүөһү, сылгы киирбэтин диэн, уһун сиэрдийэ мастаах бүтэй тутуу (икки миэтэрэ кэриҥэ үрдүктээх мас тоһоҕолору кэккэлэһиннэри утарыта анньаллар, сигэлииллэр уонна онно кыбыта уһун сиэрдийэни уураллар). ☉ Изгородь (вокруг стога, покоса, пашни и т. п.)
Күрүөтээҕэр намыһах, аттааҕар күүстээх баар үһү (тааб.: аты өртүүр мас). Тэмэлдьигэн [киһи аата] бурдук күрүөтүгэр өйөнөн, көрөн турда. А. Софронов
Чэйдии олорооччуларга кыараҕас харахтаах, даба ырбаахылаах хатыҥыр дьахтар күрүө быыһынан киирэн кэллэ. М. Доҕордуурап
Сарсыарда эрдэ, бааһына күрүөтүн кыйан, дьиэбитигэр сыҕарыйбыппыт. Н. Габышев
2. Сүөһүнү, сылгыны быстах кэмҥэ тутар, хаайар бүтэй: бүтэйдэммит сир; дал. ☉ Загон для временного содержания скота, лошадей; огороженное место
Хардааччы, хотон кэннинэн, дал күрүөлэрин кэрийэ сыбдыйан, саамай уһук кыбыы кэннигэр аһыы турар, маарыын миинэн кэлбит атыгар тиийдэ. С. Никифоров
Манчаары оҕо чугас ыалыттан сыарҕа уларсан, Чоочо оҕонньордооххо баран, оҕуһун күрүөҕэ уган баран, дьиэҕэ киирэн ортоку ороҥҥо олорбут. МНН
[Табалар] Күрүөттэн куотаары, Көҥүлгэ көтөөрү, Үрүҥ күн сырдыгын Тиһэҕин көрөөрү, Аалыҥнаан, айманан өрүтэ көтөллөр. В. Лебедев (тылб.)
3. Киһи уҥуоҕун аҕыраадата. ☉ Могильная ограда
Сэбиэт үлэһиттэрэ эмээхсин уҥуоҕун күрүөтүн иһиттэн көмүстээх-түүлээхтээх дьааһыктары хостоон эрэллэр. Амма Аччыгыйа
Маппыр аҕабыыттаах ийэбит сытар тимир күрүөтүн иһигэр ыскамыайкаҕа олороро. Л. Попов
4. эргэр. Үллэһиккэ тиксэр өлүү ходуһа (ортотунан үс сүүс-түөрт сүүс бугул кэлэр сирэ). ☉ Надельный пай покосных угодий, который давал в среднем тристачетыреста якутских копен, или приблизительно девятьсот-тысяча двести пудов сена
Арамаан оҕонньор бастыҥ кылаас өлбүгэлээх аатыран, бүтүн нэһилиэккэ собус-соҕотоҕун түөрт күрүө сирдээх. Күннүк Уурастыырап
Семен Степанович Егоровтар диэн баай ыал кыыһын кэргэннэнэн, биир күрүө сирдэнэр, отучча сүөһүлэнэр. Эрчимэн
Бу хочо, уон алта күрүөлээх сир бүтүннүүтэ Никифоров кинээс өлбүгэтэ. М. Доҕордуурап
♦ Күрүө (сыыр) намыһахтыы — кыра мөлтөх киһини сэнээн, атаҕастаан (кэлтэччи буруйдаа, үөх). ☉ Пренебрегая кем-л., унижая маленького беззащитного человека (валить всю вину, набрасываться на него; ср. на бедного Макара все шишки летят). Таһырдьа Тээллэрис саҥата ньамаланна: «Күрүө намыһахтыы барытыгар мин буруйдаах буолан истэҕим!» И. Гоголев
[Сүөкүлэ:] Тиитэбис хотуна бөһүөлэги биир гына кэрийэн кэҕилдьийэ-кэҕилдьийэ, күрүө намыһахтыы, миигин холуннаран хобусиби тарҕаппыт. И. Семенов. [Тойон] былаас уларыйыаҕыттан мунньа сылдьыбыт уоҕа-кылына, абата-сабата сөптөөх сылтаҕы булан биирдэ тоҕо барда уонна күрүө намыһахтыы Чиэнэ үрдүнэн көттө. И. Данилов. Күрүөтэ (күлүүһэ) суох окко (үпкэ) киирбит — манабыла суоҕунан туһанан, атын киһи үбүн-аһын бэйэҥ тускар туһан. ☉ Злоупотреблять чужим добром, пользуясь отсутствием контроля (букв. напал на сено без изгороди).
◊ Боотулу күрүө — сиргэ утарыта уонна кириэстии саайыллыбыт икки мас тоһоҕолорго уһун сиэрдийэ ууруллар бүтэйэ. ☉ Ограда из кольев, вбитых в землю крест-накрест, на которые кладутся поперечины
Былыргы дьадаҥы ыал икки мас боотулу күрүөтэ. Амма Аччыгыйа. Күрүө дьаҕыл — үрүҥ саалыр (ат). ☉ Бело-буланый (конь). Күрүө кэрэмэс — сорох сирдэринэн кыралаан туртайбыт (бытык). ☉ Черная с проседью (борода)
Бу киһи …… өрүскэ дьахтар икки түнэ үтүлүгүн курдук көбүөлээх уостаах, ол үрдүнэн буулур атыыр сылгы сиэлин тэлгии бырахпыт курдук күрүө кэрэмэс бытыктаах. ПЭК ОНЛЯ I. Остуолба күрүө көр үүт күрүө. Сылбах күрүө — сиргэ таах сытар араас маһы хомуйан оҥоһуллубут күрүө. ☉ Изгородь из валежника
[Чүөчээски] аҕыйахтык хаамарын кытта, сылбах күрүө барыс гына түстэ. Суорун Омоллоон. Тыын күрүө эргэр. — огдообо дьахталларга уонна дьадаҥы дьоҥҥо тиксэр, мөлтөх үүнүүлээх, кыра кээмэйдээх оттуур өлүү ходуһа. ☉ Очень маленький сенокосный участок с низкой урожайностью, отводимый вдовам и беднякам. Укаас күрүө эргэр. — ыстаарысталарга уонна быыбарданар дуоһунастаах дьоҥҥо сулууспаларын иһин бэриллэр оттуур ходуһа сир (оҕото суох киһи өллөҕүнэ, кини сириттэн бэриллэр). ☉ Сенокосный участок, который отводился старостам и другим выборным должностным лицам за службу (передается из земель, оставшихся после смерти бездетного человека)
Кинилэр [баайдар] аналлаах өлбүгэлэрин таһынан аны «укаас күрүө» эбэтэр «тоһоҕо күрүө» диэни ылаллара. И. Аргунов. Үүт күрүө — сиэрдийэ угуллар анал дьөлөҕөстөөх баҕаналаах күрүө. ☉ Изгородь на столбах с отверстиями для жердей
[Туйаарыма Куо] Үс үүт күрүөнү Үрдүнэн көстөр Үрүмэччи маҥан аттаах. П. Ойуунускай
Таратаайканан Кыынньар [киһи аата] икки уола өрө харбатан, үүт күрүөҕэ хорута түһэллэр. А. Федоров. Киэҥ күрүө икки уһун эркинин үс мастаах үүт күрүө оҥорон баран, икки өттүн иин аан оҥоруохха сөп. «ХС». Хары күрүө эргэр. — баайдарга уонна аҕа ууһун тойотторугар өлүү сирдэрин таһынан эбии бэриллэр оттуур ходуһа сир (нэһилиэктэриттэн өр тэйэ сылдьыбыт уонна түһээни, тардыыны кыайан төлөөбөт дьадаҥы дьон сирдэриттэн бэриллэрэ). ☉ Сверхнадельный сенокосный участок, которым пользовались богачи и родоначальники (обычно это участки, принадлежавшие тем, кто отсутствовал долгое время в своем наслеге, или беднякам, неспособным платить подати и повинности).
ср. п.-монг. күрийэ ‘забор, ограда’