см. улаатымсык.

прил. улаатымсык, бэрдимсик, бардам; спесивый человек улаатымсык киһи.

ж. улаатымсык быһыы, бэрдимсик быпыы, бардам быһыы.

улаатымсык диэн курдук
Билбэт дьон көрүүлэригэр улахамсык көрүҥнээх. Далан
Кырдьыга, Дьаакыбылап кулуба, улахамсык, киэбиримсэх муҥутаан, мин уолбун кыыс сириэ диэбэт этэ. Н. Якутскай
Дьиҥэ, Айдар диэн отой халлаан киһитэ. Улахамсыга, киэбириҥсэтэ диибин диэн! Н. Лугинов

прил. 1. (неприступный) сыл-дьаргатоҕооһосуох, киһи (сатаан) сылдьыбат; недоступная скала киһи сатаан сылдьыбат (ыттыбат) очуопа; 2. (по цене) тоҕооһо суох, кыаллыбат; 3. (превышающий чьи-л. возможности) кыаллыбат; это мне недоступно ити миэхэ кыаллыбат; 4. (трудный, непонятный) өйдөнүмтүөтэ суох, киһи өйүгэр түспэт; недоступная для начинающих книга сана саҕалааччыларга өйдөнүмтүөтэ суох кинигэ; 5. (такой, к которому трудно подступиться) тыйыс, суостаах, улаатымсык.

даҕ.
1. Кэтэх оҥоһуллубут, кэтэх тигиллибит (бэргэһэ); өйөнөрдөөх (олох мас). ☉ Имеющий пришитый задник (о шапке); имеющий спинку (о стуле)
Маайа мааны таҥаһын бастыҥын: бэдэр кэтэхтээх, буобура тулалаах …… дьабака бэргэһэтин кэтэртилэр. Н. Якутскай
Куортуктаах сонун кэтэн, кэтэхтээх олох маска тиэрэ түһэн, үрдүк арҕаһа сүгүллэн, түөһэ мөтөллөн олорор. И. Никифоров
2. көсп. Кэтэх санаалаах, киитэрэй. ☉ Имеющий задние мысли, хитрый
Кинээс ойоҕо кэтэхтээх, уус ойоҕо улаатымсык, ойуун ойоҕо улаҕалаах (өс ном). Кэнэйдэһэн түҥнэрсии Кэнчээрини кэҕиннэрэр Кэтэхтэрдээх эбит! Р. Баҕатаайыскай
Мэниктээмэ, Устин, олус кэтэхтээх, силистээх, ыар дьыаланы ырытабыт. Н. Габышев

1. даҕ. Бэйэтин атыттартан үрдүктүк саныыр буолан киэбирэр, киһиргиир. ☉ Хвастливый, кичливый; высокомерный
   Моһоллоох ойуун Александр диэки хаһымардаахтык көрөкөрө [эттэ]: «Бэрдимсик бэдиги бохсуруйан биэрдэххэ сөп буолсу». М. Доҕордуурап
   Бэргэнчэй уонна Сэргэхчэй уобарастарынан, кинилэр мөккүөрдэринэн бэйэмсэх, бэрдимсик быһыы куһаҕана, доҕордоох буоллахха, кыайтарбат да суол кыайтарара, сатаммат да сатанара сатабыллаахтык көрдөрүллэр. Софр. Данилов
   [Кулаковскай] Кыыс кэрэ мөссүөнүн бэрдимсик да мэтириэтчит, улуу да олоҥхоһут, өссө ону ааһан үөрэхтээх да үтүөтэ хайдах да гынан ситэри, сиһилии биэриэ суоҕун ыйар. ФЕВ УТУ
2. аат суолт. Үрдүктүк туттар, улаатымсык, киэбирэр киһи. ☉ Гордец, высокомерный человек
   Уопсайынан куһаҕан киһи. Бэрдимсигэ, киэбиримсэҕэ диибин диэн! Урут ону барытын тулуйан, соччо кыһаныллыбатаҕа. Н. Лугинов
   — Билигин ол бэрдимсиктэр Миэстэлэрэ ханнаный? — мэлийдилэр. Эллэй
   Зевс баһылыктаах «олимпиецтар» дьону итиэннэ айылҕаны бүтүннүүтүн дьаһайаллара. Гректэр таҥаралары үтүөлэр курдук муус сүрэхтээхтэр, бэрдимсиктэр итиэннэ өһүөнньүктэр дии саныыллара. КФП БАаДИ

1. даҕ. Киһиргиирин, хайҕанарын сөбүлүүр, дэбдэҥ. ☉ Любящий похвастать, хвастливый
   Эдэр да эрдэххинэ, сүр дэбдэҥ, киһиргэс сордоох этиҥ. Амма Аччыгыйа. Эһиги, дойду дьоно, бэйэҕитин олус арбанаргытын сөбүлүүгүт, киһиргэс, дэбдэҥ быһыыгытын биллэрэҕит. Саха сэһ
   1977
   Бу үгэлэр киһи майгытын итэҕэс өрүттэрин киһиргэс, бэрдимсик, улаатымсык …… быһыылары саралаан көрдөрөллөр. ФНИ ТЛТКҮө
2. аат суолт. Киһиргиирин, хайҕанарын сөбүлүүр, дэбдэҥ киһи. ☉ Хвастун
   Киһиргэһи дьиибэлээн куттуу түһэр санаанан Микиитэ саабылатын тутааҕын харбаан ылла. Амма Аччыгыйа
   «Кимиэхэ да этээйэҕин, Киһиргэс кэбин кэтээйэҕин». С. Тимофеев
   Киһиргэс баара, бэйэҥ да холоон инигин? КДМ ОККО. Тэҥн. бэрдимсик, чабыламтаҕай
   ◊ Киһиргэс оҥоһун — киһиргээ, киһиргиир суол оҥоһун. ☉ Делать что-л. предметом хвастовства
   Суудап былырыын ат сүүрүүтүгэр үс мөһөөгү сүүйтэрдим диэн киһиргэс оҥостор этэ. Амма Аччыгыйа
   Киэн туттар көтөрдөрбүтүн сэймэктээбиккиттэн кыбыстыаххын билиминэ, киһиргэс оҥостоҕун дуу, тугуй? Н. Лугинов

I
туохт.
1. Наһаа тымныы буолан, көһүйэн хаал, бөҕүөр. ☉ Коченеть от холода, мёрзнуть, зябнуть
Утаакы гыммата, дэлби тириппит оҕо тоҥон уһуктан кэллэ. Суорун Омоллоон
Сайын от үлэтигэр буһарбыт, Кыһын ынах уулатан тоҥорбут. С. Данилов. Кырынаас тоҥон өлөрө кэлэн, утуктаан нуурайан барбыт. Саха фольк.
2. Тымныыттан бөһүй, муус буол. ☉ Превращаться в лёд, замерзать, застывать
Үрэх мууһа саҥа тоҥмута. Суорун Омоллоон
Кыһыныгар сайылык дьиэҕэ тоҥмут үүтү, астаммыт бурдугу уураллар. Амма Аччыгыйа
3. кэпс. Оттуллубакка тымный. ☉ Вымерзать без отопления (напр., о жилом доме)
Төлөпүөн өрө тырылыы түстэ. «Оройкуом уопсайа тоҥон эрэр, хачыгаар суох», — диэтилэр. «ХС»
♦ Суола тоҥмут (сойбут) көр суол
Эргэ тыытын туһунан эттэххэ — ол эмиэ суола тоҥмут этэ. Н. Заболоцкай
◊ Дөйүөрэ тоҥ көр дөйүөр
Күөллэр дөйүөрэ тоҥнулар. Көппөх тоҥор ыйа көр көппөх. Көппөх тоҥор ыйыгар отон амтаннанар. Силиитигэр тиийэ тоҥно көр силии. Бэл кинилэр, эдэр дьон, уҥуохтарын силиитигэр тиийэ ыбылы тоҥнулар дии. Софр. Данилов
ср. др.-тюрк. тоҥ ‘замерзать’, тат. туҥу, уйг. тоҥмак ‘мерзнуть’
II
1. даҕ.
1. Ириэнэҕэ суох, ирбэтэх. ☉ Мёрзлый, мороженый
Үчүгэй да этэ, сэгэрдэр, Тыаттан киирэр тоҥ чохоон. П. Тобуруокап
Күн киириитэ Тоҥ чалбахха толбон түспүт. С. Данилов
Тымныыны тулуйан кэлбиккин Тоҥ буору тоҕута силэйэн. И. Артамонов
2. кэпс. Сылыйа илик, тымныы. ☉ Плохо отапливаемый, прохладный, холодный
Куруутун тоҥ тордоххо олоруоҥ, тымныы аһы аһыаҥ. Суорун Омоллоон
Тоҥ чуулаан долбууругар ууран кэбистэ. Амма Аччыгыйа
3. кэпс. Сахалыы билбэт, саха быһыытыгар-майгытыгар үөрэнэ илик. ☉ Не владеющий якутским языком, не знающий якутских обычаев, уклада жизни
[Күлүк Өлөксөй:] Тоҥ күтүр эбит. А. Софронов
«Ээ, тоҥ киһи кэлбит буоллаҕа диэбитим, хата, сахалыы бэрт үчүгэйдик билэр эбиккин дуу!» — Мэтээллээх киһи үөрбүтэ. Н. Якутскай
«Ыстапааһа, эһиэхэ биэлсэр аҕаллым. Эдэркээн баҕайы нуучча уола. Тоҥ», — диэтэ Дьаакып. Айталын
4. фольк. Туохтан да сынтайбат, өһүллүбэт хабараан күүстээх. ☉ Очень сильный, мощный
[Борохуот аал] Тоҥ күөнүнэн Дохсун сүүрүгү Тоҕо анньан, Тохтообокко дьулугурайда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Борохуот тоҥ күөнүнэн сүүрүгү өрө үтүрүйэн дьулурутан иһэр эбит. Амма Аччыгыйа
5. көсп. Эйэҕэһэ суох, үтүөнү санаабат. ☉ Недоброжелательный, холодный
Таня тоҥ харахтара күн уотугар чаҕылыһан, хайдах эрэ сүтэн ыллылар. Н. Заболоцкай
Таптаабат тоҥ кымньыы тылларыҥ Кыйдаата дьолум уот чыычааҕын. Айталын
Сопхуос парткомун сэкэрэтээрэ чыҥха атын, дьоҥҥо тоҥ сыһыаннаах салайааччы. «ХС»
2. аат суолт.
1. Тымныы, ирбэтэх туох эмэ. ☉ Что-л. замороженное, холодное
Төһөҕө даҕаны, тымныыга тоҥу, куйааска итиини аһыыр куолу. И. Федосеев
2
ирбэт тоҥ диэн курдук (көр ир I). Үс тилик-малык уолаттар Буору хаһан бурҕайаллар, Тоҥҥо тиийэн хойгуо чыҥыргыыр. П. Тобуруокап
Баҕар, тоҥ баар буолан, сибэккилээхпит буолуо. С. Тарасов
Томороон силискинэн тоҥугар тиийэ Тирэммитиҥ баҕас кытаанаҕын! Баал Хабырыыс
3. кэпс. Дьыл тымныы кэмэ, кыһын. ☉ Холодное время года, зима
Маһы тоҥҥо төбө өттүттэн саҕалаан хайыталлара. АЭ ӨӨКХ
4. Тоҥнуу сиэнэр балык (хол., бил, туут, хатыыс, чыыр, уомул). ☉ Некоторые сорта рыбы, которые употребляют в пищу в сыром мороженом виде, строгая стружкой, строганина
Тоҥтон уурайбыттарыгар Логлойо хончоҕор миискэни Ньургун Николаевич иннигэр аҕалан уурар. Г. Угаров
Саатар биирдэ эмэ тоҥ кыһан аҕалбат буоллахтара. «ХС»
Таһыттан тоҥно уонна быарда киллэр. А. Кривошапкина (тылб.)
♦ Тоҥ иҥиирдээх көр иҥиир
«Тоҥ иҥиирдээх дьон таһыахтара», — Ньаҕай бүтэн сүгэтин төҥүргэскэ саайда. Ф. Постников
Бэрэссэдээтэлиҥ эйиэхэ, тоҥ иҥиирдээх киһиэхэ, анаан-минээн хотуур ыыппыта. «Чолбон»
Тоҥ иҥиирдээхтэр хапсаҕайдаһан халбарытыстылар. «Кыым». Тоҥ киһи — тоҥкуруун майгылаах, улаатымсык киһи. ☉ Неприветливый, высокомерный, гордый человек
Таах даҕаны тот аччыктыах, доруобай ынчыктыах айыланан, тоҥ киһи. Э. Соколов. Тоҥ күөс быстыҥа — 1) көр быстыҥа. Тоҥ күөс быстыҥынан эргиллиэм; 2) олус өр, олус уһуннук. ☉ соотв. битый час
[Тайҕа оҕонньор кэрэх тиити] тоҥ күөс быстыҥа кэрпитин кэннэ, дьэ хаачыгыраата. И. Гоголев
Уордаахап дьоҕойон тоҥ күөс быстыҥа көһүтэр. Софр. Данилов. Тоҥ маһы тосту тардар — күүстээх-уохтаах, доруобай (киһи). ☉ Здоровый, сильный, в расцвете сил
Бу күөгэйэр күннэригэр сылдьар, тоҥ маһы тосту тардар дьон, кыбыстыах иһин, сүүс биэстии үлэ күннээхтэр! В. Протодьяконов
Киһи күлүөх, бачча тоҥ маһы тосту тардар доруобай киһи кэтэһэн хороллон олоруом үһү дуо? «Кыым». Тоҥ нуучча кэпс. — сахалыы олох билбэт, өйдөөбөт нуучча киһитэ. ☉ Русский, совершенно не владеющий якутским языком (букв. мороженый русский)
Оҕо хаһан да харахтаан көрбөтөх тоҥ нууччатыгар сыстыбыт. Суорун Омоллоон
Икки тоҥ нуучча лоһугураһан киирбиттэрин кулуба ойоҕо …… сонургуу көрдө. Болот Боотур
Тоҥ нуучча оҕолоро хата уу сахалыы саҥарар буолбуттара. «ХС»
Тоҥор-ириэнэҕэр тиий (тириэрт) көр ириэнэх. [Витя] сонургуу санаабытын сиһилии ыйыталаспакка, тоҥор-ириэнэҕэр тириэрпэккэ хаалбат. Н. Заболоцкай
Тоҥ (тор) суолун тордоо, ир (ириэнэх) суолун ирдээ көр ир II. Тоҥ суолун тордуур күнүм, Ир суолун ирдиир күнүм Күөн түөспэр Күөйдэҕэ буолуо. П. Ойуунускай
Аата биллибэт алдьархайы Тоҥ суолун тордооҥҥут, Ириэнэх суолун ирдээҥҥит Тибии буолан тибилийиҥ. С. Зверев
Тоҥтон толлубат <ириэнэхтэн иҥнибэт> көр иҥин. Кини тоҥтон толлубат Уоттаах төлөн сүрэхтээх. И. Эртюков
◊ Ирбэт тоҥ көр ир I
Киэҥ Өлүөнэ хотун Ирбэт тоҥ буорун Илгэнэн тыыннаан, Эн күнүҥ тыгар. Күннүк Уурастыырап
Билигин хайыы-сах ирбэт тоҥ уорҕалаах Сахам сирин үрдүнэн көтөн истэхпит буолуо. Н. Лугинов
Хайа боруодаларын үгүс сыллаах ирбэт тоҥ араҥалара олус бөҕө уонна ууну аһарбат. САИ ССРС ФГ
Сылгы тоҥ быара көр сылгы. Саха биир таптаан сиир аһылыгынан сылгы тоҥ быара буолар. Дьиэ к. Тоҥ балык көр балык. Манна эт, арыы, тоҥ балык булууһу толору симиллэн сытара. Н. Якутскай
Таһырдьаттан титирээн киирээт, тоҥ балыгы сиэ, итии чэйдэ ис — тоҥмутуҥ, сылааҥ тута ааһар. Н. Габышев
Тоҥ былыттар көр былыт. Тоҥ, көһүүн былыттарга ый толбоно тохтор. Баал Хабырыыс. Тоҥ көмүс — туох да булкааһа суох ыраас үрүҥ көмүс. ☉ Чистое серебро
Тоҥ көмүһү уулларан куппуттуу, үллэр үс үөһэ, үрүлүйэ тохтон, көҥүлүнэн сүүрүгүрэн түһэр эбээт Өлүөнэ өрүһүм. Суорун Омоллоон. Тоҥ күөрчэх — кыра-кыра гына тоҥоруллубут, тоҥнуу сиэнэр күөрчэх. ☉ Взбитые мутовкой (ытык) и затем замороженные сливки, замороженный күөрчэх
Киниэхэ доҕотторо, биир эмэ аймаҕа итии ас, отон, тоҥ күөрчэх аҕалаллара. Н. Габышев
М.Н. Артамонова маастардаах биригээдэ оҥорбут кымыһа, суората, тоҥ күөрчэҕэ үрдүк бааллары ыллылар. «Кыым». Тоҥ күүс — туруору күүс, быччыҥ күүһэ. ☉ Физическая, мышечная сила
Мас хайытыыта омос көрдөххө олус судургу, аҥаардас тоҥ күүһү эрэйэр үлэ курдук. АЭ ӨӨКК. Тоҥ омурҕан — тоҥ күөс быстыҥа 2 диэн курдук (көр быстыҥа). Тоҥ омурҕан тухары туран тахсыаххын баҕардыаҥ? И. Данилов
Биир тоҥ омурҕан сыппыппыт кэннэ, таһааран устуруойдаттылар. В. Яковлев. Тоҥ үүт — иһиккэ кутан тоҥоруллубут үүт. ☉ Молоко, замороженное в посуде. Ийэм тоҥ үүт ыыппыт
□ Кыра-кыралаан мас көтөрө, балык, тоҥ үүт эмиэ булулунна. И. Никифоров
Сүүс киилэлээх тоҥ үүтү Чочур Мырааҥҥа ирбэт тоҥҥо харайыахтара. «Кыым». Тоҥ хаһаа — син биир таһырдьа курдук олус тымныы. ☉ Холодно, как на улице (напр., о помещении)
Дьиэлэрэ тоҥ хаһаа буолбут. Р. Кулаковскай
Киирээт, тумнаста сыстым, оптуобуспут иһэ тоҥ хаһаа эбит. «Кыым». Тоҥ эт — тоҥнуу сиэнэр сылгы, убаһа этэ. ☉ Конина, жеребятина, употребляемые в сыром и замороженном виде
Тоҥ эти харса суох сиэтэ. П. Ойуунускай
ср. др.-тюрк. тоҥ, тат. туҥ, уйг. тоҥ ‘мёрзлый’
III
тыаһы үт. т. Көҥдөй туохха эмэ охсуллан дуорааннанан иһиллэр тыас. ☉ Подражание гулкому звуку, возникающему от удара по полому предмету. Барабааны тоҥ-тоҥ оҕустулар
□ Удаҕан дүҥүрүн «тоҥ-тоҥ-тоҥ» тоҥсуйда. ПЭК СЯЯ
ср. др.-тюрк. тоҥ ‘грохот’, туркм. тоҥк ‘звукоподражание ружейному выстрелу или глухому удару’