организация власти

формирование структуры местной администрации

1. и. д. от оҥор =;сири оҥоруу возделывание земли; эти оҥоруу производство мяса; 2. уст. судьба, рок, участь; оҥоруум оннук буоллаҕа как видно, судьба моя такова.

способ предоставления услуг

реконструкция

1) делать; ыскаабы оҥор = сделать шкаф; орон оҥор = приготовить постель; испииһэги оҥор = составить список; сири оҥор = возделать поле; саҥа оҥор = переделывать; 2) заниматься чём-л.; совершать что-л.; зарядката оҥор= сделать зарядку; бэрэбээскитэ оҥор= сделать перевязку; сыыһаны оҥор = сделать ошибку; эн тугу оҥордуҥ? что ты сделал?; 3) поступать, действовать (каким-л. образом); буруйу оҥор= совершить преступление; үтүөтэ оҥор = а) делать добро; б) делать одолжение; айыыны оҥор = грешить, совершать грех; забастовка оҥор= организовать забастовку; 4) обращать, превращать в кого-что-л.; кулут оҥор = превратить в раба; хоруо, күл оҥор = превратить в руины (букв. в уголь и пепел); 5) готовить, стряпать; үүтүнэн иэдьэгэйи оҥор = приготовить творог из молока; 6) разг. думать, полагать, считать; мин кинини сөбүлүө оҥоробун я полагаю, что он согласится # оҥоруутун оҥор = проучить.

побуд. от уларый = 1) изменять, менять, заменять; былааны уларыт = изменить план; 2) отменять; бирикээһи уларыт = отменить приказ; 3) в ф. деепр. на =ан выступает в роли вспомогательного гл. со знач. делать заново, переделывать; уларытан тут = перестроить; уларытан оҥор = переделать; уларытан тэрий = реорганизовать.

I
оҥор диэнтэн хай
аата. Алдьатыы дөбөҥ, оҥоруу уустук (өс хоһ.). Ремесло диэн араас оҥоһуктары илиинэн оҥорууну ааттанар. КФП БАаДИ
Синтаксис — грек омук тыла, «таҥан оҥоруу, холбоон оҥоруу» диэн суолталаах. ПНЕ СТ
II
аат.
1. Киһи дьылҕата, төлкөтө. ☉ Судьба, рок, участь. Оҥоруу кытаанах. Оҥоруум оннук буоллаҕа
□ «Оҥоруубут оччо буоллаҕа», — диир Дьөгүөрэп. Амма Аччыгыйа
Айыы тойон, биһиги оҥоруубутун уларыт. Суорун Омоллоон
2. Уураах, ыйаах. ☉ Решение
Чыҥыс хаан ыйааҕа Ыксары буоллаҕа, Одун Хаан оҥоруута Улахан буоллаҕа. Өксөкүлээх Өлөксөй
♦ Окко түспүт оҥоруу, сиргэ түспүт сэрэбиэй – киһи дьылҕата, төлкөтө. ☉ Судьба, рок, предопределение
Баай баттала – бырыһыан, бэдэрээт, хааннаах хабала – барыта «таҥара ыйааҕа», «окко түспүт оҥоруу, сиргэ түспүт сэрэбиэй» буолбатахтар эбит. Амма Аччыгыйа
Хата, доҕоор, биһигини, ойох-эр буолан олоруҥ диэн, Окко түспүт оҥоруубут уруйдаабыта буолаарай, Сиргэ түспүт сэрэбиэйбит сирдээн тэрийбитэ буолаарай? А. Софронов. Оҥоруу билиэ – дьылҕа-хаан хайдах этэринэн, дьылҕа быһаарыытынан. ☉ Судьба сама всё решит, будет так, как предопределено, предначертано судьбой. Эмиэ бааһырабын дуу, өлөбүн дуу. Ол эрээри оҥоруум билиэ. Саллааттар с.
1970
Чэ, ол эрээри оҥоруу билиэ. «ХС». Сэт оҥоруу — былыр ким эмэ ыар аһыыга түбэстэҕинэ, тоҕоостоох түгэҥҥэ (хол., киһини көмүүгэ) өстөөхтөрө кэлэн, сэтэрээн, күлэн-элэктээн барыылара. ☉ Старинный обычай публично злорадствовать, насмехаться над горем врага. Былыр сэт оҥоруута диэн баар эбит

туохт.
1. Үлэлээн-хамнаан туох эмэ малы айан таһаар, баар гын. ☉ Делать, сооружать что-л. Ыскаабы оҥор.
□ Үс сиртэн күндээрэн көстөр, бухатыырдары мунньан хаайдахха кыайан-хотон алдьаппат күкүр таас ампаары оҥорбуттар. Ньургун Боотур. Эллэй дьиэҕит буруота бэрт диэн балаҕаннарын үрдүн дьөлө охсон, оһох оҥорон биэрбит. Н. Неустроев
Хаһан оҥорбут оһохторун оҕотугар, уот оттон, үрүҥ буруону бургучуталлара. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. Тугунан эмэ дьарыктан, үлэнэн көрдөр. ☉ Заниматься чем-л., совершать, производить какое-л. действие
Табаарыс начаалынньык, сыгынньахтан!.. Бэрэбээскэ оҥоруохха наада! Н. Якутскай
Ырбаахытын устан гимнастика оҥордо. М. Доҕордуурап
3. Туох эмэ дьайыыны хайаа, тугу эмэ тэрий. ☉ Делать, совершать, проводить что-л. Чугаһы чуораанынан, Ырааҕы барабаанынан ыҥыран сыбаайба оҥорбут
Саха фольк. [Тойон:] Хара түөкүн! Халыҥ буруйу оҥорон баран, Ханна сырыттыҥ! А. Софронов
Ол уурааҕы бырачыастаан Перовскай, Фергана, Ташкент үлэһиттэрэ бары забастовкалаабыттара, сүҥкэн улахан демонстрациялары оҥорбуттара. Эрилик Эристиин
4. Кими, тугу эрэ кимиэхэ-туохха эмэ уларыт, кубулут. ☉ Обращать, превращать кого-л. в кого-что-л. «Эйигин кулаак оҥорбоппут», — диэтэ сэбиэт бэрэссэдээтэлэ. П. Ойуунускай
Анюта барахсаны ньиэмэстэр туппуттар, кулут оҥоро Германияҕа кинини ыыттылар. Т. Сметанин
5. Ас бэлэмнээ, буһар. ☉ Готовить, стряпать. Оҕоҕор күөрчэх оҥорон сиэт. Иэдьэгэй оҥор. Алаадьы оҥор
6. кэпс. Дии санаа, оннук буолуохтаах дии санаа. ☉ Думать, полагать, считать. Өйгөр оҥорон көр, былааннаа
♦ Дьыала оҥор — буруйу оҥоруу туһунан суругунан суукка биэр. ☉ Завести на кого-л. судебное дело
Ону биэрэ иликкинэ хаалбат да киһибин, дьыаланы дьыала оҥоро туруом. Саха фольк. [Көһөйөөн:] Эйиэхэ дьыала оҥорбуттарын иһиттиҥ ини? [Укулаанап:] Оҥорбуттар даа? В. Протодьяконов
Илиилээх-атахтаах оҥорбот көр илииатах. Киһи <хара> оҥор көр киһи I. Манна диэн эттэххэ, Леся биһикки эйигин киһи оҥордубут ини. Софр. Данилов
Уолчааны туох баарынан көмөлөһөн, таҥыннаран, аһатан, киһи-хара оҥорон үлэҕэ ылбыттара. Н. Босиков. Оҥоруутун оҥор — кэһэт, моһуоратын көннөр. ☉ Проучить, наказать кого-л.
Додор кулуба кыһыйан: «Итинник былас мындаалаах, кэтит таһаалаах киһи тоҕо кыайтарар. Үчүгэйдик оҥоруутун оҥорон, туттан биэр!» — диэбит. Саха фольк. Нохоо, Уйбаанчык, тохтоо, барыма! Акка тэбистэриэҥ. Бэйикэй, оҥоруугун оҥоруом! Амма Аччыгыйа
«Ок-сиэ! Арай манна билигин Манчаары түөкүн тиийэн кэллин даа, хайдах эрэ оҥоруутун оҥорон, кэлгийэр, тутар-хабар этибит», – диэбит. МНН
◊ Орон оҥор — ороҥҥо утуйарга анаан таҥас тэлгэт, бэлэмнээ. ☉ Приготовить постель, постелить
Кэпсэтэнипсэтэн баран, киэһэ орон оҥорон биэрбэт дьахтар буолла. Саха фольк. Саба түһэн сыгынньахтыыллар, Испииринэн оҕунуохтууллар, Сорохтор тоҥу кыһаллар, Сорохтор арыгы уулууллар, Сорохтор уот чугаһыгар Сылаас орону оҥороллор. С. Данилов
ср. тюрк. оҥар ‘исправить, улучшить, управляться’

1. уларый диэнтэн дьаһ. туһ. Урукку ол-бу кэпсээнин, Уус баҕайытык уларытан, Онон-манан олоон ылан Онолуйар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Үрүҥ күдэн буолаҥҥын, Үөһэ даа көттөххүнэ, Уллуҥаххыттан харбыаҕым, Уллуҥах устата уларытыам суоҕа. П. Ойуунускай
   Саха дьонугар омугумсуйуу ыар буруйун сүктэрбит 1952 сыллааҕы уурааҕы уларытар, сымнатар 1962 сыллаах уураах тахсар. ПНИ АДХ
2. -ан сыһыат туохтууру кытта туттуллан, «саҥаттан оҥор» диэн суолталаах көмө туохтуур буолар. ☉ В форме деепричастия на -ан в сочетании со вспомогательными глаголами выражает значение «делать заново, переделывать». Уларытан тэрий. Уларытан оҥор
   □ Төҥүлү муостатын түөртэ уларытан тутарга харчы эмиэ наада. П. Ойуунускай
   Биһиги үлэбитин бүтүннүүтүн байыаннай майгынынан уларытан тутуох тустаахпыт. Суорун Омоллоон
3. Тугу эмэ атастаһыннар (үксүгэр ким да билбэтинэн, уора-кистии). ☉ Менять, подменивать что-л. (обычно тайком, скрывая от других)
   Капитонов Терентьева ынахтары уларыппытын билэн баран кыһамматаҕар буруйун билиннэ. М. Доҕордуурап
   [Семён Иванович:] Хайдах билбэтим? Оччоҕо мин сымыйалыыбын дуо? Эбэтэр эһиги үүккүтүн мин уларытан аҕаллым дуу? С. Ефремов
4. Кэтэ сылдьар таҥаскын устан атын таҥаһы кэт. ☉ Переодеваться, переобуваться
   [Маня:] Мин таҥаспын уларытан баран, кулуупка барыам. С. Ефремов
   Владимир Николаевич, бадараан, быыл буолбут таҥаһын уларытар түгэнэ суох, бириистэҥҥэ тэбиннэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Тиийбитим, Мишам оҕотун кытта бодьуустаһа, көлөһүн буолбут таҥаһын уларыта олорор. Күрүлгэн
   ♦ Сир уларыт — сир уларый диэн курдук (көр сир II)
   Кэтэхтэн үрдүк үөрэххэ үөрэнэр киһи бүтэрэн баран, сир уларытыа эбиккин. ПТК
   Кыыһы өрүс уҥуор таһааран сир уларыттылар. ИСА
   ◊ Тылы уларытар сыһыарыы тыл үөр. — грамматическай көмө суолталаах сыһыарыылар. ☉ Словоизменительные аффиксы
   Туохтуурдарга тылы уларытар сыһыарыылар элбэхтэр. ПНЕ СТ. Уларыта тутуу — дойдуга ыытыллар уопсастыбаннай-бэлэтиичэскэй уларыйыыны ааттааһын. ☉ Направление развития государства, перестройка
   Уларыта тутуу илгэлээх тыына сайан, хаһыакка бэчээттиир матырыйаалларбыт ис хоһоонноро байарын тэҥинэн тыллараөстөрө эмиэ тупсарын туһугар кыһанабыт. «ЭК»
   Дойдуга уларыта тутуу сүрүн эйгэтинэн экэниэмикэ буолар. ПИО ТС
   Бастаан саҕаланарыгар туруоруллубут үрдүк сыалларын уларыта тутуу ситиспэтэҕин бүгүн кэлэн биллибит. «Чолбон»

уларый-тэлэрий диэнтэн дьаһ
туһ. Онуохаҕа баара дуо, Ньургуйаана доҕоро Уларыта-тэлэритэ, Оннук-маннык диэн этэ, Утарылаһа олордо. Эллэй
Уларытан-тэлэритэн сылдьан суруйарга бэрт мэһэйдээх. Эрилик Эристиин
Саха бэйэтин эйгэтигэр сөп түбэһэр гына уларытан-тэлэритэн айбыт элбэх бэрт үгүс остуоруйалара билигин ситэ хомуллубакка умнуллан хаалбыттар. «ХС»

v. to make, do; оҥоһук n. something which has been made