прил. 1. (умирающий) өлен эрэр, өлбүт-тыыннаах икки ардынан; 2. (безжизненный) өлбөөдүйбүт.

и. д. л. от эр = обычно употр. в сочет. с деепр. на =ан: куотан эрээччи начинающий перегонять; өлөн эрээччи өлөҥтөн тардыһар погов. умирающий хватается за травинку.

I 1) совм.-взаимн. от тарт = I 1, 3—7, 9, 14; маета тардыс= перетянуть палку (в игре); тардыһар мас а) палка для игры в перетягивание; б) уст. поперечина, за которую хваталась роженица при родах; өлөн эрэр өлөҥтөн тардыһар погов. умирающий хватается за травинку (соотв. утопающий хватается за соломинку); 2) тянуться, испытывать тягу; дойдутугар тардыһар он тянется к родным местам; үтүөҕэ тардыс= тянуться к лучшему # тардыһар оһохтор печи, дымящие при одновременной топке.
II совм.-взаимн. от тарт = II.

1) умирать; кончаться; погибать; өлбүт киһи а) мертвец, покойник; б) перен. пропащий человек; өлөр өлүү неминучая смерть; өлөр өстөөх смертельный враг; өлөрү кыайбыт победивший смерть; өлбөт үөстээх живучий; өлөр быатыгар к несчастью (букв. к смерти); өлөр тиллэр мөккүөрэ (или икки ардынан ) между жизнью и смертью (находиться, быть); өлөн хаал = умереть; өлөн баран= (или быһын =) вымирать; өл да төрөө хоть умри (но найди, доставь и т. п. кого-что-л.); өлө-өлө тилин= оказаться на волоске от смерти (букв. умирая, воскресать); өлөөрү сыт = находиться, лежать при смерти; өлөр охтуутун оҕутта его сразила смертельная болезнь; өлөөрү гын = а) находиться при смерти; б) перен. оказаться в тяжёлом, критическом положении; өлбүккэ үөн үөрэр погов. мертвечине черви радуются; өлбүт өлбүтүнэн , өлбүтү кытта өлөр суох поел. мёртвым смерть, а живым живое; өллөхпүнэ сиэбит да суорум тиэрдэр үһүө погов. не доставит меня (туда) и ворон, съевший мой труп (о невозможности добраться до далёких краёв); өллөхпүнэ үөрүм ытаан ааһыаҕа после смерти дух мой обо мне плачем напомнит (говорится при сильной обиде или перед долгой разлукой); өлөн көрөн өлөрү билбит суох посл. никто на время не умирал, чтоб (только) познать смерть; өлөн эрэр өлөнтөн тардыһар погов. умирающий хватается за травинку (соотв. утопающий за соломинку хватается); өлөр саҥатын саҥарда он закричал благим матом (букв. завопил предсмертным воплем); моҥнон өл = повеситься; бэйэҕэр тиийинэн өл = кончать жизнь самоубийством; 2) блёкнуть, увядать (о растениях); от өлбүт трава (скошенная) увяла # аччык өл = проголодаться; искэр өл = страдать поносом; күн өлбүт произошло затмение солнца; өлбөт мэҥэ уута фольк. живая вода; өлө итир= быть вдрызг пьяным; өлө куттан = испытать ужас; өлөн бар= уходить в подавленном состоянии (от печального известия, тяжёлого разговора и т. п.); өлө оонньоо= попадать в тяжёлое, критическое положение; өлөр иһээччи горький пьяница; өлөр өлүү ааҥнаата нагрянула беда, свалилось несчастье; өлөр суола это его задевает за живое; хараххар өл = заболеть — о глазах.

саҥа алл.
1. Бүтэһиктээхтик, үйэлэр тухары арахсарга этиллэр тыл (үксүгэр өлбүт эбэтэр өлөөрү сытар киһиэхэ). ☉ Прощай (говорится усопшему или говорит умирающий)
Ильич, бырастыы! Тулаайах хааллардыҥ!!! Соҕотох бэҕэһээ эн тыыннаах турарыҥ, Соргулаах суолбутун эн ыйар буоларыҥ. П. Ойуунускай
«Быдан бырастыы», — диирбитигэр Буору үрдүгэр көмөргө, Аһыы сүрэҕи ыкпатаҕа, Харах уута сүүрбэтэҕэ. Эллэй
Өллүм даа өллүм, аан дойдум, аламай күнүм, аал уотум, аймах дьонум, бырастыыларыҥ. М. Доҕордуурап
2. Олус уһун, эриирдээх-мускуурдаах, быһылааннаах, эргиллэн кэлэр соччо биллибэт суолугар бараары туран этиллэр тыл. ☉ Прощай (говорится перед отправлением в длительный, рискованный путь, когда обратное возвращение не гарантировано)
Аан ийэ дайдым, Аламай маҥан күнүм, Алаһа бараан дьиэм, Аалыы көмүс кыымнаах Аал уотум — бука барыгыт Быдан дьылларга Быралыйа бырастыыларыҥ! П. Ойуунускай. Мин түһэрин түстүм да, күөрэйэрим биллибэт, барарын бардым да, эргийэрим биллибэт. Быдан бырастыыларыҥ! Саха фольк. Манчаары Баһылай тутуллан испитэ, Үөһэттэн таҥнары Ленатын көрбүтэ: «Алааһым бырастыы, Күн ийэм, бырастыы!» Т. Сметанин
3. Арахсарга, бараары туран этэр тыл. ☉ Прощай (говорится при расставании на длительный срок)
Бырастыы, кэһиигин ыытаар. А. Софронов
Бырастыыларыҥ, тойоттор! Көрсүөхпүт, оччоҕо дорооболоһуохпут хааннаах тимиринэн. Эрилик Эристиин
Бырастыы, эдэркээн саастаахпын, Мин, баҕар, иккистээн эргиллиэм. Күннүк Уурастыырап. Тэҥн. быраһаай