умственно неразвитый.

прил. 1. анат. мэйии; мозговая оболочка мэйии бүрүөтэ; 2. перен. (умственный) ей; мозговая работа өй үлэтэ.

м: 1. (работа) үлэ; физический труд былчыҥ үлэтэ; умственный труд ей үлэтэ; 2. (усилие) эрэй, сыра, түбүк; напрасный труд таак эрэй; с большим трудом улахан сыранан; 3. (результат работы) үлэ; научный труд научнай үлэ.

1) ум, разум, рассудок || умственный; сытыы өй острый, проницательный ум; өй хаата умница; чычаас өй недалёкий ум; чиҥ өй цепкий ум; киитэрэй өй хитрый ум; кылгас өй короткий, недалёкий ум; оҕуруктаах өй глубокий ум; тииҥ өйө изворотливый, гибкий ум; сахалыы өй природный ум; өһөгөйдөөх өй злобный, мстительный ум; өй үлэтэ умственная работа; илэ өйүнэн в здравом уме; өй күүһэ сила ума; өй бэрт ирон. от избытка ума; оннук өй суох такого и в мыслях нет; өйө өйүнэн в здравом уме и твёрдой памяти (обычно о тяжелобольных); өйүн тута илик он незрел умом; өйтөн өлүү (или мүҥнаныы ) горе от ума; өй аҥардаах полоумный; өйүнэн мөлтөх слабоумный; өйүнэн ыалдьар у него умственное расстройство; өйө өһүлүннэ он слаб умом (от старости, болезни); өйүм хоппот а) это уму непостижимо; б) ума не приложу; өй тиийбэт ума не хватает; өй сүрэх икки мөккүөрэ спор ума и сердца; спор между чувством и рассудком; өйө барбат он упустил из виду что-л. (букв. его ум не идёт в этом направлении); өйгө сүоттаа = решать в уме; считать в уме; өйө хамсаата рассудок его помутился; өйүн сүтэрбит а) он потерял сознание; б) он лишился рассудка; өй былдьас = считать себя умнее кого-л.; өйө сынньылынна он отупел, перестал соображать (от усталости, шума); у него ум за разум зашёл; өйүн ыһыктыбыт а) он потерял сознание, рассудок (о больном); б) он впал в детство (о дряхлых стариках); өйүттэн таҕыста а) он потерял рассудок; б) перен. он потерял самообладание; өй киирдэ а) он набрался ума, он поумнел; б) ему пришла мысль; өйүн туппут а) он взялся за ум; б) он созрел умственно; өйүгэр көтөн түстэ его вдруг осенила мысль; ему вдруг пришло на ум; өйө мастыйбыт разг. ум его потерял гибкость (вследствие старости); өйгө киирбиччэ пришло в голову, взбрело в голову; көтөр өҥүнэн , киһи өйүнэн посл. птица своей окраской, человек своим умом (славятся); 2) память; арай ол түбэлтэ өйбөр хаалбыт только тот случай остался в моей памяти; өйгө хатаа = запечатлеть в памяти; өйө бааллар у него провал памяти; өйө сытыйбыт разг. у него дырявая память; өйбүттэн көтөн хаалла вылетело из ума; из ума вон, из памяти вон; өйгө да суох (или суоҕа ) а) он совершенно забыл, запамятовал; б) он об этом даже не думал # өй биэр = (или ук =) а) надоумить, подать мысль; б) напомнить; өйтөн ааҕыы чтение наизусть; өйтөн этии а) чтение наизусть; б) выдумки; киһи өйүгэр түһэр понятный, ясный; өйүн сүүйтэрбит (это) вскружило ему голову.

аат.
1. Киһи толкуйдуур, ол-бу ис дьиҥин ырыҥалыыр, билэр дьоҕура, кыаҕа. ☉ Ум, разум, рассудок человека
Микиитэ өйө сырдаан иһэргэ дылы буолла. Амма Аччыгыйа
Үөрэх бөҕө үрдүгүн Манна өйдөөтүм, Икки атахтаах өйүн Манна биһирээтим. С. Зверев
2. Киһи истибитин, билбитин-көрбүтүн умнубакка илдьэ сылдьар дьоҕура. ☉ Человеческая память
Тоҕо, Унаарар күөх кыраайым Өйбөр көстөн элэҥниир, Үрдүк кырыы мырааным Дьэргэлгэнэ дьиримниир! Күннүк Уурастыырап
Бу алдьархай буолбута алта сыл ааһыаҕар дылы Бурхалей өйүгэр күҥҥэ хаста да киирэн тахсар. Эрилик Эристиин
♦ Өй аҥаардаах — акаары, иирээкитиҥи (киһи туһунан). ☉ Полоумный, сумасшедший (о человеке)
Дьикти баҕайы, өй аҥаардаах киһиэхэ дылы, ханна кэпсэтэргэ тоҕоос түбэстэҕинэ, тибис-тиэрэни тылласпытын кулгааҕа эрэ истэн хаалара. А. Сыромятникова
Биир биллэр соҕус баай ыал өй аҥаардаах кыыстарын куолаһынан саҥарда Болот. Н. Заболоцкай
Өй аҥаардаах киһиттэн тугу булан ылыаҥый?! НАГ ЯРФС II. Өйбөр киирбэт — киһи өйүгэр кыайан тутуллубат, хатаммат. ☉ То, что плохо запоминается
Олурҕа араспаанньалаах киһи төрүт өйбөр да киирбэт. Д. Очинскай. Өйбүт кыл- гаан — билэр-көрөр, толкуйдуур кыахтаах эрээри, ситэ толкуйдаабакка хаалан. ☉ Из-за своего недомыслия
Тээтэ, [Сэмэн өлбүтүгэр] эн буруйдаах буолуоҥ дуо? Биһи бэйэбит өйбүт кылгаан биэрэн, таҥара кэскилиттэн бокуонньукпутун матардахпыт дии. Эрилик Эристиин. Өйгө баппат — киһи кыайан өйдөөбөт. ☉ соотв. уму непостижимо, в голове не укладывается
Ааныс эн этииҥ өйгө баппат, кыаллыа суоҕа. У. Нуолур
Баар киһини матары аһыыры кини хайдах да өйүгэр батаран өйдөөбөт этэ. «ХС». Өйгөр хатаа — умнубат гына өйдөөн кэбис. ☉ соотв. намотать на ус
Таба истэн, үчүгэйдик өйүгэр хатаан хааллаҕына, Дьэллик киһи киэнэ муудараһа. Н. Заболоцкай
Хаһыат быһыытынан, кэпсээн наадалаах, сонун өттүлэрин өйүгэр хатаан истэ. С. Никифоров. Өйгүн сыс — тугу эмэ быһаараары, билээри олус элбэхтик толкуйдаа. ☉ соотв. ломать голову над чем-л.
Хас да сыл устата өйүн сыспыт, утуйар уутун көтүппүт үлэтин дьэ бүтэрдэ. Кустук. Өйгүн-төйгүн (өйгүн) бул (булун) — 1) уоскуй, айманыма, ыксаама, тугу гынаргын бастаан толкуйдаан көр. ☉ Успокоиться, собраться с мыслями, сосредоточиться
Сөдүөт дьэ «һуу» гынан, сынньанан, өйүн-төйүн булунан, дьиксинэн барда. «ХС»; 2) мэниктик, акаарытык, чэпчэкитик быһыыланаргын уурат, тохтот. ☉ Образумиться, опомниться, остепениться
Онон эһиги өйгүтүн-төйгүтүн булунуҥ, сайыҥҥы күөхтэн матымаҥ. Д. Очинскай
Өй киирэр көр өйүн туппут. Хата өй киирэн дьэ киһитийиэ. У. Нуолур
Оо, хаһан эрэ өй киирэр буолла? Амма Аччыгыйа
Өй көтөн түстэ көр санаа көтөн түстэ. Аны дьоммуттан хаалыам — диэн өй көтөн түстэ. Суорун Омоллоон
Бурхалей эр хаанын ылынна, хайаттан үлтү түһэн өлүө суох курдук бардам өй көтөн түстэ. Эрилик Эристиин. Өйө бааллар — туохха эмэ аралдьыйан, бутуллан, урут өйдүүрүн, билэрин булан эппэт, өйдөөбөт эбэтэр сыыһа өйдүүр. ☉ соотв. ум за разум заходит
«Биһиги манна уолуйан, өйбүт бааллан хаалла дии», — диэтэ Илларионов. М. Доҕордуурап
Боростуой да суолу булбакка, киһи өйө бааллар эбээт. В. Яковлев. Өйө көтөр (көтөн хаалар) — өйдүүр, толкуйдуур кыаҕын сүтэрэр (кутталыттан, соһуйууттан). ☉ Опешить, прийти в замешательство, потерять способность ясно мыслить (на краткое время — напр., от неожиданной душевной встряски)
Дьэргэ ити тыллартан өйө субу көтүөх курдук буолуталаата. Болот Боотур
Тыаҕа таҕыстаҕына дьэ өйө көтөр эбит. Соҕуруута-хотута ханан баарын умнан кэбиһэр. Далан. Өйө өһүлүннэ — кыайан быһаарбат, тобулбат буолла, эргитэн, олохтоохтук толкуйдууртан ааста. ☉ Ослабеть умом (от старости, болезни), перестать разумно мыслить
[Чыычааҕым оҕото] Саныыр санаата сабылыннаҕа, Өйдүүр өйө өһүлүннэҕэ, Этэр тыла мэлийдэҕэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Санаа эрэ саллыах, өй эрэ өһүллүөх үлүгэрин үөһүгэр сылдьар сүрэх сындалыйан да ылара ханна барыай? С. Федотов. Өйө суох буол (сыт) — тугу да билбэт буола туймаар, уҥ. ☉ Терять сознание, лишаться сознания
Кэлин билбитим дойдуларыгар киирбит дьоммут икки хонугу эрдэ кэлэн, тымныы балааккаҕа өйө суох сытар киһини булбуттар этэ. Г. Колесов. Өйө сынньылынна — сылайан кыайан быһаарбат, буккуллар, сыыһар буолла. ☉ Отупеть, перестать соображать (от усталости, шума)
Суруктан өйө сынньыллыбыт киһиэхэ эбэ чэбдигирдэр, сынньатар кылбархай иэнин көрүөххэ кэрэтин, сөрүүнүн уонна киэҥин. Н. Заболоцкай
Кини үлэтигэр киһи өйө сынньыллара суох. А. Сыромятникова. Өйө тобуллар — өйө сайдар, түргэнник уонна сөптөөхтүк быһаарар. ☉ В голове прояснилось, просветлело
Арай, үлэҕэ эмиэ ити курдук өйдөрө тобуллара, арыллара буоллар, тугу тулутуо этилэр! «ХС». Өйө туймаарда — олус күүстээх тыастан-уустан, саҥаттан-иҥэттэн о. д. а. дөйүөрбүт курдук буолла. ☉ Ум (рассудок) помрачился у кого-л.. Күнү-ыйы кытардар Өһөх хааны… о, сүрүн… Көрдүм, өйү туймаардар Өлөр өлүү мөккүөрүн… А. Абаҕыыныскай. Өйө (төбөтө, мэйиитэ) хамсаабыт — иирбит, буккуллубут. ☉ Помешаться, сойти с ума
Туох оннук сүрдээх суолун оҥорбуппун билэн этэҕин? [Дьаамнаах:] бу эмээхсин кутталыгар буолан өйө хамсаабыт. С. Ефремов
Чахчы өйө хамсаабыт буоллаҕына, нэһилиэк сэбиэтигэр илдьэн дьаһайтарыан наада. «ХС». Өйө хоппот — ситэри кыайан өйдөөбөт, билбэт. ☉ соотв. ума не приложит
Ким да бэрэссэдээтэл буоллаҕына, бу холкуоска сири баар оҥорорун өйүм хоппото. М. Доҕордуурап
Өйө хоппот буоллаҕына ханнык да тылынан саҥарара көмөлөһүө суоҕа. Нэртэ
Кыһыны быһа дөйө тоҥон турбут сир аҕыйах хонуктаах ириэриигэ бэринэрин өйүм хоппот. «Кыым». Өйтөн (өйүттэн) көт — таһыччы умнан кэбис. ☉ соотв. забыть начисто; вылетело из головы
Итирдэҕинэ өйүттэн көтөр. Далан. Өй ук — 1) туохха эмэ үөрэт, тугу эмэ быһааран биэр. ☉ Надоумить кого-л.
Мин кинилэргэ орооспоппун, эдэр дьон билэллэринэн олордуннар, аны кэлэн биһиги өй угар үһүбүөт. Н. Лугинов
Муҥура суох кыахтаах таҥара тоҕо эрэ Курилга өй укпатах, салгыы тугу гыныахтааҕын этэн биэрбэтэх. С. Курилов (тылб.); 2) тугу эмэ өйдөт. ☉ Напоминать о чём-л.
Суумкабын төрүт да умнан барыахпын, хата уолум өй уган абыраата. НАГ ЯРФС II. Өйүгэр көтөн түстэ — эмискэ өйдүү биэрдэ, эмискэ саныы түстэ. ☉ Вдруг пришло на ум, вдруг осенило
«Кэбис, аньыы-хара элбии илигинэ, эрдэтинэ мантан барыахха!» — диэн санаа уол өйүгэр көтөн түһэр. Н. Якутскай
Түһээн баттаппатах суола өйүгэр көтөн түспүтүттэн куттанан Лөчүөк… таҥара диэки хайыста. Д. Очинскай
Өйүгэр оҕустарбат (оҕустарбакка) көр оҕустар. Бэдигиҥ баара киһини хомоттум диэн өйүгэр оҕустарбат да быһыылаах. Софр. Данилов. — Итинник аат туохха эбээһинэстиирин өйдүүгүн дуо? — Бу туһунан өйбөр оҕустарбаппын ээ. Доҕордоһуу т. Өйүгэр түһэр — өйдөт (үчүгэйдик көрдөрөн, кэпсээн, быһааран). ☉ Втолковать, вбить в голову, разъяснить кому-л. что-л. Кэскил туһа диэн кэпсэтэн көрбөтүлэр, Өлүү-сүтүү диэн Өйдөрүгэр түһэрбэтилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Баанньыска:] Дьэ үчүгэйдик киһи эрэ өйүгэр түһэр гына ыпсаран кэпсииргэ үөрэммит киһи эбиккин. А. Софронов. Өйүм сыстыбат — аанньа өйдөммөт, киһи өйүгэр баппат, киирбэт. ☉ Не доходит до сознания. Итиннэ мин өйүм сыстыбат. Өйүн буллар — үөрэт, киһи оҥор. ☉ Вразумить, образумить кого-л., сделать человеком. Уолуҥ өйүн буллар. Өйүн сүтэрэр — 1) ыалдьан, атын да төрүөттэн туймаарар, тугу да билбэт буолар, уҥар. ☉ Потерять сознание
Онтон өйүн сүтэрэн, Онно тута, охтон түһэн, Дьабадьыта күүгэн аллан, Налбыһахпыт уҥан хаалла. Күннүк Уурастыырап
Хорсун пограничник ыараханнык бааһыран өйүн сүтэрэр. Софр. Данилов; 2) уолуйа куттанан, айманан, тугу гынарын өйдөөбөт. ☉ Лишаться рассудка от страха или волнения, не давать отчёта в своих поступках, совершать безрассудные действия
Туохтан ити айылаах айманан өйбүн сүтэрбит бэйэм буолла. НС ОК; 3) кими эмэ олус таптаа. ☉ Сходить с ума по ком-л. (из-за большой любви, привязанности). Уоллара кыыстанан өйүн сүтэрбит. Өйүн сүүйтэрэр — атын киһи санаатынан барар, ким эмэ сабыдыалыгар түбэһэр, албыннатар. ☉ Попадать, подпадать под чьё-л. влияние, становиться зависимым от кого-чего-л.
Арыгыга өйбүн сүүйтэриэм, Санаабын сабырыттарыам диэбэт этим. А. Софронов
Абам-суптум эбит!!! Өлөр быатыгар өйбүн сүүйтэрэн, Суорума соруктаммыт Сорум эбит. П. Ойуунускай. Өйүн туп- пут — 1) өй-санаа өттүнэн сиппит. ☉ Созреть умственно, стать зрелым. Сааһын сиппит, өйүн туппут киһи, бэйэтэ билиэ буоллаҕа; 2) дьэ өйдөммүт. ☉ Взяться за ум, набраться ума. Киһибит дьэ өйүн туппут быһыылаах. Өйүн ыһыктыбыт — өйдүүр, билэр дьоҕурун сүтэрбит (ыалдьан, олус кырдьан). ☉ Утратить умственные способности, потерять память (напр., от старости, в результате тяжёлой болезни, перед смертью)
[Миисэ:] Ы… хаан-өһөх байҕал долгуна долгуйан… Уу-уу. [Силиэн Силиппиэн:] Доҕоор, тугу саҥараҕын?.. Бу муҥнаах өйүн ыһыктаахтаабыт. Күндэ
Дьэ, кырдьык хаар бөҕө баттаабыт. Буолумуна. Баһаам ээ, доҕор, тоҕус уон икки диэн! Ити да буоллар өйүн дуостал ыһыктыбакка сытар. Багдарыын Сүлбэ. Өйүттэн таҕыста — куттанан, уолуйан иирбит курдук өй-мэй буолла. ☉ соотв. выжить из ума; потерять рассудок
Кини [Чубуку Дьэкиим] ууга түһээт, уолуйан өйүттэн тахсан хаалбыта. Д. Таас
Иэдээн буолуо, кутталларыттан өйдөрүттэн тахсыахтара. «ХС». Өй хаата күл.- ооннь. — өйдөөх киһи (сүнньүнэн оҕо туһунан). ☉ Умница, ума палата (обычно о детях)
Аҕыйах саҥалааҕын иһин, өй хаата уол дииллэрэ. А. Софронов
Иринньэх оҕо киэбинэн «Өй хаата уолчаан» диэтим. С. Данилов
Бэл оннооҕор кырдьаҕас геологтар, өй хаалара, кыһаллыбатахтар. «ХС». Өй ыл — эмискэ сөптөөх санааҕа киир, умнубуту өйдүү биэр. ☉ Найти верную мысль, вспомнить забытое
Маайа таҥараҕа үҥэ-үҥэ муостаҕа сөһүргэстии түһэн, бокулуоннаан барда, онтон өй ылан, Бүөтүр эмиэ бокулуоннаата. Эрилик Эристиин
Өлөксөй өй ылан, сохсо сиһинэн сүүрэн тахсыбыт да, сигэтин быһыта сынньан барбыт. М. Чооруоһап
◊ Өйгөр иҥэр — өйдөөн хаал. ☉ Запомнить
Бу кэпсээни киһи умнарыгар сатаммат. Ыраас халлааҥҥа этиҥ эппитин курдук, эппит сааһынан киирдэ, өйбүтүгэр иҥнэ. П. Ойуунускай. Ойуун кылырҕас кыаһаана, дирбийэр дүҥүрэ, ол-бу эмэгэтэ өйбөр иҥэн хаалбыттар. В. Протодьяконов. Өйтөн аах — көрбөккө эрэ (нойосуус) аах. ☉ Читать на память, наизусть
[Айаан] Өйүттэн ааҕар таптаан Үгүс поэт хоһоонун. И. Гоголев
Кинигэттэн көрөн турар курдук, арааһы өйдөрүттэн ааҕаллара. Х. Андерсен (тылб.). Өйү (эрэ) биэримиэххэ — соһуйбутун, өмүрбүтүн кэннэ, онтун аһарар кыах биэрбэккэ. ☉ Не дать опомниться, прийти в себя
Хайыахха? Суох, өйү эрэ биэримиэххэ, фашистары туһаайбытынан, ытыалыы-ытыалыы ойон турда. «ХС». Өй үлэтэ — өй күүһүнэн, өй көмөтүнэн толоруллар үлэ. ☉ Умственный труд
Өй үлэтинэн үлэлээһин кэҥээн истэҕин аайы үрдүк таһымнаах үлэһиттэр улам ордук наада буолан иһиэхтэрэ. СГПТ. Өйүнэн ыалдьыы — төбөтүнэн буккуллан ыалдьыы, иирэн ыалдьыы. ☉ Помешательство, душевная болезнь
Улахан уол Кууһума, эмискэ өйүнэн ыалдьыбыт. Күннүк Уурастыырап
ср. др.-тюрк. өг, тюрк., монг. ой ‘ум, разум, память’

1. даҕ.
2. Хаар курдук дьүһүннээх, маҥан. ☉ Цвета снега, белый
   Күөх, кыһыл, хара, үрүҥ эриэн таҥастаах дьон синньигэс уулуссаларынан хардары-таары аалсыһан элэҥнэһэллэрэ. А. Софронов
   Чүөмпэ үрүҥ туманынан бүрүллэн турара, онно киирэн суунан таҕыстым. М. Доҕордуурап
   Таҥара дьиэтиттэн үрүҥ былааҕы туппут сүүрбэ биир ньиэмэс тахсан билиэн бэриннэ. Ф. Софронов
3. Бары өттүнэн тупсаҕай, үчүгэй, мааны (хол., дьиэ). ☉ Парадный, главный, передний (напр., о входе, доме). Добротный, доброкачественный. Үрүҥ аан. Үрүҥ дьиэ
   □ Хара дьиэҕэ Биһээл уола Мэхээлэ хоно сытара, үрүҥ дьиэҕэ атын хоноһо баара. Күннүк Уурастыырап
   Кинээс үрүҥ дьиэтин иннинээҕи туруорбах балаҕаҥҥа мустубут дьон, олоруохтааҕар, ону-маны кэпсэтэн ыаһахтаһаллар. Н. Якутскай
4. поэт. Ыраас, сырдык, кэрэ. ☉ Светлый, чистый
   Тэбиэн саҕа хара санаатааҕар түөн саҕа үрүҥ санаа ордук (өс хоһ.). Үөрэнэн үрүҥ күн сырдыгын көрөргө бу үтэ булаары сордоно турабын. П. Ойуунускай
   Үрүҥ күммүт, үөһэ ыттан, Үрдүк халлаан уорҕатыттан, Сарпа кыырпах саһарҕатын Сандаарыччы саккыратта. Күннүк Уурастыырап
5. аат суолт.
6. Үүт аһылык, үүттэн оҥоһуллубут астар (сүөгэй, чөчөгөй, күөрчэх, суорат о. д. а.). ☉ Молочные продукты
   Пиэрмэттэн холбуур үүт эбинэн суораттыыллар. Онон, бары да үрүҥү сиир-аһыыр кыахтаммыппыт. П. Аввакумов
   Сүөһүнү дэлэйдик туталлар, үрүҥү да быспакка сииллэр. СҮТТ
   Үүтү, эти да оҥордоллор үрүҥэ суох чэйи иһэ олороннор, үҥсэргээбэт, муҥатыспат этилэр. «Кыым»
7. ист. Гражданскай сэриигэ Сэбиэскэй былааһы утары турбут үрүҥ аармыйа саллаата. ☉ Во время Гражданской войны — солдат белой армии, белогвардеец
   [Дьаамнаах:] Сорохтор үрүҥнэрбит дииллэр, сорохтор кыһылларбыт дииллэр. Арай, мин көрдөхпүнэ, бары саалаахха дылылар. С. Ефремов
   Үрүҥнэр үөрэкөтө бырааганы истилэр, сорохторо холуочуйа сыстылар. С. Васильев
   Никон үрүҥнэр тобохторо билигин да онноманна баалларын билэрэ. А. Бэрияк
8. саахымат. Саахымакка, дуобакка үрүҥ өҥнөөх фигураларынан оонньооччулар (элбэх ахс. тут-лар). ☉ Человек, играющий белыми фигурами в шахматы и шашки (употр. во мн
   ч. — белые). Түмүкпүтүгэр, үһүс, төрдүс ойууларга бэриллибит балаһыанньаларга үрүҥнэр хайдах кыайыахтарын сөбүн бэйэҕит суоттаан көрүҥ, эрчиллиҥ. «ББ»
   ♦ Үрүҥ илии калька. — хара үлэҕэ үөрүйэҕэ суох киһи. ☉ Человек, избегающий тяжёлой и грязной работы, белоручка (букв. белые руки)
   Оттон билигин дьиҥнээх муора аргыарын тулуйбат тоҥуй эбиппин. Үрүҥ илии эбиппин. Т. Сметанин
   Тыа сирин ыччатыгар ыарахан үлэттэн куотунар үрүҥ илиилэр сыл аайы элбээн иһэллэр. «Кыым». Үрүҥ илиитигэр биэр (туттар) — тугу эмэ киһиэхэ бэйэтигэр биэр, туттар. ☉ Вручать что-л. лично в руки (букв. в его белые руки отдать). <Үрүҥ> көмүс хатырыктаах — балык. ☉ Рыба (букв. с серебряной чешуёй)
   Халыма көтөрүнэн-сүүрэринэн эрэ баай буолбатах. Ону тэҥэ дириҥ далай түгэҕэр саһан сылдьар үрүҥ көмүс хатырыктааҕынан эмиэ аатырар. «Кыым»
   Үрүҥ (ойор) күн көр күн. Үөмэх былыт үөһэ устар Үрүҥ күнү күлүктээтэ. Күннүк Уурастыырап
   Күлүм-чаҕыл утахтаах, сандаарыйан ойор күммүт, Күөрэйээхтиир күннэрэ. «ХС». Үрүҥ күн сырдыга баҕалаах — өссө да бу олоххо олоро түспүт киһи диэн суолт. тут-лар. ☉ Хотелось бы ещё пожить на этом белом свете (букв. свет подсолнечного мира желанен). Үрүҥ күнтэн араҕыс (мат) — күн сириттэн өлөн туораа, өл. ☉ соотв. покидать белый свет
   Үрүҥ күнтэн арахсан, Өлөр чааһа кэллэҕинэ, Үбүн-баайын бүтүннүү Үстүүнүгэр аныах буолар. Күннүк Уурастыырап
   Андаҕайаҕын дуо, …… Үрүҥ күнтэн матарга, Өтөхтүүн сүтэргэ. С. Васильев
   [Сүөкүлэ:] Тоҕо кинилэр Киириги сиэтилэр, тоҕо кини бачча эрдэ үрүҥ күнтэн матта. С. Ефремов. Үрүҥ күнтэн сүтэр — кими эмэ өлөр, өлөрөн кэбис, сайылаа. ☉ соотв. отправить на тот свет, сжить со света кого-л., кончать кого-л.
   Үрүҥ күммүттэн сүтэримэ! Ынах хараҕын саҕа хара тааскын биэриэм, улахан кыыспын ойох биэриэм, ол кэннэ бэйэм оннубар ыраахтааҕы гыныам! Саха фольк. Дьэ эрэ, …… бэйэҕит талан биһигиттэн эрдэ булан ылыҥ! Ону булбат буоллаххытына, сибилигин үрүҥ күнтэн сүтэрдибит. Эрилик Эристиин
   Хомуньуустар, ол-бу өрөпкүөмнэринэн сирэйдэнэннэр, баайы-дуолу эстилэр, үтүө дьону үрүҥ күнтэн сүтэрдилэр. «ХС». Үрүҥ күнэ өлбөөдүйдэ — өлөрө буолла, ыксаата. ☉ соотв. быть, находиться на краю гибели, быть на волоске от смерти (букв. белое его солнце потускнело)
   Тимирэтимирэ күөрэйдэ. Үрүҥ күнэ өлбөөдүйбүтүн кэннэ оҥочолоох уолаттар киирэн быыһаатылар. НАГ ЯРФС II. Үрүҥ күүгэнэ баранна — эстэн хаалла, сэниэтэ эһиннэ. ☉ соотв. выбиться из сил, валиться с ног. Үрүҥ сүнньүнэн истибэт кэпс. — ким эмэ тугу эмэ этэрин истибэт, истэ да сатаабат, барытыгар утарылаһар (бөппүрүөк, хадаар киһини этэргэ). ☉ соотв. всё воспринимает в штыки
   Оттон мин эһигини куоттарбыппын дии. Халлаан дьоно үлэҕэ үрүҥ сүнньүлэринэн истэн кэлбэккэлэр. Илларион анаммыт сирин диэки кичэллээхтик көрдө. М. Доҕордуурап. Үрүҥ сүнньэ быста илигинэ — тыыннаах эрдэҕинэ, өлүөн иннинэ (сөбүлэниэ, буолунуо суоҕа диэн суолт. тут-лар). ☉ Пока теплится жизнь (ни за что не согласится на что-л. — букв. пока не порвётся его спинной мозг)
   Куоласка кыаттаран баран, биһигиттэн хайабыт да эһиги бөһүөлэккитигэр, үрүҥ сүнньэ быста илигинэ, көһөн барыа суоҕа диэн андаҕайбыт сурахтаахтара. Н. Апросимов
   Күлүүс тылын үрүҥ сүнньүм быста илигинэ биэриэм суоҕа. «ХС». Үрүҥ сүүрүк — сылгы үөрэ. ☉ Табуны лошадей (букв. белый поток)
   Үрүҥ сүүрүктэрим үлтү хаамсан, Үрэхүрэх баһыттан Үөрдэрин булсуһар буолан бардылар. Саха фольк. Олоҥхоһут курдук омуннаахтык эттэххэ, хара ыарҕа дуу диэн көрбүтүҥ — хара сүүрүгэ буолла, үрүҥ ыарҕа дуу диэн санаабытыҥ — үрүҥ сүүрүгэ буолла. П. Ойуунускай. Тэҥн. сыспай сиэллээх. Үрүҥ тыынын өллөйдөө (өрүһүй) фольк. — кими эмэ туохтан эмэ быыһаа, абыраа. ☉ Оберегать, спасать кого-л. от чего-л.
   Дьэ билигин кырдьаҕастарбыт эйигин үрүҥ тыыммытын өрүһүйэр киһилээхпит диэн эрэнэр этилэр. Эрилик Эристиин
   Ол уол [Айанньыытап] Люда Светлованы өлөр өлүүттэн мүччү туттарбыта — үрүҥ тыынын өрүһүйбүтэ. С. Никифоров
   Оҕонньор сэрии аччык, сут сылларыгар булт, кыыл этинэн бүтүн бөһүөлэк дьонун аһатан-сиэтэн үрүҥ тыыннарын өллөйдөөбүтэ, араҥаччылаабыта. Кэпсээннэр. Үрүҥү көрбөтөх үрүмэччигэ дылы (үрүмэччи курдук) түөлбэ. — бииртэн бииргэ көтүөккэлиир, саҥаттан саҥаҕа түһэр, сонумсах (киһи). ☉ Легко увлекающийся, непостоянный в своей привязанности (о человеке, набрасывающемся на всякую новинку — букв. как летучая мышь, бросающаяся из темноты на светлое)
   Үрүҥүнэн-харанан көрдө — хараҕын үрүҥүнэн (өҥүргэһинэн) көрдө диэн курдук (көр харах). Мин сиргэ түстүм. Бөрөм хараҕын үрүҥүнэн-харанан көрөн баран охтон түстэ. Т. Сметанин
   «Туох даа!», — Лука соһуйбуттуу хараҕын үрүҥүнэн-харанан тиэрэ көрдө. М. Доҕордуурап
   Бомуоһунньук ачыкытын үрдүнэн үрүҥүнэн-харанан көрө-көрө, суруйбут кумааҕыларын хааһаҕар угаттыыр. «ХС». Үрүҥү-хараны көрбүт киһи кэпс. — олоҕор үгүс эрэйибуруйу көрсүбүт киһи. ☉ Переживший много горя, натерпевшийся, многое испытавший на своей шкуре
   Иван Терентьевич сэрии уотун ааспыт, сэрии кэннинээҕи ыар сыллары харытын күүһүнэн туораабыт, быһата, үрүҥү-хараны көрбүт киһи. «Кыым». Тэҥн. мунна тыырыллыбыт киһи; мунна (мунна-уоһа) кэрдиллибит киһи. Үрүҥ хараҕын өрө көрбөт — 1) куруук баттабылга-атаҕастабылга сырыт, олор. ☉ соотв. света белого не видеть (от унижения, притеснения)
   Киһи алҕаһын, итэҕэһин да көрдөххө, ону сирэйигэр малтаччы саҥарар диэн — акаары быһыы. Оннук акаарытыйар буоллаххына, үйэҥ тухары үрүҥ хараххын өрө көрбөккө, наар үүрүүгэ-үтүргэҥҥэ сылдьыаҥ. Софр. Данилов
   Уон ый тухары немецкэй-фашисткай талабырдьыттар хааннаах батталларыгар үрүҥ хараххын өрө көрбөккө олордоххуна, о, бу Ийэ дойдуҥ долгутуулаах, эрэннэриилээх куолаһын истибитиҥ күндүтүн, үөрүүтүн эбитин! Суорун Омоллоон; 2) тохтоло суох үлэҕэ баттатан сырыт. ☉ Вертеться как белка в колесе
   Холкуос үлэтигэр үрүҥ хараҕын өрө көрбөккө кэллэ. НАГ ЯРФС II
   Сайынын от үлэтин үлүскэниттэн үрүҥ хараххын өрө көрбөккүн. П. Филиппов
   Тооронойу тойон туттан, Тылын истэр уруккуттан, Үрүҥ хараҕын өрө көрбөт, Үлэттэн сиһэ көммөт. «ХС». <Үрүҥ> хараҕын өрө көрдө — дьэ үөһэ тыынна (хол., туох эмэ батталтан, кыһалҕаттан босхолонон). ☉ Вздохнул свободно (напр., освободившись от гнёта, забот)
   Кыра-хара дьон, Кыһалҕаттан тахсан, Үрүҥ харахпытын Өрө көрбүппүт. Саха нар. ыр. Үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөт — 1) кими эмэ баттабылга-атаҕастабылга илдьэ сылдьар, бокуой биэрбэккэ, тохтоло суох үлэлэтэр. ☉ Обременять кого-л. непосильной работой, не давать покоя, угнетать
   Ону ити мин эрим, [уолу] үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөккө, наар сорукболлур оҥосто сылдьар, киһиэхэ да аахпат быһыылаах. Болот Боотур
   Ол аата, мин кинини, үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөккө, наар саба баттыы сылдьыбыт курдукпар тахсабын дии эн быһаарыыгынан. П. Аввакумов
   Онтон ыла үрүҥ харахтарын өрө көрдөрбөккө үнтү кырбыы-кырбыы, хамначчыт курдук тутан олороллор. Р. Кулаковскай; 2) утары олох саҥарпат, саба баттаан саҥара сылдьар. ☉ соотв. не давать кому-л. пикнуть
   Хотуна киниэхэ биир тылы саҥардыбат, үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөт. НАГ ЯРФС II
   Лукаа кэргэнин үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөккө таптаабытынан дьаһайа сылдьар. «ХС». Үрүҥ-хара тылын этит — кими эмэ бэркэ муҥнаан, туохха эмэ билинэр тылын этит. ☉ Заставлять кого-л. признаться в своих грехах или поклясться в чём-л. (букв. заставить кого-л. сказать свои белые-чёрные слова). Тэҥн. ээҕин этит
   ◊ Үрүҥ аан — дьиэ кэтэҕэр буолбакка, иннигэр баар улахан киирэр аан. ☉ Передняя, парадная дверь в дом
   Хатанан турар үрүҥ ааны киһи эрчимнээхтик тардан лик гыннарда. Амма Аччыгыйа
   Үрдүк ампаар дьиэ үрүҥ ааныттан Хотуна Чалыыма тахсан, чарапчыланан көрдө. С. Васильев. Үрүҥ айыы <тойон> миф. — саха былыргы итэҕэлинэн, үөһээ халлааҥҥа олорор үтүө санаалаах саамай үрдүкү айыы. ☉ По старинному поверью якутов: верховное существо, добрый дух, божество, живущее на небесах. Эллэй Боотур тимир, мас ууһа алгыстаах, бары Үрүҥ Айыылары алҕааччы
   Саха фольк. Үрүҥ Айыы Тойон иккис уола Дьөһөгөй Айыы диэн ааттаах. Күн Дьирибинэ
   Ол курдук Айыҥат хаантан аналлаах алгыс санаам салыйбатын, Үрүҥ Айыыттан төрүттээх Үтүө тылым өлбөтүн. С. Зверев. Үрүҥ арыгы — үрүҥ (дьэҥкир) дьүһүннээх кытаанах арыгы. ☉ Водка
   [Иван Иванович:] Николай Петрович, хайатын иһэҕин, кыһылы дуу, үрүҥ арыгыны дуу? С. Ефремов
   Үрүҥ ас көр ас III. Ол улуу тунах диэн сайыҥҥы үрүҥ ас тахсар кэмэ буолар. Эрилик Эристиин
   Ынахтар уоланнар Үрүҥ ас — үүт, суорат малыйбыт. Күннүк Уурастыырап
   [Татьяна Ивановна:] Дойдубар тахсан үрүҥ аһы аһаан, дьэ, абыранным. С. Ефремов
   Үрүҥ балык көр балык. Саха сирин сыаналаах үрүҥ балыктарын саппааһын үксэтиигэ кэскиллээх үлэ саҕаланна. Айылҕаны х. Өрүскэ балыксыттар муҥха тардан, үрүҥ балык үтүөтүн хотороллор. «ББ». Үрүҥ буор — туой сырдык үрүҥ өҥнөөх көрүҥэ. ☉ Белая глина
   Туой биир көрүҥүн, үрүҥ буору, сахалар тириини кырааскалыырга тутталлар диэбит Э.К. Пекарскай. Багдарыын Сүлбэ. Үрүҥ бурдук — олус мээккэтик тартарыллыбыт сэлиэһинэй бурдуга. ☉ Пшеничная мука лучшего помола
   Остуоллар үрдүлэригэр тэриэлкэҕэ краковскай, московскай халбаһылар, эмис ветчиналар, үрүҥ бурдуктан араастаан оҥоһуллубут астар. Эрилик Эристиин
   Ичээнэп оҕонньор кыракый хобордооҕор үрүҥ бурдугунан алаадьылаабыта. А. Кривошапкин (тылб.). Үрүҥ дьиэ эргэр. — былыр баайдар бэйэлэрэ олорор үчүгэй дьиэлэрэ. ☉ Дом, в котором жили богатые хозяева, парадный, главный дом (в отличие от жилища батраков)
   Үрүҥ дьиэҕэ атын хоноһо баара. Күннүк Уурастыырап
   Үрүҥ дьиэҕэ салгыы тутуллубут буор сыбахтаах туруорбах дьиэ — харааран ньалбайан көстөр. И. Никифоров
   Болот саҥардыы өндөйөн туран эрдэҕинэ, үрүҥ дьиэ аана эмискэ тэлэллэ түстэ. Н. Заболоцкай
   Үрүҥ илгэ көр илгэ I. «Үрүҥ илгэни астыыр үтүө чабычах буолла», — диэтэ. Саха фольк. Дьэ, хайдах ыал буолаллар тугу аһаан үрүҥ илгэ астарыгар тиийэллэр. Болот Боотур
   Үрүҥ илгэни үксэтээччилэр ааспыт түмүктэрин, инники соруктарын дьүүллэстилэр. «Кыым». Үрүҥ ки- лиэп — үрүҥ бурдугунан астаммыт килиэп. ☉ Белая булка. Үрүҥ килиэп хаҕа. Үрүҥ көлөһүн — туһалаах, түмүктээх үлэ. ☉ Полезный труд, труд, приносящий плоды
   Үрдүк сууттар Үлэ дьонун Үрүҥ көлөһүннэрин Үмүрүтэн түммүт Үлүскэн үптэрэ үрэллэн барда. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Лоҥкууда үрэх, үрүлүйбүт үрүҥ көлөһүммүтүн тириэрэн үүнэн ыһырыктыйда. М. Доҕордуурап
   Үрүҥ көмүс көр көмүс II. [Кулуба:] Эмээхсиэн, били үрүҥ көмүс мэтээлим ханнаный? Н. Неустроев
   Үрүҥ көмүс ыҥыырдаах үүт маҥан ат сылгы. Үөҥэс тиити кытары өрө туста хаалбыта. Күннүк Уурастыырап
   Үрүҥ көмүс бастыҥа, илин-кэлин кэбиһэр, халадаайдаах былааччыйа, хаарыс харсыат кэппиттэр. С. Данилов. Үрүҥ күүлэ эргэр. — улахан дьиэҕэ маанылар, тойоттор эрэ сылдьар күүлэлэрэ. ☉ Сени у парадного входа
   Икки ааннаах, биир аана үрүҥ күүлэҕэ тахсар. А. Софронов
   [Куорат кыргыттара] өтөр-өтөр үрүҥ күүлэҕэ сөрүүкүү диэн сүүрдүлэр, утаакы-утаакы муорс утаҕы оҕустуу уулаатылар. Өксөкүлээх Өлөксөй. Үрүҥ ойуун итэҕ. — алгыстаах ойуун, үрүҥ айыылары алгыыр, үрүҥ айыылартан көрдөһөр ойуун. ☉ Белый шаман (по религиозным представлениям якутов, посредник между людьми и добрыми божествами, заклинатель добрых божеств — айыы)
   Аан бастаан алгыһы ийэ, аҕа ууһун баһылыктара, кырдьаҕастара туттубуттара. Ол ону биһиэхэ үрүҥ ойууттар көрүҥнэрэ, сэбэрэлэрэ, биитэр үрүҥ ыһыахха саамай ытык кырдьаҕас алгыс алгыыр үгэһэ туоһулуур. Саха фольк. Үрүҥ саар көр саар II. Өйдүүбүт …… Үүһүнэн, кииһинэн өлбүгэ түһүүнү, Үрүҥ саар үтүргэнэ ынырыгын. Эллэй. Үрүҥ сөлөгөй фольк. — үрүҥ ас бастыҥ, үчүгэй өттө (сүөгэй, чөчөгөй, о. д. а.). ☉ Лучшие сорта молочных продуктов (сметана, сливки и т. д.)
   Үрэҕим саҕатыгар үүтээни туттаарыбын баҕана үүтүн хаһан маҕыйарым, үрүҥ сөлөгөйгө үрүт туруоран үссэнээрибин иин хаһан имиллэрим. С. Васильев
   Бэс ыйын бастакы күннэринээҕи өҥүрүк куйаас түстэ. Үрүҥ сөлөгөй үлүннэ, үчүгэй бөҕө буолла. М. Доҕордуурап. Үрүҥ талах көр талах. Үрүҥ талах үнүгэстэрэ ыраахтан туртайан көстөр буолбуттар. Үрүҥ таман — маҥхайан көстөр үрүҥ түүлэрдээх (кылааннаах түүлээх тириитин этэргэ). ☉ Проседь (в мехе)
   Аан маҥнай кыталык үҥкүүлээбит, кылааккай кырыстаах күндү түүлээх үрүҥ таманыгар маарынныыр кылбаҕар кырдалыгар бастакы булуугу мин соспутум. М. Доҕордуурап. Үрүҥ тараһа көр тараһа. Ол аппын күһүнү быһа бүөбэйдии сатаан баран, нэһиилэ үрүҥ тараһалаабытым уонна сиэбитим. Н. Никифоров. Үрүҥ тумус — собо оҕото, бырыкы. ☉ Карасёнок. Үрүҥ тунах (толох) — үүт, үрүҥ ас дэлэгэйэ (сайыҥҥы кэм). ☉ Изобилие молочных продуктов (с наступлением лета)
   Үөр хабдьы курдук үрүҥ тунах үллүбүтүнэн барда. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Үрүҥ тунах илгэ үллэ-балла сүүрбүт саҥа дьоллоох кэммит сайа тыынан кэлбит. Күннүк Уурастыырап. Үрүҥ туой — иһити оҥорууга, тутууга туттуллар үрүҥ дьүһүннээх туой буор. ☉ Белая глина, используемая в качестве сырья для гончарных и строительных работ
   Уолаттарынаан үрүҥ туойу булан эллээн, симэн тимир уһаарар оһоҕу туппута. «ХС». Үрүҥ түү- лээх — сылгы сүөһү. ☉ Лошади
   Үрүҥ түүлээҕи үөрдүү турдун диэммит, үөгүлүөҕүҥ, оҕо-ло-о-ор! Саха фольк. Үрэх, алаас ыаллара үрүҥ түүлээхтэрин үмүөрдүлэр. С. Васильев. Үрүҥ түүн — сайын түүнүн хараҥарбат сырдык кэмэ. ☉ Белые ночи
   Үлэ дьонун сынньатар үрүҥ түүн сирдьитэ, сүөгэй астыы дьэгдьитэр сөрүүн киэһэ эргийдэ. Күн Дьирибинэ
   Сөп-сөрүүн үрүҥ түүннэргэ айылҕа күнүскү түбүгүттэн уоскуйар. И. Гоголев
   Саха сирин дьиктилээхэй, кэрэ үрүҥ түүнэ. И. Данилов. Үрүҥ тэллэй — үрүҥ өҥнөөх сиэниллэр тэллэй. ☉ Белый, съедобный гриб
   Урут ахсаана биллибэт элбэх ынах сүөһүлэрин хонор даллара үрүҥ тэллэйинэн саба үүнэллэрэ. Н. Якутскай
   Эрэдээктэр идэлээҕим, өстөөҕүм да, эйэлээҕим да үрүҥ тэллэй кэриэтэ үксээн испитэ. М. Тимофеев
   △ Эмэҕирэн эрэр маска тахсар үрүҥ өҥнөөх тэллэй. ☉ Гриб трутовик
   Уот сырдыгар кыһайан көрдөххө, балаҕан үрүҥ тэллэй буолбут истиэнэлэрэ бу саба түһүөх, хам баттыах курдук атыгыраан тураллар. С. Никифоров. Үрүҥ үлэ — сурук үлэтэ, өй, хонтуора үлэтэ. ☉ Умственный труд
   Онуһу бүтэрбит оҕолор төрөппүттэрэ киэһээ аайы «үчүгэй оҕолор» үрдүк үөрэхтэммиттэрин, «үрүҥ» үлэҕэ тиксибиттэрин туһунан ньаҥсайаллара. И. Аргунов. Үрүҥ үлэһит — үрүҥ үлэҕэ сылдьар, үрүҥ үлэни үлэлиир киһи. ☉ Человек умственного труда
   Оттон бэйэтэ ынахха чугаһыаҕын сиргэнэр. «Мин дьыалам буолбатах, Үрүҥ үлэһиппин», — дэнэр. С. Тимофеев. Үрүҥ хаас — үрүҥ өҥнөөх улахан туундара хааһа. ☉ Белый большой гусь, обитающий в тундре
   Үрүҥ хаас. Ааспыт үйэ ортотугар кини Дьааҥы уонна Халыма өрүстэр икки ардыларынааҕы туундара киэҥ эйгэтигэр баһаам элбэҕэ. Айылҕаны х. Үрүҥ хоһоон литер. — рифмата суох, ол гынан баран, ордук ритмичнэй, ордук күүстээх уонна чаҕылҕай уобарастаах хоһоон. ☉ Белый стих
   Нуучча поэта В. Луговской «Үйэ ортото» диэн биллэр поэматын үрүҥ хоһоонунан биэс олуктаан суруйбута. «ХС»
   А.С. Пушкин «Борис Годунову» уонна «Кыра трагедияларын» наар үрүҥ хоһоонунан суруйбута. ВГМ НСПТ
   Бу систиэмэҕэ арыт баар буолар рифмата суох хоһооннору үрүҥ хоһооннор диэн ааттыыллар. ВГМ НСПТ. Үрүҥ чаанньык — чэй көөнньөрөр кыра чаанньык. ☉ Чайник для заварки чая, заварной чайник
   Остуол аҥар муннугар үрүҥ чаанньыктаах сылабаар, тэриэлкэҕэ халаачык, биир чэй иһэр чааскы. А. Софронов
   Дьоммут иһэллэр быһыылаах. Ааныс Сылабаарын, үрүҥ чаанньыгын уокка уурар. Суорун Омоллоон. Үрүҥ чох — гидростанция турбиналарын хамсатар уу, уу күүһэ. ☉ Сила, мощь воды, приводящая в действие турбины гидростанций, белый уголь
   Уу үөһэттэн түһэн гидроэлектрическай ыстаансыйалар массыыналарын хамсатар күүһүн үрүҥ чох диэн ааттыыллар. КВА МГ. Үрүҥ ыраахтааҕы эргэр. — нуучча ыраахтааҕыта. ☉ Русский царь, император (букв. Белый царь)
   Оттон биһиги үрүҥ ыраахтааҕыбыт дьону буускалатан турар дии, туох-туох буолан эрэрий? А. Сыромятникова
   Оннооҕор үрүҥ ыраахтааҕыны урусхаллаабыттара буолбаат! И. Никифоров. Үрүҥ эрбэһин бот. — үрүҥнүҥү өҥнөөх эрбэһин көрүҥэ. ☉ Валериана лекарственная
   Үрүҥ эрбэһин, ландыш уонна да атын эмтээх үүнээйилэр бааллара биллэр. КВА Б. Үрүҥэр таһаар (суруй) — уус-уран айымньыны, дьыала суругун уо. д. а. чочуйан, көннөрөн баран, бүтэһиктээхтик ырааһыгар таһааран суруй. ☉ Переписать набело (напр., художественное произведение, деловое письмо)
   «Кыһыл ойуун» маҥнайгы үрүҥүн суруйбутум Дьокуускайга кэлэн баран. П. Ойуунускай
   Ааҕан баран, үрүҥэр таһаараары, кумааҕы ылан эрдэҕинэ, табаарыһа Петя уол киирэн кэллэ. Суорун Омоллоон. Суруйуубун үрүҥэр таһааран баран, көрдөрүөм. Г. Сивцев. Үрүҥ эһэ — Хотугу Муустаах байҕал мууһугар, арыыларыгар үөскүүр үрүҥ өҥнөөх бөдөҥ эһэ. ☉ Белый или полярный медведь
   Зоологическай саадтарыгар үрүҥ эһэ, быыдара, тииҥ, кырынаас, саһыл, кустар, хаастар, кубалар, хотойдор бааллар. Н. Якутскай
   Дед-Мороз, ити тугуй? — дэстилэр үрүҥ эһэни уонна маҥан кырсаны көрөөрү кэтэһэ иһэр оҕолор. Н. Заболоцкай. Эдэрдээҕи үрүҥ суолгун тутус! алгыс. — өрүү уруккуҥ, эдэр эрдэҕинээҕин курдук үчүгэй буола турдун. ☉ Пусть будет всегда так хорошо, как было раньше в молодости (благопожелание)
   Сэттэ уоҥҥун да туолларгын, сэргэх чэбдик буолаҥҥын, эдэрдээҕи кэмнэриҥ үрүҥ суолун тутуһан, элбэх сылга истиихтэргин үлүһүйэн ай, уһан. Күннүк Уурастыырап. Утар. хара
   др.-тюрк. үрүҥ, йүрүҥ