побуд. от бык = 1) высовывать, показывать; таһырдьа быктар= высовывать наружу; былыттаах халлаантга быктарбат фольк. он не показывает облачному нёбу (свою дочь, т. е. воспитывает её в холе, неге и одновременно в строгости); 2) сказать, говорить, упоминать; быктаран аһар = упомянуть о чём-л. мимоходом.

I 1) вспоминать, упоминать; напоминать; былыргыны аҕын = вспоминать старину; иэһин аҕын = напомнить кому-л. об его долге; 2) тосковать, скучать по ком-чём-л.; дойдубун ахтабын я тоскую по своей родине; оҕо ийэтин ахтар ребёнок скучает по матери.
II тужиться во время родов (о животных); ынах ахтан эрэр у коровы начались родовые потуги.
III переставать, прекращаться; бааһын хаана аҕынна кровь у него из раны течь перестала; ср. аһын = II.

туохт.
1. Тугу эмэ туох эмэ убаҕаска уган, ону сыһыаран, биһэн ыл. ☉ Макать, обмакивать что-л. во что-л. Бииктэр лэппиэскэтин кытыйалаах дагдаҕа умньаан баран эттэ. Л. Попов
Мин нуормалаах килиэппин мас арыытыгар умньаан аһыы олордум. Н. Габышев
Перекладин бөрүөтүн чэрэниилэҕэ умньаата уонна илии баттаата. А. Чехов (тылб.)
2. Тугу эмэ туохха эмэ бис, сыбаан ыл, марайдаа. ☉ Пачкать, мазать что-л. чем-л.
Кини бокуойа суох, сылаас хараҕын уутунан умньаан, Киэсэни сирэйиттэн сыллаан хаалбыта. П. Тобуруокап
Маайыс үрүҥ бурдугу сөмүйэтин сыыһыгар умньаат айаҕар батары биэрдэ. И. Гоголев
3. көсп., сөбүлээб. Кими эмэ туох эмэ куһаҕан быһыыга, дьаллыкка сөрөө эбэтэр бөрүкүтэ суох дьыалаҕа сыһыаран эт, аҕын. ☉ Впутывать, вовлекать кого-л. в неприятное, неблаговидное дело или упоминать чьё-л. имя в связи с чем-л. предосудительным. Уулусса эдэр киһини куһаҕан дьаллыкка түргэнник умньуур
□ «Уолу онно-манна умньаайаҕын», — диэбитэ Айаан сэрэтэрдии. Н. Лугинов
ср. тат. онла ‘валять, обвалять что-л. в муке; перемешивать с мукой’

I
1. туохт. Кими, тугу эмэ суохтаан чуҥкуй, санаарҕаа, эрэйдэн (хол., таптыыр дьоҥҥун, дойдугун). ☉ Скучать, тосковать по кому-чему-л. (напр., по близким, родным, родным местам)
— Төрөөбүт дойдубун, үөскээбит алааспын Бар дьоммун ахтабын... Ахтабын доҕоччуок! — диир үһү дэһэллэр [Манчаары]. Амма Аччыгыйа
Кинини мин илэ көрдүүбүн, Кинини мин түһээн көрөбүн, Суоҕугар бүтэйдии ахтабын, Баарыгар тылбыттан матабын. С. Данилов
[Маайыс:] Бу ахтан тахсан баран, кыра оҕо курдук, аҕам эрэйдээххэ баттахпын имэрийтэрэ олорорум үчүгэй буолбат дуо? С. Ефремов
2. Туохха эрэ болҕомтоҕун ууран, бэлиэтээ (үксүгэр таарыйа, туохха эрэ сыһыаран, даҕатан). ☉ Говорить, сообщать, вспомнив что-л., упоминать (обычно вкратце, вскользь), не обходить своим вниманием что-л. Ахтан аас.
□ Кини эбээһинэстэриттэн саамай боччумнаах соҕустарыттан аҕыннахха, кини ынах хомуйар уонна тиэргэҥҥэ түптэлиир
Куонаан оҕонньор отуутугар өтөр-өтөр өйүө таһар. Н. Заболоцкай
Кинилэр манна хаалар туһунан тоҕо эрэ хаһан да ахтан көрбөт этилэр. Софр. Данилов
Күн тахсыаҕыттан киириэр диэри бу кэри-куру алааска биир ааты араас амарах тылынан ахталлар. И. Гоголев
3. Бэйэҥ ааспыт олоххуттан тугу билбиккин-көрбүккүн, өйгөр туппуккун кэпсээ. ☉ Предаваться воспоминаниям, вспоминать
Кутинскай М.И. ахтарынан, өлүөн иннинэ аҕай Неустроев хаайыы остуораһынан киниэхэ Лермонтов хоһооннорун кинигэтин кистээн ыыппыт. П. Филиппов
Күн ылаар. Тыал, намтаа чараҥмар. Чуумпуруҥ, кырдьыбат чыычаахтар. Мин бүгүн ааспыты аҕынным — Силлиэрэн, дирбиэрэн ааспыты. С. Данилов
4. Урут аһыы үөрэммит аскын сиэххин баҕар. ☉ Будучи лишенным привычной, любимой пищи тосковать по ней
[Балбаара:] Оччоҕо күөрчэх оҥорон биэрэбин дуо? Төрөөбүт аскын ахтыбытыҥ буолуо. Л. Попов
Дьиэлэриттэн тэйбит, оҕолоруттан-кэргэттэриттэн арахсыбыт, бэйэлэрэ бу алдьархайга түбэспит дьон дьиэ аһын ахталлар. Амма Аччыгыйа
Аҥаардас эт аһылыкка киирэн, бурдугу ахталларыгар аҥаардара буолбут. Н. Заболоцкай
5. кэпс. Өйдөө, өйгөр тутан хаал. ☉ Запомнить, сохранить в памяти, вспоминать, упоминать
Мин бэйэм даҕаны [сыманы] төһөнү да сиэтэхпинэ туоҕум да ыалдьарын ахтыбаппын. Уваровскай. Күн үтүөтүн ахтабын. ПЭК СЯЯ
6. кэпс. Дьоҥҥо тугу эмэни санат, санатан эт. ☉ Напоминать кому-л. о чем-л.; иметь в виду что-л. Мин иэспин киниэхэ ахтаар эрэ. ПЭК СЯЯ
◊ Аанньа аҕын көр аанньа II
Оннооҕор, киһиргээн эттэххэ, күн судаар ыраахтааҕы, аанньа ахтан, миэхэ наҕараада ыытар. Н. Неустроев. Ахтар айыы миф. — Орто дойду дьонун-сэргэтин, сүөһүтүн-аһын араҥаччылыыр, уһаантэнийэн барыыларын түстүүр айыы (айыылар). ☉ Божества, постоянно покровительствующие людям и рогатому скоту Среднего мира (земли)
Биһиги ахтар айыыбыт илэ Иэйэхсиппит, көстөр уоттаах Дьөһөгөйбүт анаабыт эбит. Ньургун Боотур
Биһигини хороҥ айыыбыт холбообут үһү, ахтар айыыбыт артыаллаабыт үһү. Одун биис оҥорбут үһү. Саха фольк. Ахтар айыыҥ араҕас илгэтин Уунан дугунан ылаҥҥын, Айаҕыҥ диэки анньан көрөөр — Ааһыаҥ-туоруоҥ суоҕа. П. Ойуунускай. Ахтар Айыыһыт миф. — Орто дойду дьоно ууһуу-тэнийэ туралларын араҥаччылыыр, түстүүр айыы. ☉ Айыысыт (богиня), покровительствующая, заботящаяся о благополучии, потомстве людей
Ахтар Айыыһыт аргыстаныҥ! Уордаах Дьөһөгөй оруолластын! Биһиктээх оҕону иэгэйэ бигээҥ! С. Зверев
Хотун ойох кэпсэтэ кэллим. Ахтар Айыыһыппыт, эдьээн иэйэхсиппит Анаабыт анала оннук үһү... П. Ойуунускай
Эдьээн иэйэхсит эдьиийбит Илэ-бодо имэҥирбит эбит, Ахтар Айыыһыт аҕаспыт Ала чахчы дьалыҥнаабыт эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
тюрк. саҕын
II
туохт. Үнүн, түлүн (төрөөрү — ынах сүөһү туһунан). ☉ Тужиться во время родов (о животных, обычно о корове)
Ынах ахтан эрэр. Ахсыс ыйыгар ахтыбыт. ПЭК СЯЯ
III
туохт., кэпс. Сыыйа тохтоон хаал, тахсыбат, сүүрбэт, тэстибэт буол (хол., баастан хаан). ☉ Переставать, прекращаться (напр., о крови из раны). Бааһын хаана аҕынна. Тэҥн. ах

1. 1. түс I диэнтэн дьаһ туһ. [Күннэй:] Мин тохтоотум, дьонум бэрэбинэлэрин сиргэ түһэрдилэр. Н. Неустроев
      Үтүлүкпүн түһэрэн кэбиспиппин. Суорун Омоллоон
      Биэстии аты бииргэ түһэрэн сүүрдүөхтэрэ. Н. Якутскай
      Айдаар «Алааһын» макыатын хаартыскаҕа түһэрэн ыыппыта. Н. Лугинов
      [Балбаара:] Сыаната биир мөһөөк буоллун, итинтэн түһэрбэппин. Эрилик Эристиин
      [Хаастары] иккинихаһы түһэриэххэ сөп эбит да, соҕотох иитиитин ытан кэбиһиэн кэрэйдэ. Тумарча
2. Тугу эмэ тоһуйан биэр. ☉ Подставлять, выставлять что-л. Эһэ ыстанан кэллэҕинэ, тайыыбар түһэриэм диэн бэлэмнэнэн, утары киирэн истэ. Болот Боотур
   Абдуркулла, уола Мундербек сууллан түстэҕинэ илиитигэр түһэриэх киһилии, ытыһын тоһуйар. Эрилик Эристиин
   Бөрө …… айаҕар түһэрэн, курк-харх ыстаан баран, ньылып гына ыйыстан кэбистэ. Т. Сметанин
3. кэпс. Булт тэрилин ууга киллэрэн тарт, туруор. ☉ Опускать, кидать в воду снасти
   Икки төгүл түһэрэн икки биэдэрэ алыһары ыллыбыт. И. Данилов
   Силипиэн наҕылыччы сылдьан икки атаҕын быһыттыы түөрт илимин түһэрдэ. Софр. Данилов
   Куонаан оҕонньор дурдатын сөргүтүннэ. Витялыын тыы муохтаан хачыгырастылар, билигин мончуук түһэриэхтэрэ. Н. Заболоцкай
4. Хорон уутун ыыт, көһөр (хол., күөлү). ☉ Спускать (напр., озеро)
   Күүспүтүн холбоон ол күөлү хордорон, быйыл күһүн түһэрэн кэбиһиэх. Болот Боотур
   Ыга халыйан киирбит сааскы садырыын уутун аллара сиирэ хорон түһэрдэ. П. Филиппов
   Саас бары күүһүнэн ходуһалар ууларын түһэрэ сатыахпыт. «Кыым»
5. Тугу эмэ (хол., суругу-бичиги, ойууну) үтүгүннэрэн ылан туохха эмэ суруй, ойуулаа. ☉ Переводить что-л. (напр., рисунок) на что-л., делать копию чего-л.
   Инчэҕэй тэтиҥҥэ орнамент түһэрдэххэ, уута чаалыйан тахсан, куурарыгар өҥө сүтэр, өлбөөрөр. АЭ СТМО
   Хаппах мээрэйин атын хаптаһыҥҥа түһэрэн ыллылар. «Чолбон»
6. көсп., кэпс. Туоххун эмэ үлүт (хол., сирэйгин, кулгааххын). ☉ Обморозить, отморозить (напр., лицо, уши)
   Сыарҕаҕа ат тыыныгар аҥаар сирэйин түһэрбит. Н. Босиков
7. көсп., кэпс. Киһи эбэтэр сүөһү иһиттэн, эминэн өлөрөн, үөнүн таһаар. ☉ С помощью лекарства выводить паразитов. Оҕо илиистигин түһэр
   □ Аскариданы түһэрэргэ үгүс эмтиир ньымалар бааллар. ББЕ З
8. көсп. Тугу эмэ (хол., буруйу) кимиэхэ, туохха эмэ соҥноо, көлбөрүт. ☉ Свалить, переложить что-л. (напр., вину, ответственность) на кого-что-л. [Сиидэрэп:] Малыыкаан нэһилиэк харчытын сиэн сылдьар, ону миэхэ түһэрээри ити баайсан этэр. Күндэ
   Наһаар туох баарын барытын Түүлээх Уллуҥахха түһэрэр санаалаах этэ. Суорун Омоллоон
   Отонтон атын сир аһа үүнэрэ биллибэт этэ, ону барытын тымныы сир айылҕатыгар түһэрэллэрэ. А. Сыромятникова
9. көсп., кэпс. Кими эмэ дьоҥҥо намтатан көрдөрө сатаа. ☉ Обижать, унижать, сознательно принижать кого-л. (в глазах окружающих)
   Мин хайа да кыра омугу түһэрэн сыаналыыр, холуннаран көрдөрөр, этэр олох сыыһа диибин. Болот Боотур
   [Өрүүсэ:] Оннук киһини эһиги куруутун хайгыыгыт, оттон Маратигы наар түһэрэҕит. А. Сыромятникова
   Сорох дьахталлар эрдэрин холуннаран, түһэрэн саҥардахтарына бэркиһиирэ. В. Титов
   △ Ким эмэ дуоһунаһын намтат. ☉ Понижать (в должности). Эбээһинэһин ситэ толорботоҕун иһин дуоһунаһыттан түһэрбиттэр
10. Сорох сыһыаты кытта дьүөрэлэһэн дьайыы түмүктэммитин көрдөрөр. ☉ В сочетании с некоторыми наречиями означает результат действия. Тоҕо түһэр. Хампы түһэр
    □ Луоскатын мүччү түһэрэн кэбистэ. А. Софронов
    Кинилэр иккиэн хас ыттахтарын аайы табаллар, уоннааҕылара бары сыыһа-халты түһэрэллэр. Эрилик Эристиин
11. көмө туохт. суолт. -а, -ан сыһыат туохтууру кытта дьүөрэлэһэн дьайыы бүппүтүн, түмүктэммитин көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастиями на -а, -ан выступает в роли вспомогательного глагола и выражает законченность, завершённость действия
    Ыстапаан уолу кэтэҕин аһыттан ылан, булгу сөрөөн түһэрэр. А. Софронов
    Чүөчээски тиит мутугун тосту охсон түһэрэр. Суорун Омоллоон
    Уолчааны хамначчыттар олорор сирдэригэр көтүтэн түһэрдилэр. Н. Заболоцкай
    ♦ Айаҕар түһэрэр — бэлэһигэр түһэрдэ диэн курдук (көр бэлэс)
    Били дьахтар кыыһы айаҕар түһэрэн көрүстэ. Айах үөһэ түһэр көр айах I. Айахтарын үөһэ түһэриэхтэрэ эрэ дии санаабатаҕа. Бэлэһигэр түһэрдэ (бэлэскэр түһэр) көр бэлэс. «Аны эн бэлэскэр түһэрдин дуо?!» — Бачыгыратар ийэтин саба саҥарда. Эрилик Эристиин. <Икки> атахтааҕы иннигэр түһэр- бэт — атаҕынан барыларыттан быһый. ☉ Быстр на ногу, никому не уступает в беге
    Ол кыыс икки атахтааҕы иннигэр түһэрбэтэх хайыһардьыт эбитэ үһү. А. Сыромятникова
    Чылбыан атахтааҕы бэйэтин иннигэр түһэрэ илигэ. И. Федосеев
    Сылтан сыл төрөөбүт-үөскээбит сиригэр быһый атахтааҕы иннигэр түһэрбэт буолан испитэ. «Кыым»
    Икки илиилээҕи (урааҥхайы, иннинэн сирэйдээҕи) иннигэр түһэрбэт көр икки I. Эһэтэ икки илиилээҕи иннигэр түһэрбэт уус эбитэ үһү. Илииҥ (ытыһыҥ) үрдүгэр (илиигэр) түһэр көр илии. Саҥа кэлбит учууталы ытыстарын үрдүгэр түһэрэн көрүстүлэр. Итиигэ-буһууга киллэр (түһэр) көр итии-буһуу. Учуутал, бэлэмнэммэтэх ыйытыгын биэрэн, итиигэ-буһууга киллэрэн ылла. Күлүк (күлүктэ) түһэр көр күлүк. Күлүгү түһэрбэт күн буолан Эһиэхэ ийэҕит сырдыыра. Эллэй
    Ити ыстатыйанан биһиги тапталбытыгар күлүк түһэриэхтэрэ суоҕа. П. Аввакумов
    Корнилов ол быһыытынан аҥаардас бэйэтин эрэ аатын түһэн биэрбэтэх, бүтүн былааска күлүк түһэрбит. «Чолбон». Кыһыл тылыгар олордор (түһэрэр) көр кыһыл. Дьахталлар кинини кыһыл тылларыгар түһэрэн көрүстүлэр. Муос үрдүгэр түһэрэн көрүс көр муос. Мунньахха тыл эппитигэр муос үрдүгэр түһэрдилэр. Мүччү түһэримэ — тосхойбут түгэни, кэми куоттарыма. ☉ Не упускать какой-л. момент, шанс
    Мантан ордук тоҕоос, баҕар, сааспыт-үйэбит тухары түбэһиэ суоҕа, онон мүччү түһэримиэххэ. А. Сыромятникова
    Бүгүн манна кэлэн хаһан да мээнэ түбэспэтэх дьиктитин көрдө, ону өйүттэн мүччү түһэрбэккэ иҥэринээри, хараҕын быһа симэн өөр-өр умса туттан олордо. И. Семёнов. Өйгөр түһэр — тугу эмэ толору өйдөө, бил. ☉ Понять, осознать что-л. Барытын өйгөр түһэрдиҥ дуо? Болот Боотур
    Мыычаан оҕонньор өйбөр түһэрбэппин сөҕөр-махтайар. Н. Якутскай
    Эмээхсин били уруккуттан өйүгэр түһэрбэккэ сылдьыбытын санаан кэлэн ыйытта. С. Никифоров
    Андрей, тугу баҕараргын өйгөр дьэҥкэтик түһэриэххин наада. М. Горькай (тылб.)
    Өйүгэр түһэр көр өй. Сыыйа-сыппайа Уйбаан да уолга өйүгэр түһэр гына кэпсии сырыт. А. Сыромятникова. Өлөрөн түһэр көр өлөр. Кыыс ити тылынан уолу өлөрөн түһэрбитэ. Санааҕын түһэри- мэ — төһө да ыарахан буоллар, ону тулуй, санаарҕаама. ☉ Не огорчаться, не падать духом, не вешать нос
    Тукаам, олус санааҕын түһэримэ — балык ыамнаах, киһи да күннээх. Суорун Омоллоон
    Уоскуй, доҕоччуок, кытаанах да мүнүүтэлэргэ санааны түһэрбэт, бэйэни кыана туттар ордук. П. Филиппов
    Ол да буоллар кини санаатын түһэрбэккэ, син биир ыллыы сылдьыбыт. ӨӨ ДДьДТ
    Санныгыттан түһэр көр сарын. Ити ыар санааны санныгыттан түһэрэриҥ буоллар. Санныгыттан түһэрбэккэ көр сарын. Уола сөбүлээбит таҥаһын санныттан түһэрбэккэ кэтэр. Сиэн түһэр көр сиэ. Доҕоруом, миигин сиэн түһэрбит Суруккун бу ааҕа-ааҕабын, Биэс-алта сыл бииргэ үөрэммит Кэммитин мин санаан ааһабын. М. Хара
    Сырдыкка-хараҥаҕа киллэр (түһэр) көр сырдык-хараҥа. Тыал улам күүһүрэн, айанньыттары сырдыкка-хараҥаҕа түһэрэн барда. Сыыс (сыыска, сыыска-буорга) түһэримэ көр сыыс II. Тиэхээс учууталлара, иитээччилэрэ тугу кэпсииллэрин сыыс түһэрбэккэ өйдүүрэ. Н. Босиков
    Ийэлээх балта кини хас биирдии хамсаныытын таптыыр харахтарынан сыыс түһэрбэккэ одуулаһаллар. С. Никифоров
    Уолчаан сэһэнин биири да сыыска түһэрбэккэ иһиллээн олорор оҕонньор арыт бытыгын имэринэр. «ХС»
    Тииһигэр түһэрдэ көр тиис III. Бандьыыт тииһигэр түһэрэн ылла буолбат дуо? Амма Аччыгыйа
    Мин кинилэр тылларын истибэт, тииспэр түһэрэн, хадаардаһан иһэр этим. «Чолбон». Төбөтүттэн түһэрбэт — өйүгэр хатаан хаалбыт, кыайан умнубат. ☉ Не выходит из головы
    Уол кыыһы кэлин кэмнэргэ төбөтүттэн түһэрбэт буолла. Түөрт атах түс көр түөрт. Аты булгуттулар уонна иккиэн мэҥэстэн дэриэбинэ диэки түөрт атах түһэрэ турдулар. И. Никифоров. Түһүнэн кэбис — дьулуурдаахтык туохха эмэ турун. ☉ Решительно, рьяно браться за что-л. «Тиэмэ ыараханыттан кыһаммакка, бөдөҥ-бөдөҥнүк логлорута тардыахха», — диэн дохсуннук сананаат, түһүнэн кэбиспитэ. Н. Лугинов
    «Кыргыттарыам, чэ, кытаатыҥ, бу сайыҥҥы ыйдарга баҕас түһүнэн кэбиһиэҕиҥ», — диэн кини сотору-сотору кыргыттарыгар этэрэ. В. Гаврильева
    Дьэ, аны булт туһа диэн баран түһүнэн кэбиһиэххэ. В. Протодьяконов. Түһэрэн кэбис кэпс. — ис, иһэн кэбис (хол., арыгыны). ☉ Выпить залпом (напр., спиртное)
    Миша арыгылаах үрүүмкэтин түгэҕэр диэри түһэрэн кэбиспитэ. Н. Лугинов
    Наара Суох оргууй ылан, бытыылка бүөтүн төлөрүтээт, биир тыынынан түһэрэн кэбиһэр. И. Бочкарёв
    Ис диэн эрийсэ барбатаҕа, бэйэтэ хас да үрүүмкэни түһэрэн кэбиспитэ. «ХС»
    Тылгын былас таһаар (түһэр) көр былас II. Өлөксөөс уол хараҕын көрүү бөҕөнү көрөн, тылын былас түһэрэн, киирэн кэлэн ыһыытыыр. Саха фольк. Киһи барахсан тылын былас түһэрэн тиийэн кэллэ ээ. И. Данилов. Уоһуттан (тылыттан) түһэрбэт (түспэт) — 1) куруук толор (хол., ырыаны). ☉ соотв. не сходит с уст (напр., о песне). Эллэй хоһоонноро бар дьон уоһуттан түһэрбэт ырыалара буолан дуораһыйбыттара. Софр. Данилов
    Норуот уоһуттан түһэрбэккэ ыллыыр ырыатын тылын суруйбут бэйээт бэйэтин дьоллооҕунан ааҕыныахтаах. Күннүк Уурастыырап
    Саха норуота, саха уоһуттан түһэрбэт ырыалара, норуот номоҕор холбообут хоһоонноро ханныктарый? СЛСПҮО; 2) кими, тугу эмэ куруук аҕын, ааттаа. ☉ Постоянно упоминать кого-что-л.
    Киһилии кэпсээ эрэ, туох диэн ол кинилэри уостарыттан түһэрбэт буолалларый? Н. Якутскай
    Биһиги тойоммут ити дьахтары уоһуттан түһэрбэт буолла. С. Никифоров
    Билигин киирэн эйигин көрдөҕүнэ үөрүө аҕай, бэркэ уоһуттан түһэрбэккэ ахтар этэ. Э. Соколов. Ууга-уокка (ууга-тыаҕа) түһэр — кими эмэ улахан ыксалга киллэр, ыгылыт. ☉ Приводить кого-л. в состояние крайней растерянности, ввергать в панику
    Нөҥүө субуотаны ааспакка сыбаайбалыыбын диэн дьоннорун ууга-тыаҕа түһэрбитэ. В. Яковлев
    Титигиирин Айыынаҕа кэлбит суругу булбут айдаана миигин ууга-уокка түһэрбитэ. П. Аввакумов
    Кыыс бүтэһик тыллара уолу улаханнык олуйдулар, ууга-уокка түһэрдилэр. С. Никифоров. Үгүс (элбэх) ардаҕы (хаары) үрдүгэр түһэр — уһуннук, кырдьар сааскар диэри олор. ☉ Дожить до глубокой старости
    Эһэлэрэ оҕонньор үгүс ардаҕы, хаары үрдүгэр түһэрбит кырдьаҕас. Болот Боотур. Үөрбэ үрдүгэр түһэр кэпс. — кими эрэ утары баран, утарылаһан көрүс. ☉ Встречать в штыки кого-л.. Биригэдьиири дьахталлар үөрбэ үрдүгэр түһэрэн көрсүбүттэрэ. Ытыскар (ытыс үөһэ, ытыс үрдүгэр) тү- һэр — кими эмэ үөрүүнэн көрүс. ☉ Встречать кого-л. с распростёртыми объятиями, носить на руках
    Үлэһити икки ытыспытыгар түһэрэр дьоммут. У. Нуолур
    Маладьыастарыҥ, атыҥырыы көрсүбэтилэр, ытыс үөһэ түһэрэн күндүлээтилэр-маанылаатылар. Р. Баҕатаайыскай
    Тыа дьоно барахсаттар баалларынан-суохтарынан, ытыстарын үрдүгэр түһэрэн, туох да наһаа үчүгэйдик көрсөллөрө. ӨӨ ДДьДТ
    ◊ Кумааҕыга түһэр — тугу эмэ суруйан ыл, сурукка киллэр. ☉ Записывать, фиксировать что-л. на бумаге
    Дьиҥ үтүө суруйааччы Норуот тыла буолааччы: Бар дьонун барҕа санаатын Кумааҕыга түһэрэр, Бар дьонун бастыҥ баҕатын Уос номоҕор киллэрэр. Софр. Данилов
    Тыллары нууччалыы тылбаастаатаҕын ахсын, Элий кумааҕыга түһэрэн истэ. Н. Лугинов. Наҕараадаҕа түһэр — кимиэхэ эмэ наҕараада бэрдэрэр дьаһалла ылын. ☉ Представлять кого-л. к награде
    Чыычаахабы Кыһыл Знамя уордьаныгар наҕараадаҕа түһэрбиттэр үһү диэн кэпсииллэр. С. Никифоров
    Маннык дьоруойдары тоҕо наҕараадаҕа түһэрбэттэр? А. Данилов. Уруута түһэр — уруута тэрий. ☉ Организовывать свадьбу
    Халыымы кэрэйиллиэ суоҕа, уруу да түһэриллиэ. Болот Боотур. Хаартыскаҕа түһэр (түһэртэр) — хаартыскаҕа уһул. ☉ Снимать на фотокамеру, фотографировать
    Уол оскуолатын хаартыскаҕа түһэртэрээри муҥнана сатаан кэбиспит. С. Данилов. Чөлүгэр түһэр — тугу эмэ урукку туругар төнүннэрэн, уруккутун курдук оҥор. ☉ Восстанавливать что-л., возвращать чему-л. прежний вид
    Сэбиэскэй былаас Саха сиригэр дьон олоҕун урукку чөлүгэр түһэрэр. Эрилик Эристиин
    Марк Жирков саха музыкальнай инструменнарын чөлүгэр түһэрэр, тупсаран оҥорор баҕа санаалааҕа. ЧАИ СБМИ
    Пуонда харчыта эргэ оскуоланы чөлүгэр түһэриигэ көмөлөһүө. «Кыым». Ый-хай (һууһаа) бөҕөнү түһэр — омуннуран айдааркуйдаар, ыһыытаа-хаһыытаа. ☉ Поднять шум-гам, вести себя шумно
    Дьэспэ [оҕус] ойон туран туора ыстанна уонна кыайтарбыт киһи быһыытынан, айаатаан ый-хай бөҕөнү түһэрэн, аллараа үрэх диэки таҥкычахтанна. Далан
    Эһээ Дьөгүөр от кэбиһэн оҕону-дьахтары кытта былааһан, һуу-һаа бөҕөнү түһэрэн барда. М. Доҕордуурап
    Кини онно дьон бүтүннүүтэ истэр гына ый-хай бөҕөнү түһэрэн, аккаастанан кэбиспит. «Чолбон»