несов. 1. см. успеть; 2. (успешно заниматься) ситис, үөрэххэр ситис, ситиһэн ис; успевать по географии географияҕа ситиһэн ис.

побуд. от куот = 1) дать убежать,, уйти; упускать, пропускать; автобуһу куоттар = пропустить автобус (не успеть сесть); 2) охранять; беречь; өлөртөн куоттар = уберечь от гибели # оҕо куоттар = делать выкидыш.

1. союз =аары, =ын, =ын наадатыгар; тороплюсь, чтобы успеть на поезд поеһы баттаһаары тиэтэйэбин; сомневаюсь, чтоб это удалось бу табылларын саарбаҕалыыбын; 2. частица =ыахтаах; туһугар; чтоб этого больше не было аны маннык быһыы суох буолуохтаах.

1) помнить, запоминать; кини былыргыны да өйдүүр он помнит и старину; эйигиттэн иэстэниэ , ону ейдее с тебя взыщется, запомни это; 2) вспоминать; кини туох диэбитин ейдее эрэ вспомни-ка, что он говорил; 3) понимать, разуметь, постигать; тугу да өйдөөбөппүн ничего не понимаю; өйдөөн иһит слушай внимательно (букв. слушай понимая); ейдеен кер= пытаться понять, уразуметь что-л., стараться вникнуть во что-л.; өйдөөбөккө хаал = не понять, не успеть понять что-л., вникнуть в смысл чего-л.

модальное сл. выражает 1) усиление высказываемой мысли даже; саатар , эн аһыммаккын даже ты не жалеешь; 2) вынужденную уступку хоть, хотя бы, по крайней мере; саатар , табахта аҕал дай хоть табаку; 3) желательность действия пусть бы, хоть бы; бүгүн бүтэр диир , саатар сарсын буолбат говорит, сделай (это) сегодня,— хоть бы завтра (успеть); 4) эмоционально-экспрессивную оценку к тому же, вдобавок; как назло; саатар , хараҥата бэрт к тому же очень темно; саатар , испиискэбит да суох как назло и спичек нет # муҥ саатар по крайней мере, в крайнем случае; саатар эрэ а) с удовольствием, с радостью; б) пожалуйста, ради бога; оҕолор саатар эрэ оонньоотуннар ээ пожалуйста, пусть дети играют.

тутун I диэнтэн тиэт
көрүҥ. Былаатынан сирэйин саба туттумахтыыр. Суорун Омоллоон
Өссө лаппыйан иккитэ-үстэ хардыылаата, сутуругун ыга туттумахтаата. М. Доҕордуурап
Тыа кыыла халымыр да буоллар, син туттумахтыы түспүт эбит. Н. Заболоцкай
♦ Туттумахтаан (туттумахтаһан) хаал — тоҕоостоох кэми мүччү туппакка, үгүһү, элбэҕи оҥоро, ыла сатаа. ☉ Стараться успеть много сделать, не упуская удобного момента, случая
[Чолооску:] кытаатан сибилигин туттумахтаан хаалыахха, мин аал-уот көмүскэлин көрдөһөөрү гынабын. Амма Аччыгыйа
Сорсуннаах булчут маннык кэмҥэ туттумахтаһан хаалар. Далан
Халлаан, туттумахтаһан хаалларбын диэххэ айылаах, тымныыта бэргээн, сэтэрээн аҕай турар. «Чолбон»

аат. Маска (ураҕаска) эбэтэр быаҕа иҥиннэриллибит туох эмэ бэлиэтэ, символа буолар араас формалаах уонна өҥнөөх таҥас лоскуйа. ☉ Флаг. Судаарыстыбаннай былаах. Кыһыл былаах
□ Хайа борокуот урут тиэнэ охсон тумсугар кыһыл былааҕа тэлибирээбитинэн Дьокуускайга устан сундулуйа турарыгар куоталаһыы күргүөмнээн баран эрэр быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Куорат ортотугар баар таҥара дьиэтиттэн үрүҥ былааҕы туппут сүүрбэ биир ньиэмэс тахсан билиэн бэриннэ. Ф. Софронов
◊ Былаах былдьаһыыта — сүүрүүлээх оонньуу көрүҥэ: площадканы ортотунан аҥардаан, икки хамаандаҕа хайдыһан оонньонор. Площадка кэлин быыһын ортотугар былаах анньыллар, ону утары оонньооччуларга ситтэрбэккэ эрэ бэйэ площадкатыгар аҕалыллыахтаах, оччоҕо кыайыллар. ☉ Вид подвижной игры. Играют две команды. У каждой своя площадка, в середине задней стороны которой ставится флажок. Цель игры — завладеть флажком чужой команды и принести его на свою площадку, при этом успеть увернуться от игроков второй команды. Сайылык оҕолоро мустан, былаах былдьаһа оонньоотулар

туохт.
1. Кими эмэ ыксаллаах, өлөр-хаалар күнүгэр түбэһэ баар буолан быыһаа. ☉ Спасать кого-л., помогать кому-л. (в самый критический момент)
Ол икки убайдаах аҕаһым иккиэн өлбүтү өрүһүйэ, куоппуту ситэ барбыттара. Саха фольк. Баччаҕа тиийиэххэ, хата эн түбэһэ кэлэҥҥин, оҕобун өлөртөн өрүһүйдүҥ. А. Софронов
[Бааска:] Онно ытыалаһыы, сэрии буолуоҕа, хаан тохтуо, бааһырбыт дьону өрүһүйүөхтээххит. Күндэ
2. Тугу эмэ туох эмэ буола илигинэ, оҥоро оҕус. ☉ Успеть сделать что-л. раньше кого-чего-л., предварить, предупредить что-л. Дьүүлэ-дьаабыта суох алдьархай тахсаары турарын бу куорат олохтоохторо бэркэ диэн билэннэр, олбуордарын айаҕын өрүһүйэн саба охсон бараннар, ииҥҥэ, оһох кэннигэр дуурдаммыттара. Эрилик Эристиин
Дьыл бу бэйэлээх үтүө кэмин өрүһүйэ туһанан хааларга дьулуһабын. И. Артамонов
ср. тув. өршээр ‘помиловать’

1. низ, основание, нижняя часть чего-л. || нижний; бүтэй анна нижняя жердь изгороди; орон анна место под лавкой, кроватью; сир анна подземелье) харах анна подглазье; эркин алын маһа нижний венец в срубе; алын өттө нижняя сторона, низ чего-л.; алын мутук нижний сук; 2. в роли служебного имени: анныгар под; у; паарта анныгар а) под партой; б) под парту; трибуна анныгар у самой трибуны; уу анныгар под водой (находиться); куттал анныгар под страхом; анныттан а) из-под; снизу; бугул анныттан из-под копны; суорҕан анныттан из-под одеяла; сыыр анныттан из-под обрыва; атах анныттан из-под ног; илиитин анныттан из-под его рук (т. е. власти); б) из-под себя; аннынан под; түннүк аннынан а) под окном; б) мимо окна; саннын аннынан ниже его плеч; уу аннынан под водой (двигаться); сүүһүн аннынан исподлобья; бу кыыһы аннынан уол мальчик младше (букв. ниже) этой девочки; 3. низший, младший; алын чыын низший чин; алын үлэҕэ түһэр = понизить в должности, перевести на низшую должность # алын сүһүөх первичный (напр. о комсомольской организации); анныгар баттаа = а) победить, подмять под себя; б) успеть убить врага; сир аннынан тайком, секретно; үүт анна обрат; хоннох анна подмышка.

I 1. возраст; оҕо саас детский возраст; эдэр саас молодость, молодые годы; кырдьар саас старческий возраст; саас ортолоох киһи человек средних лет; сааһым отутум мне тридцать лет; сааһа хаһый ? сколько ему лет?; уйэлээх саас прожитая жизнь; прожитые годы; манныгы үйэлээх сааспар көрбөтөҕүм я такого в жизни никогда не видел; сааһым тухары всю свою жизнь; саллар сааһым тухары за всю свою долгую жизнь; 2. разг. в ф. сааһыгар абсолютно, совершенно; сааһыгар этиэ суоҕа никогда в жизни он (этого) не скажет # саас баттаа = иметь преимущество в чём-л. перед, кем-л. как старший по возрасту; саас баттаһан = успеть что-л. до старости (напр. выполнить значительную работу, совершить дальнее путешествие и т. п.); (сокуоннай ) сааһын сиппит зрелый (о юноше или девушке, достигших 18-ти лет); сүүс сааһын быһа сиэбит одряхлевший.
II весна || весной; сандал саас поэт. лучезарная весна; саас хоту кустуохпут весной мы будем охотиться на уток на севере (в северных районах).
III слой; мас сааһа слой древесины; эт сааһа волокна мяса # саас-сааһынан кэпсээ = рассказывать обстоятельно, по порядку.