I прятать, скрывать; утаивать; кистээн эт = сказать что-л. тайком; тугу эрэ кистээ = спрятать что-л.; ис санааҕын кистээ = скрыть свой намерения.
II 1) ржать; ат кистиир лошадь ржёт; 2) кричать (напр. о коршуне).

возвр.-страд. от кистээ = I 1) прятаться, скрываться, укрываться; 2) прятать, утаивать что-л. (себе, для себя, у себя). кистэнилин= страд. от кистэн=; кистэниллибит кылаат сокрытый клад. кистэс= I совм.-взаимн. от кистээ = I. кистэс= II совм.-взаимн. от кистээ = II; киһи кэпсэтэн билсэр , ат кистэһэн билсэр посл. люди общаются речью, а лошади — ржанием.

I
туохт.
1. Тугу эмэ ким, туох эмэ көрбөтүн-билбэтин курдук, саһыар. ☉ Прятать
Чүөчээски суругун кистии тутан, түбэһиэхчэ биир кинигэ быыһыгар анньа охсон кэбистэ. Суорун Омоллоон
Онон-манан аралдьытан, биллэрбэккэ, сүгэни-быһаҕы кистээбиттэр. Күннүк Уурастыырап
Оҕонньор өс киирбэх хамсатын саппыйатыгар суулаан сиэбигэр кистиир. Н. Якутскай
△ Ис санааҕын, биллэримэ. ☉ Скрывать, утаивать, не подавать виду (о чувстве, состоянии)
Баһылай маладьыас — кини ис санаатын хаһан да кистээбэт. П. Ойуунускай
Ийэ долгуйбутун кистээн, соруйан, кыыһырбыт куоластаммыт. Амма Аччыгыйа
Лоокуут айманар, санааргыыр буолбутун дьонуттан кистии сатыыра. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. харыс. т. Өлбүт киһини көмп, ииҥҥэ түһэр. ☉ Хоронить (умершего)
Киһилэрин кистээн киирэннэр, мустубут дьон хоолдьуга этин аһаабыттар. Болот Боотур
Бокуонньугу кистиир, кэриэстиир күннэргэ Сүөдэр Сүөдэрэбис толору сырытта. П. Аввакумов
Доҕорбун дойдубутугар таһааран кистээбитим. Н. Кондаков. Тэҥн. көмп
♦ Айыыны кистээбэккэ эттэххэ (тугу кистэниллиэй) көр айыы III
Эдэр кыргыттар сорохторо, чэ, айыыны кистээбэккэ эттэххэ, сүрэҕэлдьииллэр. Амма Аччыгыйа
Айыыбын тугу кистиэмий! Мин бу букатын быраҕыллыбыт оҕо дии санаабытым, ол иһин харайбытым. С. Ефремов
Айыыны тугу кистэниллиэй, …… ардыгар баһаам харчыны туора дьыалаҕа ороскуоттууллар. «Кыым»
Тыҥыраҕын кистиир көр тыҥырах. Биһиги туох-ханнык буолуор диэри тыҥырахпытын кистээн, хайдах эрэ албыннаһан, ньылбыйан сылдьыахтаахпыт. Н. Якутскай
ср. тюрк. кизле ‘прять, скрывать’
II
туохт. Дьырылас саҥаны таһаар (сылгы, элиэ туһунан). ☉ Ржать (о лошади), издавать крик, похожий на ржание лошади (о коршуне)
Аан дойду атыыра кистиир үһү, улуу дойду оҕуһа мөҥүрүүр үһү (тааб.: этиҥ). [Ат] Дьырылаччы кистээтэ, Тыбыыран кээстэ. П. Ойуунускай
Муҥур тииккэ олорор элиэ кулуннуу кистээн дырылатта. Амма Аччыгыйа
ср. тюрк. кишне, саг. кистэ ‘ржать (о лошади)’

туохт.
1. Туох эмэ (хол., иһит, дьааһык, хоппо) айаҕын бэйэтин анал хаппаҕынан сап. ☉ Закрывать крышкой, затыкать (посуду, ёмкость, коробку)
Сэмэн атын кумааҕыларын суулаан оннугар ууран кэбистэ, хоппону сабан, хаппахтаан кэбистэ. Күндэ
Бэлэмнэммит быырпаҕы аҕыс-уон чаас устата итии сиргэ ыга хаппахтаан уураллар. КЕФ СТАҮө
Маслянай кырааскалаах бааҥканы салгын киллэрбэт гына хаппахтыырга, кинини сөкүүндэ устата үрдүн аллара гына таҥнары эргитэ тутуллар. ДьХ
2. Туохха эмэ сабыыта, хаппахта оҥор. ☉ Оснащать крышкой что-л., приделывать крышку к чему-л.
Хомуллубат куйаҕы оҥордулар, Хамсаабат хараҕаны саайдылар, Хайдыбат халҕаны хаппахтаатылар, Халбаҥнаабат баҕананы астылар. С. Зверев
3. көсп. Тугу эмэ таска таһаарбакка, биллэрбэккэ кистээ, саһыар. ☉ Скрывать, утаивать что-л., не подавать виду (о чувстве, состоянии)
[Долгунча:] Оттон, кырдьык, кини ньыматын туттуохха буоллаҕа дии. [Клим:] Кэпсээбэт ээ. Хаппахтыы сылдьар, кистиир. Суорун Омоллоон
Ким эмэ, холобур, А.Е. Кулаковскай бэйэтин омугун билинэр иһин турунуутун реакционнай буржуазнай национализм күөрэйиитин курдук көрөн, кини ыллыктаах санааларын саба хаппахтаан, хам тэпсэн суох гына сатааһына киэҥник тэнийбитэ. «Чолбон»
♦ Сааҕын (саба) хаппахтыыр (сааҕын харалыыр) көр саах. Сааҕын саба хаппахтыыр баҕадьы (өс ном.)

I
1. аат.
1. Киһи көҕүс өттө, оттон туох эмэ илин өттүгэр утарыта, кэтэх өттө, кыыл, сүөһү кутурук өттө. ☉ Зад, задняя часть, задняя сторона кого-чего-л.
Борокуот диэкиттэн биир мотуор оҥочо, кэлин өттө чохчойон баран, күөх ууну көҥү ытыйан, биэрэк диэки барар. Эрилик Эристиин
«Чэ, киир, киирэ оҕус!» — диэн оҕолор Сеняны кэнниттэн иһирдьэ диэки үтүрүйдүлэр. Н. Лугинов
Икки бэкир хара саллааттар, аптамааттарын туора кыбынан, дьиэ илин, кэлин өттүгэр турунан кэбиспиттэрэ. Суорун Омоллоон
Иннин диэки, кэннин диэки Эрбии барар-кэлэр икки! И. Чаҕылҕан
2. көсп. Буолан ааспыт, урукку кэм. ☉ Прошедшее, прошлое (время)
Иннигэр хараҥа буруйдаах, Кэннигэр халыҥ аньыылаах, Кырыыстаах Гитлер ыта Кыыһы муннукка ыкпыта. Күннүк Уурастыырап. Иннилэригэр даҕаны, кэннилэригэр даҕаны туох да кэскил бэлиэтэммэтэх хараҥа бандьыыттар буолаллар… Күндэ
3. харыс. т. (тард. ф-гар тут-лар). Киһи-сүөһү тахсан киирэр сирэ. ☉ Зад, задница
Микиитэ кэннин көм этэ бүтэйдии ньүөлүйэн барда. Амма Аччыгыйа
Биһиги былыргылыы, сүөһү кэннин кэтиир дьон, аны дьон буолуохпут дуо. Суорун Омоллоон
[Ыалдьыбыт сылгы] өлөрүгэр муннуттан-айаҕыттан хааннаах күүгэн, кэнниттэн хара өҥнөөх хаан тахсаллар. НПИ ССЫа
2. даҕ. суолт.
1. Туох эмэ көҕүс, кэтэх диэки өттүгэр баар. ☉ Задний, находящийся сзади
Ынахтара муннунан буугунаан орулаан, хараҕа суох иччитин диэки көрөн кэбиһэн баран, кэлин туйаҕынан татыр-татыр тэбиэлэнэн, өлөн барбыта. Эрилик Эристиин
«Кэлин сиэпкин көрүн эрэ», — оҕонньор сүбэ биэрдэ. Амма Аччыгыйа
[Ат] сүүрэн быыппаһынна, икки кэлин атаҕынан икки бороҥ куобах саҥа сири логлу тэбинэн, кутуруга сыыйыллан эрэ хаалла. Суорун Омоллоон
Чаачар оҕонньор — сыарҕа хамсаабытыгар өйдөнөн, кэлин биттэхтэн тутуста. Софр. Данилов
2. көсп. Тиһэх, бүтэһик. ☉ Последний
Киһи кэлин тылларын ыарырҕата, хайдах эрэ бөтөн хаала-хаала эттэ. В. Протодьяконов
Бу дойдуга кэлин сылларга тайах биллэрдик элбээтэ ээ. С. Никифоров
3. сыһ. суолт. Төһө эрэ кэм кэнниттэн, хойут. ☉ Спустя некоторое время, потом, позже
Кэлин кэтэхтэн үөрэнэн Москватааҕы финансовай институту бүтэрбитим. В. Протодьяконов
Кыргыттар кэлин ыанньыксыт идэтин син үчүгэйдик баһылаабыттара. И. Данилов
♦ Илин атаххыт ибирэ суох буоллун, кэлин атаххыт кэбирэ суох буоллун! көр илин I
Илин атаххыт ибирэ суох буоллун, Кэлин атаххыт кэбирэ суох буоллун! Охтоохтон охтумаҥ, саалаахтан самнымаҥ! Ньургун Боотур. Илин атаҕыҥ ибирэ суох буоллун, кэлин атаҕыҥ кэбирэ суох буоллун! Саха фольк. Кэлин сирэй — киһиэхэ сирэйигэр үчүгэй, ньымааттаһар сыһыаннаах, оттон суоҕугар үөҕэр, кини туһунан куһаҕаны кэпсиир идэлээх киһи. ☉ Человек, который в глаза льстит, а за глаза ругает, двуличный, двуликий (букв. заднее лицо). Кэннигэр туттума — кистээмэ, саһыарыма, көҥөнүмэ. ☉ Не прятать, не скрывать, не утаивать
Тугу кыайарбынсатыырбын кэннибэр туттуом суоҕа. Эрилик Эристиин. Кэннигэр хаалыа — өлбүтүн кэннэ хаалыа, ордуо. ☉ Останется после смерти что-л. Кэннигитигэр хаалар, хааҥҥытын сүтэрбэт, төрүөххүтүн ууһатар оҕото-уруута төрөтүҥ! П
Ойуунускай. Кэннибэр хаалар кэриэн ыччакка Кэскиллээх кэс тылы кэбиһэр Кэп суорун кэмим Кэллэҕэ даҕаны буолуо. С. Зверев
Киһим эрэ кэннибэр хааллын, баҕар, бэйэм бүгүн да умса түһүүм — дьыалата суох. Суорун Омоллоон. Кэннинэн ааны астар — кими эмэ үүрэн, батан таһаар. ☉ Выгонять, выдворять, выпроваживать кого-л. (букв. заставлять (его) открывать дверь задом)
Оо, бука киһини кэннинэн ааны астараргыт баар ээ. Н. Апросимов. Кэннинэн кэхтибэт, иннинэн чугуйбат — туох да буолтун иһин төннүбэт, төттөрү түспэт. ☉ Ни за что не отступает, не идет на попятную
Окко түспүт оҥоһуум биллин, Сиргэ түспүт сэрэбиэйим биллин, Кэннибинэн эрэ кэхтиэм суоҕа, Иннибинэн эрэ чугуйуом суоҕа. П. Ойуунускай
Кэннинэн кэхтибэт, иннинэн чугуйбат саха диэн норуот баара фашистарга биллэр. Амма Аччыгыйа. Кэнниттэн доруоптаа — буолар буолан бүппүтүн кэннэ тугу эмэ гына, оҥоро сатаа. ☉ соотв. после драки кулаками махать
— Туруорсар [бу оскуолаҕа үлэлии хааларын туһунан] туруорсууҥ дьэ олоххо киирэр буолбат дуо? Баҕарар баҕаҥ туолар дии — Күлүү гыммыкка дылы, кэнниттэн кэлэн доруоптаама, доҕор. Р. Кулаковскай. Кэннэ кэтинчэ (кээнчэ) да буоллун — билиҥҥитэ эрэ үчүгэй буолан баран, кэлиҥҥитэ хайдах да буоллун. ☉ соотв. после нас хоть потоп; была не была; будь что будет; а там хоть трава не расти
[Күлүк:] Биһиги киһи кэнникитигэр кыһанааччыбыт суох. Бэйэбитигэр эрэ үчүгэй буоллун. Уонна кэннэ кэтинчэ да буоллун. А. Софронов
Петя баччааҥҥа диэри сатаан харбаабатыттан бэйэтигэр абатыйа санаата, буоллар буоллун! Кэннэ кээнчэ да буоллун! Уонна кини туох баар күүһүнэн ууга ыстанна. И. Данилов
Кэннэ уһаабыт (ырааппыт), иннэ кылгаабыт (чугаһаабыт) — иннэ чугаһаан (кылгаан), кэннэ ыраатан (уһаан) <иһэр> диэн курдук (көр илин I). Кэннибит уһаан, иннибит кылгаан, кырдьан бардыбыт диэмиэххэ. Баал Хабырыыс
Күнүҥ-дьылыҥ ааҕыллан, кэннин уһаан, инниҥ кылгаан, хоруоптанарыҥ чугаһаабыт. Суорун Омоллоон
Ол биһиги, кэннибит ырааппыт, иннибит чугаһаабыт, сырыыны-айаны кыайбат буолбут дьон, төһө бэйэлээҕи бултуохпутун этээхтээтэххиний. Р. Кулаковскай
◊ Кэлин аһаҕас дорҕоон тыл үөр. — саҥарарга тыл өрө көтөҕүллэн уонна кэннин диэки баран үөскэтэр аһаҕас дорҕооно: а, о, ы, у. ☉ Задние гласные (в якутском языке: а, о, ы, у)
Сахалыы тыл аһаҕас дорҕоонноро наар илин эбэтэр наар кэлин буолаллар. КИИ СТ-2
Ордук кичэйэн илин уонна кэлин, киэҥ уонна кыараҕас аһаҕас дорҕооннору үөрэнээччилэр билэллэрин ситиһиэххэ. ПНЕ СТ. Кэлин кэбиһэр — көхсүнэн кэккэлээн түһэр араас ойуулаах, быһыылаах үрүҥ көмүс субурҕалартан турар дьахтар киэргэлэ. ☉ Женское серебряное наспинное украшение в виде длинных ажурных цепей в несколько рядов
Хабарҕа симэҕэр Хантаччы астарбыт, Кэлин кэбиһэргэ Кэдэрчи таттарбыт. С. Васильев. Кэлин уһугар (тиһэҕэр) — бүтэһигэр, түмүккэ. ☉ В конце, в конце концов
Кэлин уһугар бырда быстар, олус диэн утатар, аччыктыыр. Суорун Омоллоон
Уохтарын-тыыннарын таһаарсан, Орун-оннугар син быһаарсан, Кэлин тиһэҕэр эдэр ыччаттар Кимнээҕэр иллээх тарҕастылар. С. Руфов
Атыны тугу да гынар сир суох буолан, Киппирийээн кэлин уһугар отоһут эмээхсини аҕала барбыта. Д. Таас
ср. др.-тюрк., тюрк. кэйин, кейин ‘затем, после, позже’
II
аат дьөһ.
1. Бириэмэ сыһыанын бэлиэтээн, хайааһын ханнык эмэ түгэн эбэтэр көстүү кэнниттэн буоларын көрдөрөргө туттуллар. ☉ Выражая временные отношения, указывает на момент или явление, после которого совершается действие (после)
Барбыппыт, дьэ, ырыа ындыыланан Иккиэн биир айаҥҥа. Дьэ, онтон кэлин, киэҥ сырыыланан, кутурукпут — куйаар, баспыт — байҕал. Эллэй
Баар резервэлэри мантан кэлин толору туһаннахха, былааннаах от сэттэ уон бырыһыанын эрэ ылар кыахтаахтар. «Кыым»
2. Ситим тыл суолтатыгар бириэмэ салаа этиини тутаах этиигэ холбуур. ☉ В значении союза присоединяет придаточное предложение времени к главному (после того как). Били уол, эмээхсин мөҕүөҕүттэн кэлин, сылдьа илик. Кус көҥүллэниэҕиттэн кэлин, кини дьиэтигэр хоно илик

I
туохт.
1. Туох эмэ аһыллыбыты, арыллыбыты төттөрү оннугар түһэр. ☉ Закрывать (что-л. отворённое или раскрытое, напр., дверь или книгу)
Мааппа эмээхсин, оҕуруотун аанын сабан, сүүрэ былаастаан бэйбэрийэн кэллэ. Далан
Серёжа …… кинигэтин ааҕан бүтэн, тыастаахтык сабан тап гыннарда. Н. Лугинов
Кумааҕыларын суулаан оннугар ууран кэбистэ, хоппону [холбуйаны] сабан хаппахтаан кэбистэ. Күндэ
Харахпын сабабын — Долгуну истэбин, Харахпын аһабын — Доҕорбун көрөбүн. Т. Сметанин
2. Тугу эмэ бүөлээн, туох эмэ сүүрэрин, тахсарын тохтот. ☉ Закрывая, заслоняя чем-л., прекращать свободное течение, свободный выход чего-л., закрывать, перекрывать. Кырааны сап. Быһыты сап
□ Биирдэ кыһыҥҥы түптэлэс тымныыга оһохпун олус эрдэ сабаммын угаардаан, төбөбүн былаатынан бобо тардынан, …… оҕолорбор дьыктаан суруйтара олордум. Амма Аччыгыйа
△ Мэһэй оҥорон, суолунан эбэтэр ханна эмэ көҥүл сылдьары тохтот. ☉ Преграждать свободное движение или свободный доступ кого-л. куда-л. Суолу сап.
□ Отучча пограничнигынан заставам учаастагын барытын сабар баҕалааҕым. Н. Якутскай
3. Туох эмэ прибору, аппарааты үлэлээбэт балаһыанньатыгар төннөрөн тохтот. ☉ Выключать что-л. (напр., какой-л. прибор, аппарат). Араадьыйаны сап
□ Көрүдүөргэ, арыт күүлэҕэ Көрсө түһэбин ол ыалларым Лаампа аһар, сабар эйэҕэс Чаҕыл диэн уолчааннарын. М. Тимофеев
Балбаара тэлэбиисэри сапта. «ХС»
4. Кими-тугу эмэ туохтан эмэ харыстаан эбэтэр атын соруктаах тугунан эмэ бүрүй, үрдүгэр тугу эмэ уур. ☉ Покрывать, накрывать кого-что-л. чем-л. (напр., защищая от чего-л.)
Ииннэр түгэхтэрин, эркиннэрин, үрүттэрин хап-халыҥнык көмөрүнэн, туоһунан хайыҥнаабыттар, саппыттар. Күннүк Уурастыырап
Икки саллаат ыскаатар ылан остуолу сабаллар, бытыылкалаах арыгылары, үрүүмкэлэри туруортууллар. Амма Аччыгыйа
Чөҥөчөк үрдүгэр миинэбин ууран баран отунан-маһынан саптым. Т. Сметанин
△ Буолан, түһэн саба халый, куус (хол., итии, тымныы, чуумпуруу, туох эмэ санаа, билгэ туһунан). ☉ Охватить, объять, обнять кого-что-л. (напр., о тишине, о каком-л. чувстве)
Ибир салгын сөрүүн тыына Ходуһаны аргыый сабар. Отуу диэки хомус тыаһа Отчут уолу ыҥырар. Л. Попов
Күнүскү күүс үлэттэн Сынньана сыппыта, Минньигэс уу кыната Кинини саппыта. Эллэй
5. Туох эмэ сырдыгын хаххалаа, күлүктээ. ☉ Заслонить, закрыть собой или чем-л. свет, источник света (напр., солнце, небо или окно)
Дьөгүөрдээн …… халтаһалара силбэһэ иһэннэр, икки хараҕын саппыттар. Амма Аччыгыйа
Арай улахан хара былыт кэлэн күнү сабан кэбиспитэ. Суорун Омоллоон
Халлааны хараҥа сабар, Хаары буурҕа ытыйар. Күннүк Уурастыырап
△ Тугу эмэ киһи хараҕыттан хаххалаа, көстөрүн бүөлээ. ☉ Покрывая, заслоняя собой, делать что-л. невидимым, скрытым от взора
Түүн аайы туманнар-сииктэр Түһэннэр хонууну-толоону сабаллар. С. Васильев
Олус сарбыйан [ырбаахыта] агдатын эрэ сабар. Т. Сметанин
Сүүспүн сабар Сүүмэх көҕүл бараммыт. Баал Хабырыыс
6. Тугу эмэ үрдүттэн тугунан эмэ көмөн көстүбэт, биллибэт гын, көм. ☉ Ложась на что-л., делать его неразличимым сверху, покрывать, заметать (напр., о снеге). Хаар түһэн сири-буору сапта
□ [Баһылай:] Хайа, оккун үчүгэйдик харбаатыҥ, сыарҕаҥ суолун хаарынан саптыҥ дуо? А. Софронов
Холорук хоболоох хонуктар аастылар, Хочолор сааһынан тыыннылар. Ытык дьон ииннэрин күөх оттор саптылар, Ынчыктаах баастарбыт остулар. Эллэй
Көтөҕө саппыт ыллыгынан, Кытыан угун быыстарынан Хааман иһэр хара улар, Хонолдьуйар, тоҥхолдьуйар. М. Тимофеев
△ Туох эмэ тимирэн көстүбэт буолуор диэри туол, кутулун. ☉ Набираясь во что-л., покрывать собой что-л. (напр., о какой-л. жидкости, о чём-л. сыпучем). Отонум иһитим түгэҕин саба илик
□ Уу тыы түгэҕин сабан барда. Н. Заболоцкай
Балыгы көстүрүүҥкэҕэ, сабар эрэ гына тымныы ууну кутан, бэйэ сөбүлүүрүнэн тууһаан баран буһарыллар. Дьиэ к.
7. Ханнык эмэ тэрилтэ үлэтин тохтот эбэтэр букатын уурат. ☉ Прерывать или прекращать работу какого-л. учреждения, предприятия, закрывать. Маҕаһыыны сап. Кулуубу сап. Тутуу учаастагын сап
□ Биһиги нэһилиэкпит дьоно маҥнайгы таҥара дьиэтин сабарга уураах таһаардылар. А. Бэрияк
△ Тугу эмэ түмсэн эбэтэр бэчээтинэн кыттан дьүүллэһиини тохтот, бүппүтүн биллэр. ☉ Объявлять о прекращении или завершении какого-л. мероприятия. Мунньаҕы сап. Миитини сап
△ Туох эмэ ахсаан докумуона толоруллуутун түмүктээ. ☉ Подытоживать или прекращать ведение какого-л. расчётного документа
Бүгүн биригээдэлэр таабылларын сабар, ыйдааҕы отчуоттарын оҥорор күннэрэ. П. Егоров
«Антип, нэрээттэ сап», — дии-дии батыһа сылдьан кутугунаталлар. А. Данилов
8. Тугу эмэ дьоҥҥо-норуокка иһитиннэримэ, таһаарыма; кистээ. ☉ Сохранять что-л. в тайне, не предавать огласке, утаивать от общества, скрывать. Киһи буруйун сап
□ Ыраахтааҕы былааһа Шевченко айымньыларын норуоттан кистии, саба сатыыра, кини кинигэлэрин бэчээттээһини боборо. Софр. Данилов
[Үчүгээйэп] холкуос үбүн-аһын бэйэтин киэнин курдук туттар. Түөкүттэри, арастырааччыктары сабар. С. Ефремов
9. Туох эмэ ороскуотун, ночоотун бүөлээ, толуй. ☉ Возмещать (убытки), покрывать (расходы, убытки)
Икки ынаҕы тутуннум, онтукам массыына сыанатын аҥаарын эрэ сапта. Далан
Ынах сүөһүгэ ночоотурууну сылгы үөскээһинэ сабыа дуо? «ХС»
10. көсп. Тугу эмэ баһыйан баттаа, тууй, сүтэр. ☉ Брать верх над чем-л., не давать проявиться чему-л. (напр., правде, справедливости)
Төһө да кинилэр дэлбэрийбиттэрин иһин, үтүөнү, кырдьыгы сабыахтара суоҕа. Н. Неустроев
Аһыылаах өйүгэр туох киирбэтэй: Киирэр дьоллоох сырдык санаа, Сырдыгы сабар хараҥа, дьүлэй, Дууһаны тууйар ыар санаа. С. Данилов
Хааннаах кыргыс уурайан, Кыайыы дьоло саптын Өлүү-сүтүү ынырыга Бүрүйэн ааспытын. И. Чаҕылҕан
11. хаарты. Хаарты оонньуутугар: хаартыны улахан харахтааҕынан оҕус. ☉ Бить, крыть, покрывать карту в карточных играх. Мин уон хараҕынан сабабын
△ Хаарты ууран сүүйэн, төһөнү эрэ охсон ыл. ☉ В карточной игре на одну ставку выиграть какую-л. сумму
Хаартыһыт киһи бэйэтэ биир хаартыга мөһөөҕүнэн харчыны сабар, …… дьиэтигэр буоллаҕына оҕолоро кус сыгынньах буолаллар. Эрилик Эристиин
12. Тыһыгын сиэмэлээ, буоһат, бат (хол., оҕуһу, кыылы этэргэ). ☉ Оплодотворять, покрывать самку (о животных)
Атыыр [саһыл] төһө тыһыны сабара хаһаайыстыбаҕа биирдии атыырга хастыы тыһы тиксэринэн быһаарыллар. БЗИ СА
♦ Ааннарын саппат (саппат буолла) көр аан I
Урут Бодойбо көмүстээх бириискэлэригэр үлэлии сылдьыбыт дьон, …… «Холбоһук», «Экономия» лааппыларын ааннарын саппат буолбуттара. Н. Якутскай
[Соловьёвтар] аһыыларын үллэстээри [дьон] күнү быһа ааннарын саппатылар. ССС. Буруотун сап — тугунан эмэ ыалы быс, ыал аатыттан аһар. ☉ Губить, приводить к гибели людей, опустошать жилище (напр., о голоде, эпидемии)
Бугул да оту Муостаахпар тиэйбэт, Буруобун сабар Буоллуҥ дии, нохоо! Эллэй
Сут дьыллар сорох-сороҕу буруоларын саптахтара. Айталын
Былыргыны былыт саппыта көр былыргы. [Марк:] Былыргыны былыт саппыта. Уонна ол кыыс мин сурукпар хоруйдаан дьоллообутун өйдөөбөтүм. Пьесалар-1978. Сыл (сыллар, күн-дьыл көмнөҕө, хаара) сабар — (туох эмэ буолбутуттан ыла) элбэх сыл ааста, оччотооҕу умнуллан барда. ☉ (С тех пор) много воды утекло и (многое) забыто
Үгүс сыллар аастылар Көччөх буолан көппүттэн, Сыллар да саппатылар Ийэ дойдум күндүтүн. С. Данилов
Сыл саппыт саастарын Саныаҕыҥ, атастаар, Тапталга даҕаны Туораммат көҥүс баар. Баал Хабырыыс
др.-тюрк. йап, тюрк. йап, чып, ябу, жап
II
аат.
1. Таҥаһы тигэргэ, баайыы баайарга уо. д. а. туттуллар, үүнээйи утаһыннарыттан, түүттэн, иҥииртэн уонна да атынтан хатыллар синньигэс ситим курдук оҥоһук. ☉ Нитка (для шитья, вязания и т. п.)
Сатаммыт сап саҕаттан салҕанар (өс хоһ.). Хас да мотуок сабы буллулар. Амма Аччыгыйа
Кубарыйбыт уҥуох сирэйдээх, харбыччы хаппыт кыракый эмээхсин сыгынньах ньилбэгэр иҥиир сап хатан будьуктаһар. Болот Боотур
Таня оһуорун анньан, солко сабын субуйа олордо. М. Доҕордуурап
2. көсп., поэт. Күн, сырдык тыгар сардаҥата. ☉ Лучи солнца, света
Онно көмүс сүүмэхтэртэн Хатар сабын күнүм ыһар. С. Данилов
Саас чаҕылын саптара Ыйаммыттар диэбитим — Ооҕуй көмүс илимин Алҕаһаабыт эбиппин. П. Тобуруокап
Үрүҥ көмүс сүүмэх сап Уҥа түннүгүнэн сыыйыллар. Баал Хабырыыс
3. көсп., поэт. Туох эмэ (хол., санаа) ситимэ, ситимнэнэн тахсан иһиитэ. ☉ Логический ход, продолжение, нить (напр., мыслей). Сэргэлээҕи туман сабар, Сири кыйа аргыый уста. Быстан хаалла санаам саба, Утуйуохха уолдьаста… Л. Попов
Сиэнньэ, ытын саҥатын кэтэһэ, санаатын сабын сыыйа истэ. В. Миронов
Тыйыс бу тыллар ыгыллыбыт санаа сабын ыйылыннары тардан, ордук кытаатыннаран, дьиппиэрдэн биэрэллэр. С. Федотов
♦ Киэҥ көхсө сүүтүктээҕэр кыарыыр, уһун санаата саптааҕар син- ньиир — уһун санаата татыарыйда диэн курдук (көр санаа II)
Ол билигин Аҥаардас харахтаах Адьарай биистэрэ атаҕастааннар, Киэҥ көхсүбүт сүүтүктээҕэр кыараан, Уһун санаабыт саптааҕар синньээн олоробут. Ньургун Боотур
тат. жеп, бур. һаб
III
Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, са-, саа-, сал-, сан-, сар- диэн саҕаланар олохторго сыстар: сап-саһархай, сап-салҕалас, сап-сандаархай, сапсардырҕас. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на са-, саа-, сал-, сан-, сар-: сап-саһархай ‘жёлтый-прежёлтый’, сап-салҕалас ‘сильно трясущийся’, сап-сандаархай ‘очень яркий, лучезарный’, сап-сардырҕас ‘сильно искрящийся, вспыхивающий лучами’
Аанча кыҥаан көрдө да, табыа суох, сүрэҕэ биир кэм бип-битигирэс, илиитэ сап-салҕалас. Болот Боотур
Кини бөрөттөн куттаммыта ааһа илигэ дуу эбэтэр олус үөрбүтүттэн эбитэ дуу, таныыта сап-сартаҥнас. Т. Сметанин
Алаас аҥаар өттө олоччу — таҥара кийиитэ сибэкки, аҥаара — сап-саһархай алтан от. В. Гаврильева
Чагда остолобуойугар тиийдэххинэ, киһи тыынын хаайар сахсырҕа, сап-сааҕынас, супсуугунас. В. Ойуурускай
монг. цав, кирг. сап