корневое утолщение берёзы; удьурҕай уктаах быһах черенок ножа из корневого утолщения берёзы.

1) уст. утолщение между кольцеобразными зарубками на коновязи (одновременно служит украшением); 2) вид выпуклого резного кольцеобразного орнамента.

аат. Туох эрэ уһун синньигэс соноон тахсар төрдө, төбөтө. ☉ Утолщение, шишка на основании, головке чего-л. вытянутого; завязь. Тайах тутааҕын төбөтө болчуохтаах. Сибэкки болчуоҕа. Луук болчуоҕа
□ Сыр-сыр кынаттаах, сыҥааҕынан быардаах болчуох мэйии баар үһү (тааб.: хатат)
Түү кырсын уһуга болчуох диэн ааттанар сонооһуннаах буолар. СИиТ
Соҕооччук суон төрдүн болчуоҕа дэнэр. КВА Б

туохт.
1. Урдаах буол (эккэр-сииҥҥэр). ☉ Иметь шишку (на теле)
Арай сатаан аһаабат, Урданар буола уойбат этим. М. Тимофеев
△ Ханан эмэ болчуохтан, бөлчөҕөрдөн (үксүгэр, маһы этэргэ). ☉ Иметь нарост, наплыв, утолщение (обычно о дереве)
Мас урданан хаалбыт. ЯРС
Моонньоммут мастары уһуннук кэтээтэххэ, моонньооһун үөһээ кытыытыгар мас хатырыга икки-үс нэдиэлэнэн соноон барар, онтон бөлчөйөн, урданан тахсар. СОТ

прил. 1. түмүктэрдээх; узловатая Еерёвка түмүктэрдээх быа; 2. (с утолщением) болчохтоох, болчохтордоох; у него узловатые руки кини илиилэрэ болчохтордоохтор.

1. аат. Хатыҥ саамай төрдүн иирчэх курдук эриллэн үүммүт саастаах ордук кытаанах, бөҕө өттө. ☉ Корневое утолщение берёзы, отличающееся особой прочностью
   Сир ирдэҕинэ удьурҕай хостуох, ырбыы таҕыстаҕына туулуох, туһахтыах буолара. Болот Боотур
   Саха уустара удьурҕайтан хамсаны, быһах угун, кыынын, араас сиэдэрэй киэргэл иһиттэри кыһаллара. АЭ СТМО
   Быһах уга уонна хамса оҥостоору, хатыҥ удьурҕайын көрдүү ыппынаан биир ылааҥы күн тыаҕа таҕыстыбыт. «Чолбон»
2. даҕ. суолт. Удьурҕайтан оҥоһуллубут, кыһыллыбыт. ☉ Сделанный из корневого утолщения берёзы
   Удьурҕай хамсаҕа чаркааскай табаҕы ыга симэн уматынан, күөх буруонан өрүкүччү тыына олорор. Амма Аччыгыйа
   Төрдүстэрэ Ыстапаан саамай уһукка тимир хоҥсуоччулаах, маҥан килэбэчигэс ньаалбаан сирэйдээх удьурҕай ыҥыыр үрдүгэр олорор. И. Никифоров
   Кини буулдьалаах ботуоҥкатын сүкпүт, уһун туос кыыннаах, удьурҕай уктаах быһаҕын куругар иилиммит. В. Чиряев
   ср. эвенк. одюркай, адюркай ‘корень берёзы’, монг. будьигир ‘кудрявый’

аат.
1. Киһи, кыыл этигэр (ордук атахха эбэтэр илиигэ) туох эмэ аалыытыттан үөскээбит тирии халыҥааһына, кытаатыыта. ☉ Местное утолщение кожи от длительного трения, мозоль
Магистр Тороев, дьону кэрийэ сылдьан, сымнаҕас, чэрэ суох уһун тарбахтардаах илиитинэн дорооболосто. Л. Попов
Бу суол: Сүүс омук кыратын Сүүһүн көлөһүнүнэн мэһиллибитэ, Элбэх норуот дьонун Илиитин чэринэн имэриллибитэ. С. Васильев
Улахан, үлэһит дьон курдук, Уунна кыыс илиитин дьоһуннук: Оччугуй, сып-сылаас илиитэ Олоччу чэр буолбут этэ. Ф. Софронов
2. Киһи эбэтэр кыыл-сүөһү этигэр баас оспут онно. ☉ След от зажившей раны на теле человека, животного, шрам, рубец
[Никон Петрович] этэ бүттэтэ суох чэр, баас онно дииллэрин истэрбит. П. Аввакумов
— Бай, бу тугуҥ чэрэй? — диэн кини ыйытта. С. Курилов (тылб.)
◊ Суол чэрэ — киһи-сүөһү, кыыл сылдьар суолун чигдитийэн кытааппыт омооно. ☉ Утоптанная часть дороги, тропинки
Дьахтар уончалаах уол оҕотун батыһыннаран баран суол чэрин сыыһахалты оймоон …… тиэтэйбит быһыынан баран эрэр. Дьуон Дьаҥылы
[Вася] домкратын чигдитийбит суол чэригэр туруорар уонна …… массыынатын илин муоһуттан тирэннэрэн көтөхтөрбүтүнэн барар. П. Чуукаар
Суол арахсыытыгар тохтообуттара. …… Суол чэрэ нэһиилэ көстөрө. Н. Чернышевскай (тылб.)
ср. кирг. чэр ‘опухоль’, чор ‘затвердевшая опухоль; мозоль’, ног. шер ‘болезнь; киста’, бур. сэр ‘желвак’

1. аат.
2. Дьахтар кулгааҕын эминньэҕин үүттэтэн баран кэтэр киэргэлэ. ☉ Женское украшение, продеваемое в мочки ушей, серьги
   Хотун дьахтар ытарҕата илибирии-илибирии, чорооҥҥо кымыс аҕалан уунна. И. Гоголев
   Кыһыл көмүс ытарҕатын иэмэҕэ ирбэнньиктийэ оонньоон, өссө ордук тупсарда. М. Доҕордуурап
   Кыһыл, үрүҥ көмүстэн кутан ытарҕа, биһилэх арааһын, дьахтар илин-кэлин кэбиһэрин уо. д. а. оҥороллоро. МАП ЧУу
   △ Сүөһү кулгааҕын үүттээн кэтэрдиллэр тимир, им. ☉ Метка на ухе скота в виде железного кружочка
   Ньирэй кулгааҕар анал сыпсынан нүөмэрдээх ытарҕаны кэтэрдэллэр. СИиТ
3. Сорох сэбирдэхтээх маска үнүгэстэн үүнэн салыбыраан түһэр, ытарҕа курдук сибэкки. ☉ Соцветие в виде серёжек на некоторых деревьях, серёжки
   Хатыҥ лабааларыгар арыт күһүн хойукка диэри ытарҕалар айгыраһан турар буолаллар. КВА Б
   Өрүс иирэ талахтара өҥсүйэн, хайыы-үйэ ытарҕаларын иилиммиттэр. ФВС К
   Бу ытарҕаларын толору иилиммит үрүҥ хатыҥнар күөх лабаалара чуумпура намылыспыттар. ЖЕА ТС
4. даҕ суолт. Тэҥ соҕус, маарыннаһар, үөрэ-дьүөрэ. ☉ Похожие друг на друга, примерно одинаковые, схожие
   Ытарҕа булгунньахтар уус киһи оҥорбутунуу чочоруһан олороллор. М. Доҕордуурап
   Ортоку түһүлгэ таһыгар аргыс үс-биэс кыра ытарҕа түһүлгэлэр бааллар. К. Уткин
   Дьөҥкүүдэ өҥ буордаах ытарҕа алаастарыгар киһи-сүөһү быдан былыргыттан үөскээн олорор. «ХС»
   ♦ Күнүм-ыйым ытарҕата — күҥҥэ көрбүтүм диэн курдук (көр күн)
   Аттыбар оҕом барахсан, күнүм-ыйым ытарҕата, көрөр хараҕым дьүккэтэ Суланьа аралыйа сырдаан турара. Н. Абыйчанин
   Сүрэҕим ытарҕата көр сүрэх I. Көрөр харах иччитэ, тойон сүрэхпит ытарҕата, хара быар тулаайаҕа биир кыыс оҕолоох этибит. ПЭК ОНЛЯ I
   Көмүһүм оҕотоо, сүрэҕим ытарҕатаа, кэл даа, төрөппүт ийэҕэр. Амма Аччыгыйа
   Эн эрэ буоллуҥ суос-соҕотох, Мин сүрэҕим ытарҕата. И. Артамонов. Ытарҕа буол кэпс. — кими эмэ тула көт, батыһа сырыт (сүнньүнэн оҕону этэргэ). ☉ Не отходить от кого-л., ходить по пятам (обычно о ребёнке)
   Эһэ оҕолоро ийэлэрин икки өттүгэр ытарҕа буола түспүттэрэ. Р. Кулаковскай
   ◊ Иэмэх ытарҕа — наһаа улахана суох, лоппоҕор ньолбуһах сирэйэ сибэкки эминньэҕэр маарынныыр, тиэрбэстии иэҕэн кэтиллэр иэччэхтээх, түгэҕэ суох ытарҕа (сороҕор оҥо быһыы ойуулаах, алаараатынан биитэр икки ойоҕоһунан салбырҕастаах буолар). ☉ Кольцеобразные небольшие серёжки на шарнирах, без подвесок, передняя часть которых имеет выпуклое овальное утолщение в виде лепесточка, серьги-колечки (иногда имеют резной узор и висюльки снизу или с обеих сторон)
   Саҥа үүммүт ахсынньы ый тахсан, арҕаа саҕах үрдүнэн иэмэх ытарҕа буолан ыйанар. Н. Якутскай
   Ийэбит …… кыһыл көмүс иэмэх ытарҕатын кулгааҕын эминньэҕэр иилиннэ, онто күн уотугар кылабачыйа оонньоото. А. Шапошникова. Кутуу ытарҕа — ханнык эмэ тимири (урут алтаны, үксүгэр үрүҥ биитэр кыһыл көмүһү) халыыпка кутан оҥоһуллар ытарҕа. ☉ В старину: серьги, отлитые из какого-л. металла (из меди, серебра или золота). Кыыс кутуу ытарҕалаах. Күн ытарҕата — күн икки ойоҕоһунан көстөр, кустукка маарынныыр толбон. ☉ Радужный блик с правой и левой стороны солнца, побочное солнце, пасолнце
   Сааскы күнүм ытарҕата Орто дойдуга сатыылаата. Саха нар. ыр. II
   Кыһыҥҥы тымныы уоҕа Мүлүрүйэн барыыта Дьэрэлийэ оонньуоҕа Күн кустуктаах ытарҕата. П. Тобуруокап
   Баалыа суохпун эдэр кыыс Киэргэнэргэ баҕатын, Биэриэм эбит тууран ылан Күн ытарҕатын даҕаны. «ХС». Кылдьыы ытарҕа көр кылдьыы. Дьахтар үрүҥ көмүс кылдьыы ытарҕатын кэттэ. Саха ытарҕа- та — сахаларга урут да, билигин да саамай тарҕаммыт мааны киэргэл ытарҕа көрүҥэ: иэмэххэ кэтэрдиллэ сылдьар, тапталлан оҥоһуллубут биитэр араас быһыылаах гына кутуллубут ойуулаах-оһуордаах түгэхтээх, элбэх салбырҕастардаах улахан ытарҕа (сахаларга былыр төрүт судургу, таптайан оҥоһуулаах, сороҕор ойуута-оһуора суох буолар). ☉ Якутские национальные серьги, считающиеся традиционным украшением: представляют собой серёжки-колечки из золота или серебра, имеющие кованые или литые массивные подвески с узором или ажурным рисунком и со множеством салбыр- ҕас — висюлек-бубенчиков (в старину были более примитивные кованые медные или серебряные без орнамента, иногда с резным узором)
   Былыр саха ытарҕатын баайдар эрэ ойохторо кэтэллэр этэ. СНЕ ӨОДь
   Кини кэргэнигэр бирилийээн таастаах саха ытарҕата бэлэхтээбитэ. Күрүлгэн. Сүрэх ытарҕата көр сүрэх I. Сүрэҕиҥ ытарҕатын үлэтэ мөлтөөбүт буолуон сөп
   □ Сүрэххэ суон тымыр устун кэлэр хаан аан маҥнай сүрэх ытарҕатыгар кутуллар. ББЕ З. Таптайыы ытар- ҕа — таптайыы ньыматынан оҥоһуллар, хаптаҕай, чараас түгэхтээх ытарҕа. ☉ Серьги с плоскими тонкими подвесками, изготавливаемые способом ковки
   Былыр сахаларга таптайыы ытарҕа киэҥник тарҕана сылдьыбыт эбит. «Чолбон». Түгэхтээх ытарҕа — иэмэххэ кэтэрдиллэ сылдьар ойуулаах-оһуордаах, элбэх салбырҕастардаах улахан ыйанар киэргэллээх, ыарахан ыйааһыннаах үрүҥ биитэр кыһыл көмүс ытарҕа (аныгылар сороҕор күндү таас киэргэтиилээх буолаллар). ☉ Большие серебряные или золотые серьги с массивной подвеской, разукрашенной узором и множеством висюлек, серьги-подвески (современные иногда украшают драгоценными камнями)
   Салбырҕаһа санныгар тиийэ түһэр түгэхтээх көмүс ытарҕалаах, …… сааһыра барбыт дьахтар төлөпүөнүнэн кэпсэтэ турар. В. Протодьяконов
   Түгэхтээх ытарҕа эмиэ дьахтар киэргэлигэр киирсэр. А. Бродников
   Эбэлэрэ саха таҥаһын, түгэхтээх ытарҕатын кэттэ. Күрүлгэн. Хааҕыр (сиэл) ытарҕа — иэмэххэ кэтэрдиллэ сылдьар ойуулаахоһуордаах, уһун синньигэс элбэх салбырҕастардаах хос-хос сараадыйан түһэр хас да улахан түгэхтээх, ыарахан ыйааһыннаах таптайыы ытарҕа (аныгылар күндү таастаах буолуохтарын сөп). ☉ Серебряные или золотые массивные пластинчатые серьги с несколькими большими, расходящимися веером в несколько слоёв узорчатыми подвесками с удлинёнными висюльками, серьги-грива (современные иногда украшают драгоценными камнями)
   Салбырҕаһын быһыытынан уонна ахсаанынан көрөн урут харыйа ытарҕа, хаҥха ытарҕа, сиэл ытарҕа эҥин диэннэргэ араараллара. ЗФМ ЮИЯ
   Уус Ылдьаана куппут харыйа, хааҕыр ытарҕаларын, бөҕөхтөрүн, араас симэхтэрин көрбүт эрэ киһи барыта хайгыыра. «Кыым». Хаҥха ытарҕа эргэр. — ат ыҥыырыгар маарынныыр икки-үс хос түһэр хаптаҕай түгэхтээх таптайыы ытарҕа. ☉ Массивные пластинчатые серьги с двух-трёхъярусными плоскими привесками, напоминающими вьючное седло
   Түгэхтээх ытарҕа салбырҕаһа хайдаҕыттан сиэл ытарҕа, хаҥха ытарҕа, харыйа ытарҕа диэннэргэ арахсар эбит. СНЕ ӨОДь
   Былыр хаҥха ытарҕаны улахан баайдар ойохторо эрэ кэтэллэрэ үһү. «Чолбон». Харыйа ытарҕа — иэмэххэ кэтэрдиллэ сылдьар, харыйаҕа маарынныыр быһыылаах хаптаҕай түгэхтээх, уһун синньигэс чуораанчыктыы кутан оҥоһуулаах биитэр хаптаҕай бытархай салбырҕастардаах, оҥо быһыы ойуулаах улахан үрүҥ эбэтэр кыһыл көмүс ытарҕа (билиҥҥилэр сорохторо күндү таастаах буолаллар). ☉ Серьги-колечки с плоскими подвесками в виде ёлки с мелкими плоскими или литыми объёмными висюльками-колокольчиками и резным узором (современные иногда украшают драгоценными камнями)
   Кини кыһыл көмүс харыйа ытарҕаны, хас да биһилэҕи таһааран эрин иннигэр уурар. Н. Якутскай
   Айыыда бэстилиэнэй малын — үрүҥ көмүс биһилэҕин, харыйа ытарҕатын уо. д. а. …… көмүс тутар маҕаһыыҥҥа туттарбыта. В. Протодьяконов
   Бүлүү улууһун П.Х. Староватов аатынан мусуойугар харыйа ытарҕа харалла сытар. НБФ-МУу СОБ. Хоолдьук ытарҕа эргэр. — түгэҕэ суох ытарҕа. ☉ Серьги без подвесок. Дьахталлар сахалыы таҥастаахтар, сорохторо хоолдьук ытарҕалаахтар. Саха сэһ
5. Чоху ытарҕа — иэмэх ытарҕа көрүҥэ: чохуга маарынныыр бөлтөйөн тахсыбыт лоппоҕор (сороҕор ойуулаах-оһуордаах) сирэйдээх, түгэҕэ суох улахан ытарҕа. ☉ Большие кольцеобразные серьги (иногда с узором), передняя часть которых имеет сильно выпуклое утолщение, напоминающее водяного жука (чоху), массивные серьги-колечки
   Нараҕаннаах Лоокуукка кыһыл көмүс чоху ытарҕаны кэтэрдэллэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап. Ыаҕас ытарҕа — олус улахан, ыарахан ыйааһыннаах үрүҥ биитэр кыһыл көмүс саха ытарҕата. ☉ Большие массивные серебряные или золотые якутские серьги
   Кэтириис кулгаахтарыгар ыаҕас ытарҕалара эйэҥэлээн ыллылар. Л. Попов
   ср. тюрк. ысырга, ызырҕа ‘серьга’