несов. 1. см. утонуть; 2. в чём (пользоваться чем-л. в излишестве) умус, үлүһүй.

м. чүөмпэ, ытылҕан, дьуоҕа; утонуть в омуте чүөмпэҕэ тимир; # в омуте событий событиелар ытылҕаннарыгар.

I. нареч. кылгастык, быстахтык, кыратык; 2. в знач. сказ, с неопр., разг. (легко) дөбөҥ, өртөн буолбат; недолго и утонуть ууга да түһэн өлөр өртөн буолбат.

погружаться, проваливаться во что-л.; тонуть; ууга тимир = тонуть; тимирэн хаал= утонуть; тимирэ-тимирэ көп = то погружаться, то всплывать; бадараантга тимир= увязнуть в болоте; сиргэ тимириэхпэр сир кытаанах погов. провалиться бы мне сквозь землю, так земля тверда (т. е. деваться некуда, напр. от стыда).

1) падать, сваливаться; охтон түстэ он упал; оҕо оронуттан түстэ ребёнок упал с кровати; ууга түс = а) упасть в воду; б) утонуть; 2) спускаться, сходить, слезать; аттан түс = спешиться; сыарҕаттан түс = слезать с саней; хайаттан түс = спуститься с горы; 3) идти, выпадать (об осадках); ардах түһэр идёт дождь; 4) садиться; приземляться; күөлгэ кустар түстүлэр утки сели на озеро; самолёт этэҥҥэ түстэ самолёт приземлился благополучно; 5) располагаться, останавливаться (напр. на ночлег); мин гостиницаҕа түстүм я остановился в гостинице; 6) впадать; өрүс муораҕа түһэр река впадает в море; 7) опадать, облетать, осыпаться; сэбирдэхтэр түспүттэр листья опали; 8) облезать, вылезать; выпадать (о шерсти, зубах и т. п.); 9) понижаться, снижаться, уменьшаться (об уровне, размере чего-л.); күөл уута түспүт уровень воды в озере понизился; сыана түспүт цены упали; 10) перен. нападать, бросаться на кого-что-л.; өстөөххө түс = напасть на врага; сэриинэн түс = идти войной, напасть; ити ыт киһиэхэ түһэр эта собака бросается на людей; саба түс = напасть на кого-л.; 11) перен. появляться, возникать; наступать; тоҥот бырдаҕа түстэ появились первые весенние комары; өрүскэ тыал түстэ на реке поднялся ветер; сайыҥҥы куйаас түстэ наступила летняя жара; 12) перен. приходить в упадок; 13) в сочет. с нек-рыми нареч. обозначает моментальность и внезапность действия: дьөлө түс = проткнуть насквозь; олоро түс = быстро присесть; тобулу түс = пробить насквозь; үлтү түс = разбиться вдребезги; тиэрэ түс = упасть навзничь; быстан түс = оборваться; көтөн түс = влететь, вбежать неожиданно; көстө түс = внезапно показаться, появиться; 14) в сочет. с деепр. на =а, =ан, =ыы основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает кратковременность и незавершённость действия: аһыы түс = поесть немного, закусить; аҕыйата түс = немного поубавить что-л. (в количестве); тура түс = постоять немного; көһүтэ түс = подождать немного # иннигэр түс = опередить, победить кого-л.; көҕүс түс = не удовлетворяться, быть недовольным (достигнутым); оҕо түспүт произошёл выкидыш; санааҕа түс = опечалиться; сүөм түс = огорчаться из-за чего-л., разочаровываться в чём-л.; толук түс = заступаться за кого-л.; түһэн биэр = подводить кого-л.; умса түс = разг. умереть; погибнуть.

I
туохт.
1. Олох олорон бүт, быһын. ☉ Умереть, скончаться
Мин өлүөм — дьүһүнүм сүтүөҕэ, Мин буорум отунан үүнүөҕэ. П. Ойуунускай
Ойуулуом этэ эһиэхэ Оччотооҕу мин ыалларбын Суохтарынан туһанаммын: Сут дьыл балыктыы Кэбээйигэ Сорохторо көспүттэрэ, Сорохторо өлбүттэрэ. Дьуон Дьаҥылы
2. Охтон хаалан быһын, өрүттүбэт гына оҕун (сүөһүнү этэргэ). ☉ Околевать, издыхать (о скотине)
Итиччэ өрүттүбүт сүөһү өлүмээрэй дии саныыбын. Амма Аччыгыйа
Ол курдук икки аттара сотууҥҥа өлөн хаалбыттара. Эрилик Эристиин
3. Кууран-хатан дьүһүҥҥүн сүтэр, кубарый (охсуллубут от туһунан). ☉ Поблёкнуть, увянуть (о растениях, напр., о скошенной траве)
Күһүн от-мас хагдарыйар. Кыһын от-мас өлөр. Бу аан дойдуга туох барыта үөскүү-үөскүү өлөр, өлө-өлө үөскүү турар. П. Ойуунускай
Оппут өлө илик, тыбыс-тыыннаах сытар. Хайыыбыт? «ХС»
4. көсп. Халлаан атын эттигинэн хаххаланан, күлүктэнэн көстүбэт буол (ый, күн туһунан). ☉ Затмеваться, быть в затмении (о солнце или луне)
Былыргылар ыраахтааҕы сараатаҕына, күн өлөр диир буолаллара. А. Софронов
Биир ыйдаҥа киэһэ ый өллө. Амма Аччыгыйа
♦ Өлбөт мэҥэ уута миф. — 1) олоҥхоҕо, остуоруйаҕа баар дьикти күүстээх эмтээх (өлбүтү тилиннэрэр) ураты убаҕас (уу). ☉ Живая вода
Өр буолбата, Өтөр гыммата, Өлбөт мэҥэ уутун Өрө кылбатан таһаарда. П. Ойуунускай
Өлбөт мэҥэ уутун аҕалларгын, оҕоҕун төннөрүөм этэ. Амма Аччыгыйа; 2) өлбөт мэҥэ уутугар тэҥнэһэр суолталаах, абыраллаах туох эмэ. ☉ Что-л. равное по действию, свойствам живой воде
Үүт баар эбит икки атахтаахха өлбөт мэҥэ уута, үрүҥ илгэ, тыын уһатааччы, күүс эбээччи. П. Ойуунускай
Мумиё киһини ыарыыттан барытыттан өрүһүйэр өлбөт мэҥэ уута буолбатах диэн бары ааптардар кичэллээхтик сэрэтэллэр. «Кыым». Өл да төрөө — булгу, хайаан даҕаны, өлөргүн да кэрэйбэккэ. ☉ Обязательно, в любом случае, во чтобы то ни стало, хоть умри (но найди, доставь, сделай)
Өл да төрөө, кистэммит отут аты бул. «ХС»
Өл да төрөө, баран билэ охсон кэл. «ХС». Өллөхпүнэ сиэбит да суорум тириэрдэр үһүө түөлбэ. — киһи тиийбэт ырааҕа, онно мин (көннөрү киһи) хайдах тиийиэм буоллаҕай. ☉ Недосягаемая даль, до которой обычному смертному не добраться. Ол дойдуга өллөхпүнэ сиэбит да суорум тириэрдэр үһүө? Өлөн-охтон биэримэ — кыайтарыма, самнан, түһэн биэримэ. ☉ Не давать одолеть себя, не сдаваться, не падать духом
Бу бэйэлээх үлэһит дьон өлөн-охтон биэрбэт үйэтэ кэллэ. «ХС». Өлө оонньоотоҕун — туһата суохха, туһаммат суолугар эрэйдэннэҕин. ☉ Зря страдать, напрасно мучиться
«Били дьахтар Биир кэм мээрилээн, Сибиинньэтэ иитиэх дии-дии Силбиэтэнэн барбытыгар, Өс киирбэх кэлэн, бу Өлө оонньоотохпун», — диэн Адам Романович аналлаах хотунун «Абаансанан» мөҕөн айдааран барда. Р. Баҕатаайыскай
Ити санаанан салайтаран, бу өлө оонньоотохпун. С. Федотов. Өлөр андаҕар — тыын толуктаах андаҕар. ☉ Смертная клятва
Хайыахпыный, өлөр андаҕар биэрдэҕим дии. Өлөр атаһым көр өлөр доҕорум. Арай Көмөр Татаар өлөр атаһа, байан сүөһүтүн ахсаанын, харчытын сууматын билбэт буолбут Ньаамахтай Уйбаан туора туттара. Н. Босиков. Өлөр да соло (иллэҥ) суох — олус элбэх үлэлээхпин, онон тугу да гынар кыаҕым суох. ☉ соотв. хлопот полон рот, некогда даже умереть
Билигин аҕай адьас өлөр да иллэҥэ суох күннээҕи үлэ түбүгэр сылдьыбыт бары дьыалалара, доҕор иэдээнигэр тэҥнээтэххэ, адьас буоссата суох курдук бытарыйан көһүннүлэр. Н. Лугинов. Өлөр доҕорум — саамай истиҥ, чугас доҕор. ☉ Закадычный приятель, лучший друг
— Ханналаатыҥ, Вася? — Ээ, Амматтан биир өлөр доҕорум көтөн иһэр, ону көрсө киирээри. С. Руфов. Өлөр мөхсүү — тыын тахсыыта, быстыыта. ☉ Предсмертная агония. Дьиэ-буо! Өстөөх өлөр мөхсүүтүгэр өс номоҕо буолтун курдук Көстүбэт уолунуу Күөх сөлөгөйүнэн Күскүйдэ, Абааһы уолунуу Араҕас салыҥынан тыбыырда. Саха фольк. Өлөр охтуутун оҕутта — өрүттүбэт гына ыарыйда, өлөр ыарыытынан ыарыйда. ☉ Его сразила смертельная болезнь
Ол олорон саас ийэлэрэ, сэбиргэх анньарга ыалдьан, өлөр охтуутун охтубута. Эрилик Эристиин
Дьэ ол күннэргэ мин Аанчыгым өлөр охтуутун охтубута. Суорун Омоллоон. Өлөр өлүөхүмэ эргэр. — аһара кырдьаҕас, ыарыһах, өлөр турукка чугаһаабыт киһи. ☉ Дряхлый, больной человек, находящийся при смерти
Күрдүргүү-хардыргыы, Кыыкыныыхаахыныы Сыттаҕым ээ, Өҥкөөппүн өҥөйбүт Өлөр өлүөхүмэ. Өксөкүлээх Өлөксөй. Өлөр өстөөх (өстөөхтөр) — улаханнык, эйэлэспэттии (бэйэ бэйэни өлөрсүөх курдук) өстөөх (өстөөхтөр). ☉ Смертельный, заклятый враг
Ньукууһа этэр буоллаҕына, Луханы талымаҥ! Ньукууһа — эсер, оттон эсердэр кыһылларга өлөр өстөөхтөр. Амма Аччыгыйа
Кэлэйбит сирэ — кэлэктиип, Өлөр өстөөҕө — үлэ, Кэнийэр киһитэ — кэргэнэ, Ыстыыр ыаһа — ыаллара, Баар суох баҕата — барыс, Туохтан да ордороро — дуоһунас. Күннүк Уурастыырап
Кинилэр Соппуруон баай өлөр өстөөхтөрө. Н. Якутскай. Өлөр саҥатын саҥарда (саҥата иһилиннэ, таҕыста) — ыарыыланан, куттанан, өлөн эрэр киһи курдук куһаҕаннык саҥарда, хаһыырда, часкыйда. ☉ соотв. смертным криком (букв. завопил предсмертным воплем)
Кини күтүр [демон] угураабыта сүлүмэ буолан сүрэҕэр түстэ да, кыыс соҕотохто эрэ өлөр саҥата иһиллэн хаалла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кыыс өлөр саҥатынан өрө татынньахтыы түстэ, өлөр бэрт буолла. П. Ойуунускай. Өлөр үйэтигэр — кырдьан өлөр кэмигэр. ☉ На закате жизни
[Татыйаана:] Бу оҕонньор кырдьар сааһыгар, өлөр үйэтигэр баайдары кытта илин былдьаһара хаалбыт дии. Күндэ. Өлөрү утуйарга холоо — өлөртөн да куттаммат буол. ☉ Сражаться, бороться не на жизнь, а на смерть, биться, не жалея жизни (букв. смерть почитать за сон)
Өлөргүн утуйарга холообут киһигин дуо? Тохтоо, болҕой! Ньургун Боотур
Кини [Айыы бухатыыра] ханнык баҕарар өстөөхтөн чаҕыйбакка харса суох охсуһууга киирэр. Өлөрүн утуйарга холоон туран абааһы уолун ир суолун ирдиир. Эрчимэн
Кыргыһыыга буспутхаппыт, өлөллөрүн утуйарга холуур сэрииһит дьону дьулатар уустук этэ. Далан. Өлө сытар киһиттэн туһа (утурук) эрэйбиккэ дылы – туһалыа суоҕун көрөн туран туһа эрэйэр. ☉ Просит, зная, что пользы не будет. Тотон өлөн — таах сылдьартан эбэтэр аһара туолан. ☉ соотв. с жиру беситься
«Тотон өлөн» диэбиппин итэҕэйбэтиҥ быһыылаах. Софр. Данилов. Уутугар өлбүт (уубар өллүм) — олус утуктаабыт (хас да түүн аанньа утуйбакка). ☉ Одолел сон, смертельно хочется спать
Оҕо сылайбыта бэрт буолан, уутугар өлөн илииттэн илиигэ ылылларын, ороҥҥо сытыарбыттарын билэн да көрбөт. Н. Якутскай
Ааспыт олохпун толкуйдуубун… Уубар өлөммүн утуктуубун. Дьуон Дьаҥылы
◊ Ахтан өл — туохтан (кимтэн) эмэ ыраах сылдьан, суохтаан, чуҥкуй, тэһийбэт-тулуйбат буол. ☉ Сильно скучать, тосковать по кому-чему-л.
Мин бу билигин хоту дойдубун ахтан өлөн иһэбин. Н. Габышев. Аччык өл — олус аччыктаа, аһары аччыктаа. ☉ Оголодать
[Күлүк:] Тоҥноххо, аччык өллөххө баай наадалаах курдук буолар да, ол улахан буолбатах. А. Софронов. Көҕөрчү (көҕөрө) өл — аһара куттанан, уолуйан, атаххар нэһиилэ уйуттан тур, көҕөрөн таҕыс (үксүгэр сирэй туһунан). ☉ Позеленеть от страха (о лице)
Оҕонньор хаана көҕөрчү өлөн хаалбыт, оспуоччук ойоҕо уҥаары байааттаҥныыр, Орунбаевтар соннорун тэллэҕэ илибириир. Эрилик Эристиин
Куриль уоска оҕустарбыттыы сымыһаҕын быһа ытырбытыгар уостара көҕөрө өлөн таҕыстылар. С. Курилов (тылб.). Кубарыйа өл — олус куттанан кубарыйан хаал (сирэй туһунан этэргэ). ☉ Сильно побледнеть от испуга
Хабырыыс таһырдьа тахсаат, сирэйэ кубарыйа өлөн, аллараа сыҥааҕа титирээн, төттөрү ойон киирдэ. Амма Аччыгыйа. Кыбыстанкыпчынан өл — туохтан эмэ олус кыбыһын. ☉ Сильно засмущаться, застесняться кого-чего-л.. Өлбөт мэҥэ фольк. — 1) өлбөт-сүппэт уһун үйэ, уһун дьоллоох олох. ☉ Бессмертная, долгая счастливая жизнь
Өй, үлэ күүһүнэн Өлбөт мэҥэни аһыахпыт! Күннүк Уурастыырап
Сордоох соллоҥ үйэтэ, Соҥуй-ынчык түрмэҕэ Өлбөт мэҥэ бэйэҕин [Дьоллоох олоҕу] Сүрдээх өртөн күүппүппүт. Эллэй; 2) тыыны уһатар, үйэни салгыыр туох эмэ (хол., эмп-томп). ☉ Средство, способствующее долголетию (напр., лекарство)
Эһэ үөһэ — өлбөт мэҥэ тэҥэ. И. Гоголев
Онно билбитим уу, суох буоллаҕына, уһулуччу күндүтүн, өлбөт мэҥэҕэ тэҥин. Ф. Софронов. Өлөр быатыгар — кыһалҕатыгар, бу буолуох. ☉ К несчастью (букв. к смерти)
Абамсүптүм эбит!!! Өлөр быатыгар, өйбүн сүүйтэрэн, Суорума соруктаммыт Сорум эбит. П. Ойуунускай
Бу муҥнаах баара өлөр быатыгар хара маҥнайгыттан сигилитэ-майгыта холлон киирбитэ. Н. Заболоцкай. Өлөр өлүү — олох олорон бүтүү, туохтан эмэ өлүү-сүтүү. ☉ Неминуемая смерть
Таалар быарын, үллэр сүрэҕин, Таба түһэммин, дьөлө сүүрэммин Өлөр өлүүгэ умса оҕустаҕым, Өлөр өлүүгэ тиэрэ тэптэҕим. П. Ойуунускай
Күн үрдүгэр киһини өлөр өлүүттэн өрүһүйэр эмчиттэн ордук идэ суох диэн этэллэрэ. «ЭК». Ууга өл — ууга түһэн чачайан өл. ☉ Утонуть. Үстэ өлөн тилин — үс төгүл өлө сыһасыһа тыыннаах хаал. ☉ Трижды оказаться на волоске от смерти (букв. трижды умирая, воскресать)
Үстэ өлөн тиллэҥҥин, Үрдүк ааттанаҥҥын, Үтүө сурахтанаҥҥын, Өһүөннээххин дьакыйаҥҥын, Өрөгөйүҥ үрдүөхтүн. П. Ойуунускай. Хара өлүөр диэри — өлөр күнүгэр диэри. ☉ До последнего дня, до последней минуты жизни
Хара түөкүн, хара өлүөр диэри кини үөнэ бараммат, — дии-дии, муус анныгар анньан кэбиһэллэр. Суорун Омоллоон
др.-тюрк., тюрк. өл
II
өл (өллө) хап (киллэр, булун, ыллар) — аһыы түс, аһаан сэниэтэ ыл. ☉ Перекусить, заморить червячка
Мин бастаан өл хаба түстэхпинэ сатаныыһы. Болот Боотур
Бэйэтэ өл киллэрэ түһүөн уонна доҕорун мииннии түһүөн наада этэ. Н. Заболоцкай
Букатын быстан, соһуллан хаалбыт дьүөгэбин онтон [кус мииниттэн] өл ылларан, сэниэ киллэрэн сүһүөҕэр туруорабын. П. Тулааһынап
ср. монг. өл ‘питательность’
III
аат. Собо иһигэр, оһоҕоһун быыһыгар баар кытархайдыҥы болоорхой өҥнөөх убаҕас маасса (бустаҕына хойдор уонна бороҥ өҥнөнөр). ☉ Кашица (часть внутренностей карася: густая жидкость красноватого цвета, при варке становится гуще и приобретает коричневатый цвет)
Оҕонньор соботун өлүн мас ньуосканан баһан сиэн сыпсырыйар. Н. Якутскай
Биир оҕонньор собо өлүн сии олорор үһү (тааб.: моҕотой). Собо, кырдьык даҕаны, бастыҥ ас буоллаҕа. Киниэхэ туох тэҥнэһиэ баарай?! Өлө, миинэ. Багдарыын Сүлбэ
Собону хатырыктаан баран үөстэниллэр. Искэҕэ уонна өлө балык миинин амтанын тупсарар. Дьиэ к.
△ Ханнык баҕарар өрүс балыгын сиэниллибэт иһэ-үөһэ, оһоҕоһо. ☉ Внутренности речной рыбы (несъедобные)
Ити икки ардыгар Туотук бил балыгын төбөтүн быһан, иһин хайытан, төбөтүн уонна ис өлүн хотойдоругар өлүүлээбитэ. И. Федосеев
Балык өлүн, искэҕин үөстүүргэ хайытыллыбыт сиринэн ороон ылыллар уонна ынах арыытыгар соркуойданар. ТИИ ЭОСА
Уол туран хааһахтан хаппыт балык төбөтүн, сытыйбыт балык өлүн арбаҕаһын тэллэҕэр куттан ыттарга барбыта. «ХС»

туохт.
1. Тастан кэлэн туох эмэ иһигэр баар буол. ☉ Входить, войти
Хас эмэ бартыбыаллаах дьон, сүр тиэтэлинэн кэлэн, дьиэҕэ киирдилэр. А. Софронов
Ол сытан эрэ көрдөҕүнэ, таһыттан биир сарыы сонноох, ынах этэрбэстээх киһи киирдэ. Н. Неустроев
Маайа, кыбыста-кыбыста, урукку тойонун аах олбуордарыгар киирэр. Н. Якутскай
Кыыһым мин бараары гыммыппар үөрбүттүү, хоһугар киирбитэ. С. Данилов
△ Булт сэбигэр хабылын, тутулун (кыыл, балык туһунан этэргэ). ☉ Оказаться пойманным, попасть в охотничью ловушку (о звере, рыбе)
Күөлбүт балыга аны тууга да, ардьааҕа да киирбэт буолбут. Н. Якутскай. Уоһук: «Хайа, сэгэриэм, бу хантан кустанныҥ?» Тимэппий: «Ээ, Тоҥуулаах үрэҕэр тиргэ ииппиппэр, онно киирбит.» Күндэ
Кынаттан күөйтэрдэҕинэ эрэ, муҥха ийэтигэр балык киириэхтээх. ПН ТОК
2. Арыый үрдүк сиртэн аллара диэки бар (хол., өрүскэ, күөлгэ, алааска барыы туһунан). ☉ Направляться куда-л. вниз, спускаться с более высокого места (напр., к реке, озеру, аласу)
Бастаан Саабалаах балаҕаннарыгар барыахха, ол кэннэ ойбоҥҥо киириэхпит буоллаҕа дии. А. Софронов
Бөлүүҥҥү кыраһа кэнниттэн оҕустаах сыарҕа суола алааска киирбит. Н. Якутскай
Мин эрдэ туран уу баһар күөлбэр киирэн далаһа тумсугар сууннум. И. Гоголев
Биһиги үөрүүбүтүн кытта өрүскэ муҥхалыы киирдибит. И. Данилов
△ Халдьаайыттан (киһини көмөр сиртэн) кэл. ☉ Спуститься с более высокого северного склона аласа, на котором якуты обычно хоронят покойников
Киһилэрин кистээн киирэннэр, мустубут дьон хоолдьуга этин аһаабыттар. Болот Боотур
3. Кытыы сиртэн киин, үөс сиргэ кэл. ☉ Перебраться, приехать из глубинки в центр
Бу, дьиикэй Туобуйа түгэҕиттэн киирбит, табаны-тайаҕы кытта сэргэстэһэн үөскээбит, бии Хахаарытта кыыһа Харытыана хамначчыт эрэйдээх …… уу баһан иһэр эбит. П. Ойуунускай
Коммунизм холкуос булчута Дайыыла Дарамаайап тыаттан бэҕэһээ киирбитэ. Софр. Данилов
Кэбис, Майаттан мин аны Киирииһибин Дьокуускайга. Баал Хабырыыс
△ Өрүс, күөл үөс өттүгэр эбэтэр арыытыгар тиий. ☉ Пробраться на середину реки или на остров
Ол курдук кинилэр Арыыга киирэннэр, Тыыта суох хаайтаран, Таах өрөөн хаалтара. С. Данилов
Борууну туораан, кууран хаалбыт тас үөскэ киирдим. Т. Сметанин
Оҕус эмискэ баҕайы үөс диэки киирдэр киирэн харбаан барбахтаан иһэн тоҕо эрэ төттөрү эргиллэн таҕыста. «ХС»
4. Кимиэхэ эмэ кэл, кимиэхэ эмэ сырыт; ханнык эмэ сололоох киһини кытта көрүс. ☉ Зайти к кому-л., навестить кого-л.; быть на приеме у кого-л.
Алмаас таас сандаарар дыбарыас Алаарбыт-күндээрбит аанын аһан Хоруол судаарга киирэн хоруйдаан кэбистэ. П. Ойуунускай
Сарсыарда Оноҕочоон Чоохоон баай Хара Хааҥҥа киирэн кэлэр. Суорун Омоллоон
Болдьохтоох кэмҥэ мин Михайловка киирбитим. Н. Якутскай
Бэрэссэдээтэлгэ киирэн хайдах этиэхтээҕин толкуйдаан көрдө. Т. Сметанин
△ Кими эмэ кытта охсуһа кэл, сэриинэн саба түс. ☉ Прийти к кому-л. с намерением сразиться, идти на кого-л. войной
Илиэһэй илэ бэрдигэр Илэ бэйэбинэн киирдэхпинэ, Оһолго оҕустарыаҕым, Очурга тэптэриэҕим. П. Ойуунускай
Россияҕа күүс өттүнэн киирбит ньиэмэс омугу утары сэриини күүһүрдүөхтээхпит. Амма Аччыгыйа
5. Туох эмэ (үксүгэр ойуур, үүнэн турар от) ортотугар, быыһыгар баар буол. ☉ Оказаться в центре, в середине чего-л., войти в центр, середину чего-л.
Кэдэлдьи алаас уонна Баатты хочото чараас тыалаах үрдүк арҕас халдьаайынан быысаһаллар. Ол чараас тыаҕа киирдэххэ, хочолоох алаас иккиэн көстүбэттэр. Амма Аччыгыйа
Оҕотун саҥа киллэрбит чөккөөкү от саҕатыгар ньыкыйан олорон иһиллээмэхтээт, өлөҥ быыһыгар киирэн хаалла. И. Гоголев
Эн байанайдаах тыаларгар мин киирэбин, Соргубар эрэнэ, суһал хаамыынан. С. Данилов
[Иван Иванович:] Оҕолоор, кэлиҥ түргэнник, ойуурга киирэ охсуоҕуҥ. Улахан наада баар. С. Ефремов
Мойот саатын туппутунан ойуурга киирдэ. Т. Сметанин
6. Саас соҕурууттан көтөн кэл эбэтэр күһүн соҕуруу күргүөмүнэн бар (кус-хаас туһунан); күргүөмүнэн көтөн кэл (бултанар уу көтөрө сарсыарда, киэһэ күөлгэ, өрүскэ кэлиитин этэргэ). ☉ Перелетать стаей (о перелете птиц); прилетать (о массовом прилете водоплавающей дичи к воде на утренней или вечерней зорьке)
Ол баҕас уруккуттан да биллэр ээ: хаас киирдэҕинэ, үрэх баһыгар хаардаатаҕа диэччилэр. Далан
Үлэлэрин бүтэрбит дьон быһыытынан, хаас көтөрүн кэтэһэн олордулар. Кыһытыан иһин, хаас киэһэ, сарсыарда да киирбэтэ. В. Протодьяконов
Килэччи тоҥно эмиэ уум, Көтөр эмиэ киирбэтэ. Урсун
Кус-хаас киирэр саҥата иһиллэргэ дылы. Н. Павлов
△ Хотугу муора арыытыттан туундараҕа таҕыс (дьиикэй таба маассабайдык кэлиитин туһунан этэргэ). ☉ Перебраться стадом (о миграции диких оленей)
Аҕам, бука, синньэ кэлэрэ буолуо: кыыл киириэ эрдэ эбээт. Болот Боотур
7. Тугу эмэ курдаттаан, өтөн иһирдьэ баар буол (өт); эккэ-хааҥҥа, дууһаҕа билин. ☉ Проникнуть, просочиться сквозь что-л. (напр., о солнечном свете), подхватить, подцепить (о болезни)
Толомон маҥан күн Төлөнө киирдин диэн, Тоҕус уолҕан-чуолҕан түннүктээх. П. Ойуунускай
Биирдэ харахпар ыарыы киирбитин, «кугас ынах сааҕа эмп буолар үһү» диэбиттэрин кырдьыктанаммын, былаакка ынах сааҕын суулаан баран, харахпар баанан хоммутум. Амма Аччыгыйа
Оччотооҕуга ийэлэрэ Кантира бокуонньук, муннугар тумуу да киирбэккэ, өлүөр хаалбыта. Эрилик Эристиин. / / Киһи этин-сиинин иһигэр, этин сааһыгар баар буол. ☉ Оказаться в теле человека, проникать, попадать в тело человека
Сэмэн ытыһын чэрин дуу, ытыһыгар мас киирбитин дуу кытаахтаһан, кыҥастаһа турар. Амма Аччыгыйа
Хараҕар сыыс киирбитэ Хас да хонук ааспыта, Баппыыска да биэрбитэ Умнуллан барбыта. П. Тобуруокап
«Дэҥҥэ киирбит сыыһы Тибиирэн таһаараллар», — диэн Кимтэн эрэ истибитин Кичимэ өй умнубатах. Т. Сметанин
8. Сүрүн үөскэ эбэтэр муораҕа түс, улахан ууну кытта холбос (үрэх, өрүс туһунан). ☉ Впадать в основное русло или в море (о речке, реке)
Өлүөнэ өрүс Ол тиийэн, Хотун эбэтин Холлугурас муус Хоонньугар киирэн, Хоһоонноон холдьугуруу сытта. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тоҕус уон тоҕус Дуолан үрэхтэр Холбоһон куугунаан киирбит Холбороҥ маҥан хочолоох. П. Ойуунускай
△ Барар хайысханы бул; суолга таҕыс. ☉ Найти направление движения, выйти на дорогу
Кини булчут оҕонньор ыллыгар киирэн баран, суоллаан отууга тиийбитэ. Суорун Омоллоон
Күрбэ айаҕар тиийиитигэр биир хобураак (лаама таҥаратын дьиэтин үөрэнээччитэ) иннин күөйэ сүүрэн суолга урут киирдэ. Эрилик Эристиин
Биһиги сирбит күчүмэҕэйин саҥата суох түһэн, суолбутугар киирдибит. Н. Заболоцкай
9. Үлэ, үөрэх тэрилтэтигэр, сойууска ылылын, баар буол. ☉ Устроиться в какое-л. учреждение, стать членом какой-л. организации, объединения, поступить (на учебу, работу)
Таҥара көмөлөһөн үөрэххэ киирдэргин үчүгэй этэ. А. Софронов
Бу Миисэ, оттон бу улахана Бааса, аны күһүн оскуолаҕа киирээри сылдьар киһи. Амма Аччыгыйа
Эн кыайыылааххотуулаах Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр киирдиҥ буолбаат?! Суорун Омоллоон
Таня, тоҕоостоох үлэҕэ киир, орто үөрэхтээх киһи үлэтэ суох сылдьара табыгаһа суох. М. Доҕордуурап
10. Саҥа дьиэҕэ көһөн кэл, олохсуй. ☉ Переехать, заселиться в новое помещение, новый дом
Эрдээх, хоһуун эн үлэҕэр Эрэммиппит туһугар, Дьэдьэн саҕа дьиэҕэр киирэр Малааһыҥҥар эн ыҥыраар. С. Данилов
Бүгүн ураһабытыгар киирэр үөрүүлээх күммүтүгэр Доҕотторбут ыалдьыттыы кэлиэх буолбуттара. И. Гоголев
Быйыл балаҕан ыйыгар Саҥа дьиэҕэ киирдибит. И. Эртюков
11. Тугунан эмэ сабарданан, туох эмэ кэннигэр, күлүгэр түһэн көстүбэт буол, сүт. ☉ Стать невидимым, исчезнуть, потеряться из виду, утонуть в чем-л. (напр., в пламени, пыли). [Кыталык кыыл] Көттөр-көтөн, Күндээрэр саһарҕа уотун Күлүмнүүр төлөнүгэр киирэн, Халлаан тардыытыгар симэлийэн, Харахпыттан мэлийэн хаалбыта. Күннүк Уурастыырап
Баһаар иһинээҕи дьон быыл будулҕаныгар киирэн бары быыл буолан, иҥэн-сүтэн бараллар. Эрилик Эристиин
△ Саҕахха түс, былыкка сас (күн, ый туһунан). ☉ Закатиться, спрятаться за облако, садиться (о солнце, луне)
Сотору ый киириэ, ыйдаҥа сүтүө. Амма Аччыгыйа
Уол, күн киириэр диэри аһаан, сынньанан баран, таһырдьа тахсан сүтэн хаалар. Суорун Омоллоон
Күн манна түүннэри киирбэт, Көҕүтэн киһини симнэрбэт. П. Тобуруокап
12. Ханнык эмэ испииһэккэ баар буол. ☉ Быть включенным в какой-л. список (о ком-л.), в какой-л. текст (о чем-л.)
Итиннэ [сурукка] итэҕэс биинтэлэр нууччалыы ааттара киирбитэ буолуо дии, ону көр эрэ. А. Софронов
Саха мифологията баай уобарастардаах. Ону бу кинигэҕэ киирбит айыылар тустарынан тойуктар туоһулууллар. Д. Софронов
Тыаҕа тахсар хомсомуоллар испииһэктэригэр киирбитим. С. Ефремов
Куобах сир аатыгар син кииртэлээбит. Багдарыын Сүлбэ
13. Туох эмэ иһигэр бат, сөп буол. ☉ Соответствовать по размеру чему-л., приходится впору, вмещаться во что-л. [Арыгыны] Баарса аалга Батыаҕынан хаалаан, Уйуоҕунан уган, Киириэҕинэн симэн баран …… [ыыталлар эбит]. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Тордуйа] кырата үс ыстакаан киирэр истээх иһитэ буолан таҕыста. Суорун Омоллоон
Мин кэлэрбэр холкуос дьоно аҕыс уон сүөһү киирэр типовой хотон акылаатын түһэрэ уонна саҥа баанньык дьиэтин тута сылдьаллара. Н. Заболоцкай
14. Ханнык эмэ балаһыанньаҕа түбэс (үксүгэр куһаҕан балаһыанньа туһунан этэргэ). ☉ Попасть в затруднительное, незавидное положение, оказаться в такой ситуации
[Кырасыабай уол буоллаҕына] Иэдэһинэн оонньуур Эмэн дьахталлар Элэктэригэр киириэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Үөлээннээхтэриҥ үөҕүүтүгэр кииримэ, Холоонноохторуҥ хоһуутугар кииримэ. П. Ойуунускай
Мин, биллэн турар, оччо кутурҕаҥҥа киирбит дьону хомотуом дуо, бырастыы гыммытым. Далан
15. Тугу эмэ сабардаан, тоҕо анньан кэл, хайа эмэ өттүнэн үтэн инниҥ диэки бар; тугу эмэ бүөлүү, хаххалыы тур. ☉ Надвигаться, наступать, накрывая собой все пространство; заслонять собой что-л. Өстөөхпүт, дьэ, киирэн испитэ, Өлөрөр санаанан кэлбитэ. П. Ойуунускай
Алдан хайыы-сахха кыдьымаҕа киирэн эрэр. Н. Якутскай
Уҥуоргу күөх иирэ, уһуктаан киирэн, лаглайан көстөр. Дьүөгэ Ааныстыырап
Оок-сиэ, ол үөһэ өттүттэн букатын болуот саҕа муус ыган киирэн иһэр. Н. Заболоцкай
16. Көрүүгэ, дьүүлгэ ылылын (ханнык эмэ докумуон туһунан этэргэ); иһилин (туох эмэ сурах туһунан этэргэ). ☉ Быть принятым к рассмотрению, обсуждению, к сведению (напр., о жалобе); поступить (об информации)
Киирбит сайабылыанньа биһиги ылар кыахпытыттан икки төгүлүнэн үгүс буолла. Амма Аччыгыйа
«Үҥсүү киирдэ — кэллин» диэннэр сугулаантан Налбыһахха Суһал илдьит ыыппыттар. Күннүк Уурастыырап
Оройуон кэмитиэтигэр нэһилиэк бэрэссэдээтэлэ күрээтэ диэн түргэн биллэрии киирбитигэр, Хорос Ньукуус диэн милииссийэ киһи таҕыста. Күндэ
17. Атын омуктан ылан туттулун (үксүгэр тыл туһунан этэргэ). ☉ Быть заимствованным у другого народа. Хабдьы мааны аата — курупааскы, нууччаттан киирбит аат. Н. Заболоцкай
Нууччаттан киирбит остуоруйалар саха фольклорун саҥа уобарастарынан байыппыттара. ССЛИО
Олохтоох говордар ылыммыт эбэҥкиттэн, эбээнтэн төрүттээх сорох ураты тыллара литературнай тылга билигин да киирэллэр. АПС СТЛ
18. Тугунан эмэ туһанан киһиэхэ чугаһыы сатаа; баайыс, ыксат. ☉ Подступиться, подойти с чем-л. к кому-л.; придираться под каким-л. предлогом
Атаһыыкапка ханнык тиэмэнэн киирэри, туох туһунан кэпсэтэри кини интэриэһиргиирин тута өйдүү охсубута. Далан
Кулаакка иитиллибитэ диэннэр, Курдат, куудумньулуу киирэннэр Эн силискин кэрбиэхтэрэ. С. Васильев
«Оттон ити биэлсэр хайа боппуруоһунан киириэх бэйэтэй?» — диэн Миитэрэй мунаахсыйа турда. Н. Заболоцкай
Туох албаһынан киирэн Сиидэҕэ ууну иҥиннэрэн Сэмэттэн куотуон талла. Т. Сметанин
19. Тугу эмэ (үксүгэр үлэ ханнык эмэ көрүҥүн, дьарыгы) саҕалаа. ☉ Приступать к чему-л. (работе, занятию)
Онтон чооруос хаһааһыгар киирбиттэр. Амма Аччыгыйа
Күргүөмүнэн үлэҕэ Көҕүтүһэн киириэҕиҥ. Эллэй
Холкуос от үлэтигэр саҥардыы киирэн эрэр кэмэ. Софр. Данилов
20. Саҕалан, биллэр-көстөр буол, күүһүр (ханнык эмэ иэйии, санаа, сатабыл туһунан этэргэ). ☉ Начаться, стать явным, проявиться (о чувствах, мыслях)
Харах уулаах хаппырыыһа Халыаннык киирэн Хаарчахтаталаан ылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оҕочоос …… дьэгдьийэн-чэпчээн, дьэ, туттуута киирбитэ. П. Ойуунускай
Кустар Мин ыттарбын эрэ бөҕөлөрө, аһарыыктара дьэ киирбитэ. Далан
Ырыа илбиһэ киирдэҕинэ — Биһиги дьоллоох оҕолорбут. С. Данилов
Кэпсээнэ киирдэр эрэ, уһун илиилэрин быластыы, холбуу охсунан кэбиһэр, туох эрэ итиигэ олорбут курдук эгдэҥэлиир. А. Федоров. Быһыйыҥ дьэ киирбит, күүһүҥ-уоҕуҥ дьэ эбиллибит курдук. С. Васильев
21. Ким-туох эмэ бас билиитигэр ылылын (үп-харчы, барыс туһунан этэргэ). ☉ Поступать в чье-л. распоряжение (о деньгах, барыше)
[Кулуба:] Ол быраабаҕа билигин төһө харчы киирэн турар? Н. Неустроев
Ким наадата баарый, мин сиэппэр дьон чорбох үбэ киирэригэр? С. Ефремов
Быйыл кырата 2250 солкуобай барыс киириэхтээх. П. Егоров
22. көсп. Тугу эмэ көҥүлэ суох тыыт, хаһыс. ☉ Залезть, забраться куда-л. без разрешения. Хохумай Бас үбүгэр киирбит (өс хоһ.)
23. Бар көмө туохтууру кытта хайааһын саҕаланан эрэрин бэлиэтиир. ☉ В сочетании с глаголом бар в служебной функции обозначает начало действия
Вася Губин бэрт дэлэгэйдик кэпсээн киирэн барда. Амма Аччыгыйа
Чүөчээски ыксаан, ытын ыҥыран киирэн барда. Суорун Омоллоон
Халлаан сырдаан биэрбэтэ. Лейба утуктаан киирэн барда. Болот Боотур
♦ Аакка киирбит көр аат I
Атахпар адаҕа саҕа аакка киирбит ыарахан бачыыҥкалаахпын. Д. Софронов
Айаҕар (иһигэр) ас киирбэт көр айах I. Малаанньыйа кыыс Сылгыһыт Сүөдэри дьиэтиттэн быалаах тахсыбытын көрбүтэ дьону дьиксиннэрбитэ. Айахтарыгар ас киирбэт буолта. Н. Якутскай
Натаа иэмэ-дуома суох аһаабыта буолла, иһигэр ас да киирбэтэ быһыылаах. Суорун Омоллоон
Дабыыт сууттанан барыаҕыттан Даарыйа утуйар уута айманна, айаҕар ас да киирбэт буолла. У. Нуолур
Айаҕар киирэн биэр көр айах I. Ол эрээри тоҕо мэник оҕо курдук быстах симиэрт айаҕар киирэн биэриэй? П. Ойуунускай
Айаҕар киир — айаҕар киирэн биэр диэн курдук. Эрин кытта сытарын туох эрэ адьырҕа кыыл айаҕар киирэр курдук санаата. П. Ойуунускай
Ол иһин даа. Брагина айаҕар киирбит буоллахпытына, бүттэхпит. А. Данилов
Айахха киирбиччэ көр айах I. Ааттарын билэргэ, Айахха киирбиччэ Аат анаталыахха. А. Софронов
Ити мин мээнэ айахха киирбиччэ саҥалаахпын ээ. А. Сыромятникова
Айыыга (айыыга-хараҕа) киир бар көр айыы III. «Адьас айыыга киирбэтэҕиҥ дуо?» — дириэктэр кыыһырбыта ааһан, дьиибэлээхтик күлэн ымайда. Н. Лугинов
Кыһалҕа бөҕө олуйан, кылгас бөҕө кыайан, мин сордоох айыыга-хараҕа киириэх бэйэм буолуо буоллаҕа дуо... Суорун Омоллоон. Албыҥҥа (угаайыга) киир (киирин) — атын киһи албаһыгар, сымыйатыгар түбэс. ☉ соотв. попасться на удочку
Аҕата сордоох эмиэ саҥа туран иһэн Дьаакыбылап кулуба угаайытыгар киирэн тэмтэрийбитэ. Н. Якутскай
Кини албыныгар киирэн, айыыны-хараны оҥоро сылдьаайаҕын. Р. Кулаковскай
Атахха киир — атаххар (сүһүөххэр) тур диэн курдук (көр атах). Аан маҥнай атахха киирэрбэр …… Куорсун-хорохой диэн Куугунаһар этилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Аидка быыкаайык кыысчаан, Атаахтыырын билэн эрэр. Атахха киирдэ. Тылланан — Арааһы этэн күллэрэр. М. Тимофеев. Ахсааҥҥа киирбэт — дуона суох. ☉ соотв. не (идти) в счет
Ардыгар киҥирхаҥыр кэпсэтии Ахсааҥҥа киирбэт, биэбэккэм. Баал Хабырыыс
Илиигэ (илии иһигэр) киир көр илии. Хаһан эрэ тыа баайа, уу, сир баайа — барыта киһи илиитин иһигэр киириэҕэ. «ХС»
Илиигинэн киир көр илии. [Одуор:] Клим, көр, дьэбэлэй, ити илиитинэн киирдэ, оҕуста, кырбаата. Суорун Омоллоон
Мин билэбин, билээхтиибин-билээхтиибин, ким илиитинэн киирэр — ол дьиҥнээхтик таптаабат. Н. Габышев. Иннэбүргэс үүтүгэр киир — ис-искиттэн айман долгуй. ☉ Испытывать душевную тревогу, волноваться
Оҕонньордоох таптыыр оҕолоро көрдөрбүтүнэн туран иннэ-бүргэс үүтүгэр киирэн, тыынара кылгаан, киһи сибиэккиэх, хаана-сиинэ тосту уларыйан, күн-түүн эмнэрэн испитэ. Далан
Искэ киир көр ис IV. (Иһигэр) былас (икки, туора) муостаах киирбит көр ис IV. Сөбө доҕоор, киһим иһигэр, дьэ, былас муостаах киирдэ ээ, быһыыта. Суорун Омоллоон
Искэр туох былас муостааҕа киирдэ? «ХС»
Мин «испэр киирбэтиттэн» кини соччо хомойбот да быһыылаах. Амма Аччыгыйа. Итиигэ-буһууга киир — улахан ыксалынан, олус ыктаран үлэлээ. ☉ Работать в большой спешке, оказаться в аврале
Ордук хомуур кэмигэр итиигэ-буһууга киирэрбит. Ч. Айтматов (тылб.). Киирэн биэр — алҕаһаан, сыыһан, бэйэҕэр куһаҕаны оҥоһун. ☉ соотв. попадать впросак
Миигин ким барыта атаҕастыыр. Ити курдук бэйэм да киирэн биэрэн иһээхтиибин. Амма Аччыгыйа
Аны мантан антах ким даҕаны олуйан-моһуйан ыйыппытын иһин киирэн биэриэ суох тустааххын. Эрилик Эристиин
Хоруй суох. Хоруйдаан ким киирэн биэриэҕэй Бу маннык полисмен элбэҕэр. С. Данилов. Киирэрэ киирдэ — ыга кыыһырда, кыйаханна, киҥнэннэ. ☉ Очень сильно разозлиться, выйти из себя
Эмиэ киирэрэ киирдэ ээ. И. Гоголев
Сороҕор син киһитийэр буоллаҕым дии. Киирэрим киирдэҕинэ, эн да оҕоҕун маа бэйэлээҕим диэбэппин. М. Доҕордуурап
Киэҥҥэ киирбэт (киэҥҥэ киирбэт, баарга баппат) көр киэҥ. Мин убайым Өргөстөй Ыстапаан киэҥҥэ киирбэт, баарга баппат киһи төрөөн-үөскээн ааспыта. Эрилик Эристиин
Кулунун туйаҕа киирбит көр кулун. Киирбит кулунуҥ туйаҕа эн бүгүҥҥү лирикаҕар. С. Данилов
Кулунум туйаҕа киирэр сааспын ааспытым ырааттаҕа. Н. Лугинов. Онон-манан киир — өйтөн булан арааһы оҥор. ☉ Приставать, придираться по пустякам
[Мэхээлэ оҕонньор:] Эмиэ даҕаны баайдар онон-манан киирэннэр, аны дьаам сүүртэхтэрэ буоланнар дьонтон от хомуйтаран сииллэрэ хаалбыт ээ! Күндэ
Өй (өй-санаа) киирэр көр өй, өй-санаа. Айан кэмигэр киһиэхэ куруук араас өй-санаа киирээччи. «ХС»
Өҥүгэр киирэн, өҥүгэр киирэн эттэххэ көр өҥ. Ити Дэлиһиэй миигин өлөрөрө буолуо... Сотору ыллаххына абырыыгын, өҥүгэр киирэн эттэххэ. Эрилик Эристиин
Оҕонньор өссө өҥүгэр киирэн аны дьиэтин салгыыр түбүккэ түстэ. А. Сыромятникова
Саакка (саакка-суукка) киир көр саат. Икки сыл иһинэн чугас улуустардааҕы баайдар, атыыһыттар уолаттара бары Маайаҕа сирдэрэн, саакка киирэн төннүтэлээбиттэрэ. Н. Якутскай
Сатаммаппар тиийбиппин, Саакка-суукка киирбиппин. Күннүк Уурастыырап
Санааҕа киир көр санаа. [Чүөчээски] олорбохтуу түһэн баран …… хаһыакка суруйар санааҕа киирдэ. Суорун Омоллоон
Сиэргэ киирбэт көр сиэр. Сирэй көрбөх сыһыаннаһыы — Сиэргэ киирбэт сиикэй быһыы. Күннүк Уурастыырап
Сүрэҕи (сүрэҕи-быары) ортотунан (иһинэн, көрбүтүнэн) киир көр сүрэх. Оҕо минньигэстик утуйа сытара хайаларыгар да сүрэхтэрин-быардарын ортотунан минньигэстик киирдэ. НС ОК
Кини хайдах туттара-хаптара, саҥарара-иҥэрэрэ, таҥнара — түөрэ барыта мин сүрэҕим ортотунан киирэр. П. Степанов
Сырдыкка-хараҥаҕа (сырдык-хараҥа ортотугар) киир көр сырдык. Кинилэр сырдык-хараҥа ортотугар киирэн …… үөһэ кыырайан тахса-тахса, дириҥ дьуоҕа түгэҕэр тимиртэлээн хаалар курдук этилэр. Д. Таас
Чугастааҕы дьиэ диэки ыстаныах курдук сананан иһэммин, соҕотохто сырдыкка-хараҥаҕа киирдим. ПДА СС. Тахсан киир харыс. т. — ииктээ-саахтаа. ☉ Испражняться, оправляться
Ити куһаҕан саҥнаах көтөр: уйатыттан көҥөөтөҕүнэ киһи үрдүгэр тахсан киирэр. А. Сыромятникова
Тирии таһынан киирэр көр тирии. «Мавра, кыыскын холкуоска ыыппат буоллаххына, эмэккэтэ булан биэр!» — ити тыллар ийэ тириитин таһынан киирдилэр. М. Доҕордуурап
Тыл тылга киирбэтилэр көр тыл. Кини ийэм биһиги кэпсэтиибитин ымпыгын-чымпыгын истибэтэр да, тыл тылбытыгар киирбэтэхпитин көхсүнэн сэрэйэр. Далан
Ууга-уокка киир көр уу. Кэпсээтэххэ судургу. Биһиги ити иһигэр ууга-уокка киирэн ыллыбыт. Далан
Уутугар-хаарыгар киирэр көр уу-хаар. Үҥсэ сылдьан, ол дьыалатыгар тартаран, олус үлүһүйэр, уутугар-хаарыгар киирэр. Н. Якутскай
«Үүт-үкчү диириҥ сөп», — Батурин Станислав Георгиевич уутугар-хаарыгар киирээри гыммытын көрөн, ытыһынан бэйэтин күөйэ хаххаламмыта. Далан
Хаана киирбит көр хаан. Лариса үөрүүтүгэр хоргуйарыттан, ырбытыттан кубарыччы куурбут сирэйигэр хаана киирэн, имэ тэтэрэн тахсан Эрбантейы уонна Бурхалейы сүүстэриттэн сыллаан-уураан ылыталаата. Эрилик Эристиин
Хахай хаана киирдэ көр хахай. Хахай хаана киирэн, …… Үҥүүбатас тутта. Күннүк Уурастыырап
Эһэтэ киирбит көр эһэ. Билигин кини [кинээс] аата эрэ киһи, оттон дьиҥэр эһэтэ киирэн олорор. Н. Заболоцкай
◊ Быһа киир — уочараты кэһэн, уочарата суох аас (ыл). ☉ Пройти куда-л. без очереди
[Кынчаайап] Сиидэрэпкэ, быһа киирэн, Сибис гынан кэпсээтэ. С. Васильев
Түөрт уонун туолуор диэри көрсүөрбэт, ити быһа киирэн истэҕэ, оҕонньор иһигэр уолун сэмэлии олордо. Болот Боотур. Килииннээн киир — үс муннуктуу быһыылаах халҕаһанан хамсаа, инниҥ диэки бар (сэриинэн киирии туһунан). ☉ Двигаться, идти вперед клином (о наступлении войск)
Ньиэмэс сэриилэрэ биһиги сэриилэрбит …… оборуоналарыгар килииннээн киирдилэр. НТГ СУоС
Пуолка эрэспиэскэтэ хас да сиринэн килииннээн киирэн өстөөҕү улаханнык уолутта. «ХС»
Кимэн киир көр ким. Ол ыар сэрии, кэтэл кэмэр Мин көлүөнэм киһитэ Кэтэммэккэ кимэн киирэр, Кэхтибэккэ үүнэр этэ. С. Данилов
Атын уолаттар кыайыылаахтык кимэн киирбиттэригэр ыксаан …… Кирилл Иванов атын ньыманан кыыска чугаһаан барта. Н. Габышев
Кэпсээҥҥэ (номоххо, хоһооҥҥо, сэһэҥҥэ, ырыаҕа) киир көр кэпсээн. Киэргэллээх аатыҥ Кэнэҕэскигэ диэри Кэнчээри ыччат Кэпсээнигэр киириэхтин. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Мороду] «Куба дуо?» диэн хоһооҥҥо киирбитэ. П. Ойуунускай
Улахан тапталлар сүппэттэр — Үйэлээх ырыаҕа киирэллэр. С. Данилов
Оччоҕо эмиэ сэһэҥҥэ киирбит Сэттэ дабааны өксөйөн, киэҥ Ааллаахха иккитэ кырынарым эрэбил. М. Доҕордуурап
Алаайылар …… юкагирдар аҕаларын ууһун номоҕор киирбит Идилбэй бухатыыр удьуордара. С. Курилов (тылб.) Олоххо киир көр олох
Үөһэ этиллибит уураах олоххо киириэн иннинэ Манчаары түрмэттэн куотан, күрээн хаалбыта. МНН
Суолга киир көр суол. Сыыһаҕын, табаарыс Чокуурап, эн миигин эккирэтэр суолга киирбиккин. С. Ефремов
Сыалга киир көр сыал. Арай саам сыалыгар туох да иһин киирбэт, илиим сап-салыбырас буолбут. Суорун Омоллоон
Доҕорум, эн наһаа килбик, Наһаа кэнэн сахаҕын, Булчут сыалыгар киирбит Чубукуну санатаҕын. С. Данилов
Биэс-алта кус саам сыалыгар киирэрин кытта төлө тардан кэбистим. Т. Сметанин. Түүлгэ киир — кимиэхэ эмэ утуйа сыттаҕына баар курдук көһүн. ☉ Сниться, являться во сне кому-л.
Саас эрэ кэллэр, сайын эрэ буоллар, төрөөбүт сирим мин түүлбэр киирэр. Эрилик Эристиин
Хамнаска киир көр хамнас. [Баай Байбал:] Үс сыллаах дайыымпаҕар үс сылга хамнаска киир. Күндэ
тюрк. гиир, кир