несов. учууталлаа.

несов. что и без доп. 1. (обучать) үөрэт; преподавать химию химияны үөрэт; 2. (быть учителем) учууталлаа.

учууталлаа диэнтэн дьаһ
туһ. Онтон оччугуйдук үөрэтэ түһээт, Учууталлата ыыппыта оскуолаҕа. С. Данилов
Куорат чугаһынааҕы оскуолаҕа учуууталлатыахтара дуо? Н. Лугинов
Мүрүгэ учуутал кууруһугар үөрэммит Тарскай Николай Николаевич диэн уолу Өнөргө учууталлата ыыппыттар. КНЗ ОО

аат.
1. Киһи олоҕор-дьаһаҕар наадалааҕы, туһалааҕы оҥорор, оҥорон таһаарар дьайыыта, дьарыга. ☉ Работа, труд, занятие, деятельность
Нохоо, баран үлэҕин үлэлээ, тугу гына олордоҥуй. Н. Неустроев
Эрэ күнүһүн үлэтин үлэлээн баран, иллэҥэр ыалга баран хаалар. А. Софронов
Үлэтэ суох хайдах тэһийэҕин? С. Ефремов
«Аҕаҥ үлэҕэ үөрэппит эбит, оҕом улааттаҕына үлэһит бэрдэ буолуо», — диэбитин бу баардыы өйдөөн хаалбытым. «ХС»
△ Киһи хамнастанар, оҥорбутун иһин төлөбүр төлөнөр дьарыга, сулууспата. ☉ Служба, какое-л. занятие как источник заработка
Оройуоҥҥа үлэҕэ ыҥырдахтарына, бэл, учууталлаа диэтэхтэринэ — күлэн кэбиһэр, баһын илгистэр. Н. Габышев
Сахаяна хаһан да киэргэммэтэҕин киэргэнэн, чэпчэки-чэпчэкитик үктэнэн, үлэтигэр аан маҥнай баран иһэр. Ф. Софронов
Аҕата, боростуой оробуочай киһи, кыыһын бары хаппырыыһын толорор туһугар иккилии-үстүү үлэҕэ тэҥинэн үлэлиирэ. А. Николаев
Үчүгэй үлэни көрдөөтүм да, булбатым. «ХС»
2. Киһи-сүөһү ханнык эмэ уоргана аналлык хамсаан, хамсанан дьайыыта (хол., сүрэх). ☉ Деятельность какого-л. органа, функция (напр., сердца). Сүрэх үлэтэ мөлтөөбүт
□ Уҥа полушарие үлэтэ — биир кэлим, объектар туох баар уустуктарын барытын бииргэ ылынар, эттиктэр көстөн турар майгыларын туһанар
Саха мындыр суота. Ас буһарыытыгар, куртах-очоҕос үлэтигэр, бүөр, хабах ыарыытыгар туһалыыр. ПАЕ МСТ
3. Айан, оҥорон таһаарбыт туох эмэ айымньы. ☉ Продукт творческой деятельности, произведение
Ааптардар үлэлэрин кытта кылгастык билиһиннэрэр. Эрчимэн
Икки масыньыыскаҕа үлэ бэчээттэтэ биэрбиттэр. БАН А
Чернышевскай суруйан хаалларбыт үлэлэрин туһунан сурах баар этэ. Б. Лунин (тылб.)
◊ Дьиэ ис үлэтэ көр дьиэ I
Билигин кини дьиэ ис үлэтин хайа даҕаны дьахтартан итэҕэһэ суох, бэрт ыраастык уонна түргэнник толорор. С. Никифоров
Дьиэтээҕи үлэ көр дьиэ I. Учуутал ыйытта: «Дьиэтээҕи үлэни бары толордугут дуо?». ДНД СТ
Дьиэ үлэтэ көр дьиэ I. Дьиэ үлэтин бурҕалдьытын кэппэт, тыа дьахтарыныы. Р. Баҕатаайыскай
Илии үлэтэ көр илии. [Татьяна Ивановна:] Оҕонньор мэлдьи салгыҥҥа сылдьар, илии үлэтигэр сылдьар. С. Ефремов
Илии үлэтигэр да биһиги үөрэнээччилэрбит көх дьон. «ББ»
Күһэлэҥ үлэ көр күһэлэҥ. Сура балык сыанатын үрдэтэн да атыылаабыт буоллаҕына, — кыра оҕолордооҕун учуоттаабатахтар, биир сылга күһэлэҥ үлэҕэ уураахтаабыттар. Н. Якутскай
Кыһалаҥ үлэ — күһэлэҥ үлэ диэн курдук. Кытаанах түһэриини кыайан төлөөмүнэ аккаастаммытын иһин, үс сылга кыһалаҥ үлэҕэ ыыталлар. Күндэ
Мөрүөҥ кыһалаҥ үлэҕэ барбытын кэннэ Биэрэ эмээхсин үксүн дьиэтигэр соҕотох олорор, санааҕа баттатар буолбута. Д. Таас
От үлэтэ көр от. Холкуос от үлэтигэр саҥардыы киирэн эрэр кэмэ. Софр. Данилов
Сайын от үлэтигэр буһарбыт, Кыһын ынах уулатан тоҥорбут. С. Данилов
Өй үлэтэ көр өй. Өй үлэтинэн үлэлиир дьон сынньалаҥнарыгар илии үлэтин үлэлииллэрэ наада. ГЕВ ТБГ. Үлэ бэтэрээнэ — үлэ ханнык эмэ салаатыгар үтүөлээх кырдьаҕас үлэһит. ☉ Ветеран труда
Общественнай тэрилтэлэр салайааччыларынан инициативалаах, тэрийэр дьоҕурдаах бастыҥ үлэһиттэр, …… үлэ бэтэрээннэрэ быыбардаммыттара. ПДИ КК
Үлэ бэтэрээннэрин материальнай хааччыйыыга уонна да атын социальнай дьаһалларга ордук элбэх үп ороскуоттанар буолла. ССКП ХХVI. Социалистическай Үлэ Геройа көр герой. Үлэ Геройа аат КСК уонна ССРС НКС 1927 сыл от ыйын 27 күнүнээҕи уурааҕынан олохтоммута. ДАП ССЛОДь
Үлэ оҥорумтуота көр оҥорумтуо. Үлэ оҥорумтуота алта бырыһыанынан үрдээтэ. ПДИ КК
Табаһыттар табаны көрүүгэ-харайыыга, үлэ оҥорумтуотун үрдэтиигэ аналлаах бэсиэдэлэри иһиттилэр. «Кыым». Үлэтэ суох буолуу — туох эмэ биричиинэнэн үлэтэ суох хаалан ииттинэр кыаҕа суох буолуу. ☉ Безработица
Үүммүт сыл үлэтэ суох буолуу үксээн иһиитин сылынан буолуоҕа. «Кыым»
Дойду үрдүнэн үлэтэ суох буолууга төлөнөр страхование биир систиэмэтэ суох. ТАЛ БУ. Хара үлэ — илии, быччыҥ күүһүнэн толоруллар үлэ. ☉ Чёрная (физическая) работа
Саатар хара үлэ баҕас көстөр ини. Н. Якутскай
Орто оскуоланы бүтэрбиттэр хара үлэттэн куота сатааһыннара суох буолбатах. И. Федосеев
Хомуур үлэтэ көр хомуур. Сотору хомуур үлэтэ саҕаламмыта. И. Гоголев
Биирдиилээн даҕаны ыалларга Кыайыыхотуу, хомуур үлэтэ туолан, Кыдама сууйуута буолан Алаас, үрэх ыалын аайы Алаадьы сыта аҥкылыйда. С. Васильев
Холкуостаах дьоннор хомуур үлэтигэр хорсуннук үлэлииллэр. И. Данилов. Хонтуруолунай үлэ — үөрэнээччи билиитин тургутар, бэрэбиэркэлиир үлэ. ☉ Контрольная работа
Хонтуруолунай үлэлэрбин бэрэбиэркэлиэм этэ. «Тойооскуларым» хайдах оҥорбуттара биллибэт. Н. Лугинов
Хонтуруолунай үлэҕэ алта оҕо биэс сыананы ылбыт. ВНЯ М-5. Ыһыы үлэтэ — бурдугу, оҕуруот аһын олордор үлэ. ☉ Посевная кампания
Сааскы ыһыы үлэтэ Бүтэн, тыас-уус сэллээтэ. Эллэй
[Петя:] Ыһыы үлэтин хайаан даҕаны баттастахпына табыллар. С. Ефремов
ср. др.-тюрк. иш ‘дело, работа’, бур. уил, тув. үүле ‘работа, дело, занятие’

I
туохт.
1. Туохтан эмэ астыныыны, дуоһуйууну, үөрүүнү уо. д. а. биллэрэн быһыттаҕас, ураты бэлиэ дорҕооннору таһаар. ☉ Смеяться, хохотать, радоваться
Күлэр икки ытыыр икки аҕасбалыстар (өс хоһ.). Ити оҕолор күлэллэрэ, оонньууллара тоҕо үчүгэйэй, от-мас иччитэ кытта оонньуур ээ. А. Софронов
«Оттон бу чооруостар дьоруойдара!» — Ньургун чооруоһу ыйан баран, көрүдьүөстүк күллэ. Амма Аччыгыйа
2. Кими эмэ элэк гын, хаадьылаа. ☉ Смеяться, насмехаться над кем-л., дразнить кого-л.
Урукку сайыҥҥы өҥүрүк куйааска истээх соннорун, истээх бэргэһэлэрин, …… кэтэ сылдьар дьон, аны ол курдук таҥастаах киһини көрөллөрө буоллар күлүө эбиттэр. Эрилик Эристиин
Миигин оскуолаҕа күлэллэр — кырдьык, мин тараҥ, атаах аатырыахпын аатырабын. Н. Габышев
Ол күнү быһа оҕолор Титовтаах Захаровы күлэн таҕыстылар. В. Яковлев
♦ Күлэн быара суох бар — тыыҥҥын былдьаһан иэрийиэххэр диэри күл. ☉ Смеяться до коликов в животе, надрывать живот от смеха
Күн киирэрин аҕай кытта тыаҕа маһы дэлби тыаһаттым. Хайдах сирэй-харах буолан, атахха биллэрэллэрин саныы-саныы күлэн быара суох бардым. Р. Кулаковскай
[Убайдара] табаарын көрөн баран, күлэн быара суох бараллар. ПНО. Күлэн быаргын тарбаа — кими эмэ күлүү гын, туох эмэ итэҕэһинэн элэк оҥоһун. ☉ Насмехаться над кем-л., осмеивать кого-л.
Хабырыыс үрүҥ тойотторо истибэттэригэр дьоҥҥо күлэн быарын тарбыыр: «Биэлэйдэрбит тоҕо эрэ олус ньылбыстылар эбээт». Амма Аччыгыйа
Эһэ, куобах, бэл бөрө — Бары кээлтэр дьуолкаҕа. — Көдьүүс суох ээ итини көрөн, Күлэн быары тарбыырга?! А. Барто (тылб.). Күлэн-күлэн күнү киллэрэр — тугу да гыммакка таах сылдьар киһи. ☉ Праздный человек, бездельник (букв. пока смеется-веселится, солнце садится). Күлэн кэбис — суолта биэримэ, болҕомтоҕун уурума. ☉ Не обращать внимания, не придавать значения
Оройуоҥҥа үлэҕэ ыҥырдахтарына, бэл учууталлаа диэтэхтэринэ — күлэн кэбиһэр, баһын илгистэр. Н. Габышев. Күлэн өлө сыс — туох эмэ олус көрүдьүөстэн тохтоло суох, сэниэҥ эстиэр диэри күл. ☉ Умирать со смеху. Табаарыһым кэпсээниттэн күлэн өлө сыстым. Күлэн уҥа сытар — сэниэтэ эстиэр, сылбата быстыар диэри күлэр. ☉ Смеяться до изнеможения.
◊ Күлэ мээрик буол — туох да биричиинэтэ суох күл да күл буол. ☉ Смеяться без причины, по поводу и без повода
[Бөтүрүүскэ кийиитэ] айаҕын минньитэр тыла-өһө өһүллэр, өйө-санаата сытыырхайар, күлэ мээрик буолан, эҥин араастаан эппит тылын ылыннаран тэйэр. «Кыым». Күлэн алларастаа — айаххын киэҥник атан, улаханнык саҥа таһааран күл (киһи сүөргүлүөн курдук). ☉ Громко хохотать, широко раскрыв рот (глупо, несуразно)
«Көр эрэ, көр, Миитэрэй түөрэҕэ олордо», — дии-дии, киһи саҥата күлэн алларастаата. Амма Аччыгыйа
Дьукааҕа Шапкин көрөн олорон күлэн алларастыыр. М. Доҕордуурап. Күлэн тоҕо бар — эмискэ тугу эмэни көрө түһэн эбэтэр истэн олус күүскэ күлэ түс. ☉ Расхохотаться, захохотать, залиться смехом
Мин күлэн тоҕо бара сыстым. Софр. Данилов
Ону көрөөт, дьахталлар дьэ дьиҥнээхтик күлэн тоҕо бардылар. Болот Боотур. Күлэ санаа — киһи күлүөн курдук быһыыттан, таска таһаарбакка, искэр күлэн ымах гын. ☉ Улыбнуться, усмехнуться про себя (от чего-л. смешного)
Харытыана, киһиргээри гынным диэн, иһигэр күлэ санаата, мичик гынна. П. Ойуунускай
Аанча иһигэр күлэ санаата, онтон сүрэҕин туох эрэ минньигэстик, сылаастык хам тутуталаан ылла. Болот Боотур
тюрк. күл
II
аат.
1. Туох эмэ (хол., мас) умайан бүттэҕинэ хаалар күрэҥниҥи быыл. ☉ Зола, пепел
Мас күлэ. Уҥуох күлэ. — [Оҕонньор] хамсатын ураҕаһыгар тоҥсуйан, күлүн тэбээтэ. Амма Аччыгыйа
Бэл оһохторун өҥөйөн көрбүтүм. Өрдөөҕүтэ соломонон оттубуттар, соломо күлэ эрэ сытара. Н. Якутскай
Помпея куорат уонча миэтэрэ халыҥнаах күл араҥатынан көмүллүбүтэ. КФП БАаДИ
2. харыс т., эргэр. Бурдук. ☉ Хлеб, зерно.
♦ Күл буолбут — умайан, сүтэн-оһон хаалбыт. ☉ Сгоревший дотла, превратившийся в пепел
Күл буолбут селоларга Күөх саадтары олортубут. Күннүк Уурастыырап
Көрөрбүт: умайан, күл буолбут Суулбут дэриэбинэлэри, …… Ытаабыт ытык кырдьаҕаһы, Ынчыктыыр чэгиэн эдэри. И. Эртюков. Күлгүн булкуйуом, <көмөргүн ытырыам, уоккун умуруоруом> — өлөрүөм-өһөрүөм, сир үрдүттэн суох гыныам, эһиэм. ☉ Разнесу в пух и прах, сотру в порошок (букв. перемешаю твою золу, <закусаю твой застывший уголек, потушу твое пламя>)
Уоккутун умуруоруом, күлгүтүн булкуйуом, үөлэскитин кырыардыам, дьиэҥ таһын кыраһардыам, ааккытын сүтэриэм, иччитэх ырыаны ыллатыам. ПЭК ОНЛЯ I
Силлээбитиҥ сирэйгэр кэллэ, хаахтаабытыҥ хараххар түстэ. Күлэ-күлэ күлгүн булкуйуом, оонньууоонньуу уоккун умулларыам. В. Протодьяконов. Күл гынан (күллүү) көтүт — өстөөххүн кыай-хот, суох оҥор, имири эс. ☉ Стереть с лица земли, испепелить, развеять прах
Ону [фашистары], орой-буурай күүстээх Охсор этиҥ дуксуурдаах, Улуу баартыйа сирдьиттээх, Күн сирин күүһэ күүстээх Көҥүл дойду аармыйата Күл гынан көтүттэ. Көмөр курдук үлтүрүттэ. Саха нар. ыр. III
Өссө сорохторун санаатынан сибилигин утарыта баран өлөртөөнөһөртөөн, күл гынан көтүтэн, сүөһүлэрин-астарын үүрэн аҕалыах баара дии саныыллар. Эрилик Эристиин. Күлгэ үҥкүрүйэн хаалла — 1) дьиэтэ, мала умайан, туоҕа да суох хаал. ☉ Остаться ни с чем (в результате пожара). Быйыл Ньукулай күлгэ үҥкүрүйэн хаалбыт; 2) аһа-таҥаһа суох буолан, ыал устун барда, быстарда. ☉ Обнищать, разориться
Маннык олорон сотору күлгэ үҥкүрүйэр инибит — соҕотох ынаҕы соххор абааһы кыҥаһар диэччилэр. Болот Боотур. Күллүүн көт — сир үрдүттэн сүт, суох буол. ☉ Исчезать с лица земли
[Биһиэннэрэ кэлиэхтэрэ] Хаһан сэрии бүттэҕинэ, Өстөөх күллүүн көттөҕүнэ. Дьуон Дьаҥылы
Дьаакып Нээстэрэп, сааһым тухары ыалым, дьонум буоллаҕыҥ, Сэбиэскэй былаас биһигини, үтүө төрүттээх дьону күллүү көтүтэргэ тэринэрин билэҕин. М. Доҕордуурап. Күлүн кэбиэлэнэ олорор түөлбэ. — 1) дьиэтэ-уота умайан, туох да мала-сала суох хаалбыт. ☉ Потерять все в огне; 2) туох да аһа-таҥаһа, үбэ суох хаалбыт, дьадайбыт, эстибит-быстыбыт. ☉ Разориться дотла. Күлү ытыста (ытыһан хаалла) — туга да суох хаалла, эһиннэбыһынна. ☉ Остаться ни с чем, хлебнуть горя (букв. зачерпнуть горстью золу; зачерпнув горстью золу, остаться). Тэҥн. хаары ытыста. Күлэ-күлэ күллэри таптай — өлөр-өһөр, дьиэлэри-уоттары умат, суох оҥор. ☉ Уничтожить, разгромить, сжечь дотла
Уйаламмыт уоруккутун Уоттары умуруоруом, Күлэ-күлэ күллэри таптайыам, Күнтэн сүтэриэм, Күдэн көтүтүөм. П. Ойуунускай
Бу туох аньыыбыт-харабыт иһин аал уоппутун умуруордулар, күлэ-күлэ күлбүтүн таптайдылар? Софр. Данилов
◊ Күл саҕынньаҕа (суорҕана) — мас чоҕо умулуннаҕына, киһи үрэн кэбиһэр түү курдук үргэҥнэс үрүҥ сабыыта. ☉ Пушистый, легко сдуваемый верхний слой древесного угля, пепел. Умуллубут кутаа оннугар хаалбыт күл саҕынньаҕы тыал көтүтэр
тюрк. күл