правый || вправо, направо; уҥа илии правая рука; уҥа бар = идти направо; уҥа халыйыы полит, правый уклон.

1) падать в обморок, внезапно терять сознание; уҥан түс = упасть в обморок, потерять сознание; кутталыттан уҥна от испуга он потерял сознание; 2) выбиваться из сил , задыхаться (обычно от быстрого бега, перенапряжения) # уҥан утуйуу летаргический сон; уҥа-уҥа тилин = а) поправляться после кризиса (о больном); б) быть на волоске от смерти.

1. даҕ. Хаҥас утарыта буолар. ☉ Правый
   Быыкаа уҥа илиитин тарбахтара ибир гынан ылаттыыллар. Н. Заболоцкай
   Үрүҥ көмүс сүүмэх сап Уҥа түннүгүнэн сыыйыллар. Баал Хабырыыс
   Абыраамап уҥа ытыһынан сүрэҕин туттан, Бииктэргэ ньымсатык тоҥхойдо. Л. Попов
2. аат суолт. Хаҥаска утары өттүгэр баар туох эмэ. ☉ Что-л., находящееся по правую сторону, расположенное справа от чего-л.
   Таня салҕааһыннаах нууччалыы дьиэ түгэх икки хоһуттан уҥатыгар ананна. М. Доҕордуурап
   Арай Уоһук кылыйан хаамар — Аҥаар атаҕын үлүппүт, Омунугар буолан билбэтэх, Уҥатыгар угунньа симмэтэх. Дьуон Дьаҥылы. Төбөҥ хаҥас өттө куугунуур буоллаҕына — куһаҕаны күүт, уҥаҕар — үчүгэйи. Эвен фольк.
3. сыһ. суолт. Хаҥаска утары. ☉ Вправо, направо, справа
   Уора-кистии уҥа көрөр. П. Тобуруокап
   [Фёдор Попов] Уҥа ытта, хаҥас ытта — Умса, тиэрэ түстүлэр. Эллэй
   Уҥа диэки массыына сарайын эркинэ көстөр. С. Ефремов
   ♦ Уҥа илиитэ көр илии. Сиэнэ кыыс эбэтигэр уҥа илиитэ
   □ Тиэхиньикэҕэ уҥа илии буолар киһилээҕим буоллар, санаата-оноото суох, нус бааччы сылдьыах этим диирэ. Д. Апросимов
   ◊ Уҥа (үрүҥ) дьиэ көр дьиэ I
   Үрүҥ дьиэ үрүмэччитэ, хара дьиэ хараҥаччыта (өс хоһ.). Уҥа орон көр орон II. Дьаакып уҥа ороҥҥо бэргэһэтин, үтүлүгүн ууран баран, уот иннигэр сис туттан турда. А. Софронов
   [Доромоон] хаҥас диэкиттэн утуйар бэриинэтин аҕалан, уҥа ороҥҥо көбүтэн тэлгээтэ. Күндэ
   Тойон уҥа ороҥҥо тиэрэ түһэн сытар эбит. Амма Аччыгыйа
   др.-тюрк., тюрк. оҥ

туохт.
1. Өйгүн сүтэр, эмискэ өйгүн сүтэрэҥҥин охтон түс, туймаар. ☉ Падать в обморок, внезапно терять сознание
Ийэтин көрдөҕүнэ уҥан хаалар үһү (тааб.: туус). Саша аһара сылайан, тыына тиийбэккэ, уҥмут этэ. П. Аввакумов
2. Тыыҥҥын кыайан ылбат буол, көбүөхтээн хаал (үксүгэр түргэнник сүүрэн эбэтэр аһара хамсанан). ☉ Выбиваться из сил, задыхаться (обычно от быстрого бега, перенапряжения)
Чүөчээски балай эмэ сиэлэн, сүүрэн баран, уҥа быһыытыйан тохтуу биэрдэ. Суорун Омоллоон
Тыыным хаайтаран уҥан охторум чугаһаабытын кэннэ, сыарҕам, таһаҕаһын уйумуна, үлтү түһэн өрүһүммүтүм. М. Доҕордуурап
♦ Күлэн уҥа сытар көр күл I
Өлөксөйүм суорҕанын анныгар адьас күлэн уҥа сытар. Э. Соколов. Уҥа-уҥа тилин — 1) улаханнык ыалдьан баран өрүтүн (ыарыһаҕы этэргэ). ☉ Поправляться после кризиса (о больном). Оҕо уҥа-уҥа тиллэн дьонун улаханнык куттаата; 2) өлө сыс. ☉ соотв. быть на волоске от смерти. Сэрии толоонугар саллааттар хаста уҥа-уҥа тиллэн тыыннаах ордоллорун ким билиэй... Уҥмат быардаах көр быар. Уҥмат быардаах сүүрүк
◊ Уҥан түс көр түс I
Сүөдэр хараҕыттан уот ыһылла түһэргэ дылы гынар уонна уҥан түһэр. Н. Якутскай
Кыыс буоллаҕына көрөөт, сирэн уҥан түспүт. Эрилик Эристиин. Уҥан уту- йуу — уһуктубакка уһуннук утуйуу. ☉ Летаргический сон. Уҥан ыарый — өйгүн сүтэрэн, таарымталанан ыарый, аналаа. ☉ Болеть эпилепсией
Ньургуһун [кыыс аата] сорох ардыгар уҥан ыалдьан дьонун куттуур буолбута. Дьүөгэ Ааныстыырап. Уҥар ыарыы эмт. — өйү сүтэрэн ыалдьыы, ана, таарымта. ☉ Падучая, эпилепсия
Тимэх отунан сорох сирдэргэ төбө ыарыытын уонна уҥар ыарыыны эмтииллэр. МАА ССЭҮү. Уҥмат тыыннаах (тыҥа- лаах) — сылайбакка, тохтообокко уһуннук сүүрэр, сүүрүк (киһи, ат). ☉ Резвый, выносливый, неутомимый, не знающий устали (о бегуне, скакуне на длинные дистанции). Гаврил Нохтунскай — уҥмат тыыннаах сүүрүк
□ [Хабырыыс] Уҥмат тыыннаах, хаҥыл ата Уйуһуйа быыппастара. Күннүк Уурастыырап
Уҥмат тыҥалаах дьөһөгөй оҕолоро сиэллэрэ бурҕайа, кутуруктара субуруйа …… суолларын икки өттүнэн илин-кэлин түһэллэр. КДьА
ср. бур. унаха ‘упасть’

сыһ. Олус күүскэ, уҥа сыһыаххар диэри (хол., таптаа, күл). ☉ Очень сильно, до обморочного состояния, до потери сознания (напр., любить, смеяться)
Уҥа-таала таптаабыт Ураанайым оҕото. И. Чаҕылҕан
Ыстапаана уҥа-таала күлэ олорбута. А. Сыромятникова
Биһиги Милабыт Бориһы уҥа-таала сөбүлүүр. Т. Находкина
♦ Уҥа-таала барар — иэрийэ-иэрийэ, олус күүскэ күлэр эбэтэр ытыыр. ☉ Разражаться смехом или слезами
Русланнаах Миитээ уҥа-таала бардылар. Э. Соколов
Иттэннэри түһэ-түһэ иэрийдэ, умсаннары түһэ-түһэ уҥатаала барда. И. Данилов
Кинилэр күлсэн уҥа-таала бардылар. ИИА К

1. даҕ. Икки өттүгэр баар. ☉ Находящийся справа и слева
   Киирии-тахсыы уурайан, Кэпсэппэккэ ньимиһэн, Уҥа-хаҥас ороннорго Олорунан кээстилэр. Күннүк Уурастыырап
2. сыһ. суолт.
3. Икки өттүгэр, икки өттүнэн. ☉ Направо и налево, справа и слева, по обе стороны
   Оҕонньотторо уҥа-хаҥас эргиллэн буллумахтаһан иҥниһэ түһэллэр. Амма Аччыгыйа
   Улусов уҥа-хаҥас кылап-халап көрүтэлээбитэ. Р. Баҕатаайыскай
   Эһэ кылана-кылана оҕолорун уҥа-хаҥас садьыйда. Т. Сметанин
4. көсп. Талбытынан, мээнэ (тугу эмэ гын, оҥор). ☉ Без разбора, всюду
   Наар өйдөөх этиилэринэн уҥа-хаҥас ыһыахтана сылдьааччы. Н. Лугинов
   Тутууга саҥа кодекс тахсан, уҥа-хаҥас тутаттаан эрэр. «Саха с.» [Елена Александровна — Алёщаҕа:] Генерал уолабын диэн уҥа-хаҥас киһиргиириҥ сааттаах суол, түктэри быһыы. ОЛ ПА
   ♦ Уҥа-хаҥас быраҕыс көр быраҕыс
   Ол бастакылартан кини эрэ уҥа-хаҥас бырахсыбыта. «ХС»
   Уҥа-хаҥас дайбас көр дайбас. Кулуһун Ияны кытта сатаабатар да, нууччалыы харса суох уҥа-хаҥас дайбаһан кэпсэтэ сатыыр. И. Гоголев. Уҥа-хаҥас охсуһан (бэр- сэн) — хайдах сатанарынан, табылларынан. ☉ Как-нибудь, каким-л. образом, тем или иным способом (напр., жить)
   Ол гынан син үлэлээн-хамсаан, уҥахаҥас охсуһан олороохтообуппут. И. Никифоров
   Бу сырыыга баҕас Костя уҥахаҥас бэрсэн хаалар баҕайыта ини. Н. Заболоцкай
   Кини суоҕа буоллар, урукку курдук, баҕар, хайдах эрэ уҥахаҥас охсуһан, үрүк-түрүк олоруллуо этэ. «ХС»

v. to faint