правый || вправо, направо; уҥа илии правая рука; уҥа бар = идти направо; уҥа халыйыы полит, правый уклон.

гл,сов
1. Суулаата; сөрөөтө; түүрдэ. 2. Туораата(суолтан).Свернул с дороги. Свернул направо

сов. 1. кого-что эргит, эрий; повернуть кран кырааны эргит; 2. (при движении) эргилин; повернуть направо уҥа диэки эргилин.

прил
1. Направо (направление) - уҥа. 2. Правильный (у кого правда) - кырдьыктаах, кырдьык 3. Правая половина (сторона) - бороҕон

несов. 1. кого-что, прям., перен. тут; держать ребёнка на руках оҕону илиигэр тут; держать за руку илиититтэн тут, илиититтэн тутан тур; держи!, держите! тут!, тутуҥ!; высоко держать знамя ленинизма ленинизм знамятын үрдүктүк тут; 2. что (служить опорой) тут, уй, хаай; плотина держит воду быһыт ууну тутар; лёд держал его муус кинини уйбута; 3. кого тут, хаай; держать под арестом хаайыыга тут; 4. что (помещать, хранить) тут, уур; держать продукты в холодном месте аһы тымныы сиргэ тут; 5. кого--что, разг. (предоставлять за плату помещение) тут, олорт; держать жильцов куортамнаһан олорооччуларда тут; 6. кого-что (владеть кем-чем-л.) тут, иит; держать корову ынахта тут; # держать путь айаннаан ис, баран ис; держать направо (или налево) уҥа (эбэтэр хаҥас) бар; держать оборону воен. көмүскэниини ыыта тур; держать в руках кого-л. кими эмэ илииҥ иһигэр ыл, кытаанахтык тут; держать в повиновении бас бэ-риннэрэн сырыт; держать экзамен экзаменна туттар; держать корректуру корректуралаа; держать себя тутун, быһыылан; не уметь держать себя бэйэҕин сатаан туттунума; держать курс мор. хайыс, туһай, тусхаллан; держать речь тылла эт; держать в памяти ейгер тут, өйгөр илдьэ сырыт; держать чью-л. сторону ким эмэ диэки буол; держать в тайне кистэлэҥҥэ тут, кистээн сырыт; держать своё слово тылгар тур; держи карман шире разг. күөскүн эрдэттэн өрүнүмэ.

1. послелог, упр. осн. п. 1) к, в сторону, в направлении, по направлению; в; за; ойуур диэки бар= идти к лесу, в лес; ойуур диэки көр = смотреть в сторону леса; ойуур диэки баар = находиться у леса; дьиэҥ диэки сүүр = бежать домой; кини мин диэки перен. он на моей стороне, он за меня; арҕаа диэки бар= идти на запад; илин диэки дойдулар восточные страны; уҥа диэки направо, вправо; на правой стороне; хаҥас диэки налево, влево; на левой стороне; бу диэки а) в эту сторону, сюда; б) в этой стороне, здесь; бу диэки киһи здешний человек; Москва диэки киһи человек из Подмосковья; ити диэки а) там; б) туда, вон туда; ол диэки а) в (на) той стороне, вон там; б) в (на) ту сторону, туда; 2) о, об, про; булт диэки санаама не думай про охоту; 3) к, под; сарсыарда диэки под утро, к утру; үс чаас диэки к трём часам; хайа диэки ? а) куда?, в какую сторону?; б) где?, в какой стороне?; 2. употр. в знач. временного союза тогда, когда; как только; сылайарын диэки харса суох атаакалаар смело атакуй, как только он начнёт уставать # иннибит диэки ! вперёд!; ити-бу диэки туда и сюда, туда-сюда; ол-бу диэки туда-сюда; уҥа диэки правая половина юрты; хайа (или ким ) да диэки буолбакка объективно; хаҥас диэки левая половина юрты (женская).

1. даҕ. Хаҥас утарыта буолар. ☉ Правый
   Быыкаа уҥа илиитин тарбахтара ибир гынан ылаттыыллар. Н. Заболоцкай
   Үрүҥ көмүс сүүмэх сап Уҥа түннүгүнэн сыыйыллар. Баал Хабырыыс
   Абыраамап уҥа ытыһынан сүрэҕин туттан, Бииктэргэ ньымсатык тоҥхойдо. Л. Попов
2. аат суолт. Хаҥаска утары өттүгэр баар туох эмэ. ☉ Что-л., находящееся по правую сторону, расположенное справа от чего-л.
   Таня салҕааһыннаах нууччалыы дьиэ түгэх икки хоһуттан уҥатыгар ананна. М. Доҕордуурап
   Арай Уоһук кылыйан хаамар — Аҥаар атаҕын үлүппүт, Омунугар буолан билбэтэх, Уҥатыгар угунньа симмэтэх. Дьуон Дьаҥылы. Төбөҥ хаҥас өттө куугунуур буоллаҕына — куһаҕаны күүт, уҥаҕар — үчүгэйи. Эвен фольк.
3. сыһ. суолт. Хаҥаска утары. ☉ Вправо, направо, справа
   Уора-кистии уҥа көрөр. П. Тобуруокап
   [Фёдор Попов] Уҥа ытта, хаҥас ытта — Умса, тиэрэ түстүлэр. Эллэй
   Уҥа диэки массыына сарайын эркинэ көстөр. С. Ефремов
   ♦ Уҥа илиитэ көр илии. Сиэнэ кыыс эбэтигэр уҥа илиитэ
   □ Тиэхиньикэҕэ уҥа илии буолар киһилээҕим буоллар, санаата-оноото суох, нус бааччы сылдьыах этим диирэ. Д. Апросимов
   ◊ Уҥа (үрүҥ) дьиэ көр дьиэ I
   Үрүҥ дьиэ үрүмэччитэ, хара дьиэ хараҥаччыта (өс хоһ.). Уҥа орон көр орон II. Дьаакып уҥа ороҥҥо бэргэһэтин, үтүлүгүн ууран баран, уот иннигэр сис туттан турда. А. Софронов
   [Доромоон] хаҥас диэкиттэн утуйар бэриинэтин аҕалан, уҥа ороҥҥо көбүтэн тэлгээтэ. Күндэ
   Тойон уҥа ороҥҥо тиэрэ түһэн сытар эбит. Амма Аччыгыйа
   др.-тюрк., тюрк. оҥ

1. даҕ. Икки өттүгэр баар. ☉ Находящийся справа и слева
   Киирии-тахсыы уурайан, Кэпсэппэккэ ньимиһэн, Уҥа-хаҥас ороннорго Олорунан кээстилэр. Күннүк Уурастыырап
2. сыһ. суолт.
3. Икки өттүгэр, икки өттүнэн. ☉ Направо и налево, справа и слева, по обе стороны
   Оҕонньотторо уҥа-хаҥас эргиллэн буллумахтаһан иҥниһэ түһэллэр. Амма Аччыгыйа
   Улусов уҥа-хаҥас кылап-халап көрүтэлээбитэ. Р. Баҕатаайыскай
   Эһэ кылана-кылана оҕолорун уҥа-хаҥас садьыйда. Т. Сметанин
4. көсп. Талбытынан, мээнэ (тугу эмэ гын, оҥор). ☉ Без разбора, всюду
   Наар өйдөөх этиилэринэн уҥа-хаҥас ыһыахтана сылдьааччы. Н. Лугинов
   Тутууга саҥа кодекс тахсан, уҥа-хаҥас тутаттаан эрэр. «Саха с.» [Елена Александровна — Алёщаҕа:] Генерал уолабын диэн уҥа-хаҥас киһиргиириҥ сааттаах суол, түктэри быһыы. ОЛ ПА
   ♦ Уҥа-хаҥас быраҕыс көр быраҕыс
   Ол бастакылартан кини эрэ уҥа-хаҥас бырахсыбыта. «ХС»
   Уҥа-хаҥас дайбас көр дайбас. Кулуһун Ияны кытта сатаабатар да, нууччалыы харса суох уҥа-хаҥас дайбаһан кэпсэтэ сатыыр. И. Гоголев. Уҥа-хаҥас охсуһан (бэр- сэн) — хайдах сатанарынан, табылларынан. ☉ Как-нибудь, каким-л. образом, тем или иным способом (напр., жить)
   Ол гынан син үлэлээн-хамсаан, уҥахаҥас охсуһан олороохтообуппут. И. Никифоров
   Бу сырыыга баҕас Костя уҥахаҥас бэрсэн хаалар баҕайыта ини. Н. Заболоцкай
   Кини суоҕа буоллар, урукку курдук, баҕар, хайдах эрэ уҥахаҥас охсуһан, үрүк-түрүк олоруллуо этэ. «ХС»

туохт.
1. Дэлби ыс, үрүө-тараа быраҕаттаа, ыһыахтан. ☉ Разбрасывать, раскидывать что-л. во все стороны
Хахсаат тыал от-мас сэбирдэҕин ыскайдаата, күдэҥҥэ көтүттэ. Л. Попов
Былыт халлааны биир гына бүрүйэн, ардаан көрө-көрө хаарынан ыскайдаабыта. Р. Кулаковскай
Хатыр маҥан халлаан Хаарынан ыскайдаан Үтүлүк саҕанан үллүктээтэ, Тэллэх саҕанан тэлимнээтэ. С. Васильев
Даайа сиэннэрэ ыскайдаабыт атахтарын таҥаһын сааһылыы-сааһылыы, идэтинэн ыллыы сырытта. ЛМ А
2. Тугу эмэ аанньа ахтыбакка, мээнэ тутун, солуута суохха бараа, ыс. ☉ Легкомысленно тратить, расходовать, мотать, транжирить что-л. Туора киһи баайын ыскайдыыр сыыһа буоллаҕа дии. Болот Боотур
Эбэм харчыны мээнэ ыскайдыыры абааһы көрөр. И. Семёнов
Бибилэтиэкэҕэ бэрт сэдэхтик көстөр кинигэлэр бааллара. Хомойуох иһин, ол кинигэлэри кэлин ыһан, ыскайдаан кэбиспиттэр этэ. «ХС»
Табаны өлөрүүнү салайан үлэлэппит биригэдьиир эти, тылы, тыһы кимиэхэ даҕаны босхо ыскайдаабатаҕын, барыта харчытыгар бэриллибитин ыйбыт. «Чолбон»
◊ Уҥа-хаҥас ыскайдаа — тугу эмэ харыстаабакка, толкуйа суох, мээнэ тутун, бараа (хол., харчыны). ☉ Бездумно тратить, швырять что-л. направо-налево (напр., деньги)
Өрөспүүбүлүкэлэрин харса суох кэрийэр Ельцин сойуус баайындуолун уҥа-хаҥас ыскайдыырын саҥа атаҕар туран эрэр судаарыстыба дьокутааттара сөбүлээбэтэхтэр. Н. Борисов
Кини массыыналар, тыраахтардар саппаас чаастарын талбытынан уҥа-хаҥас ыскайдыы олорбут. «Кыым»