сов. 1. (отвердеть) уҥуохтуй, уҥуоҕур, кытаат; 2. (окоченеть) көһүй, бөҕүөр; 3. перен. (стать косным) тохтоон хаал, харгытаан хаал.

и. д. от уҥуоҕур= 1) огрубение, затвердение; окостенение; 2) перен. разг. переход от подросткового возраста в юношеский; возмужание.

прил. 1. (отвердевший) уҥуохтуйбут, уҥуоҕурбут, кытааппыт; 2. (окоченевший) көһүйбүт; бөҕүөрбүт.

аат. Уҥуохха маарынныыр эрээри, имигэс уонна чиҥ эттик (үксүгэр киһи, сүөһү эттэрин чааһын холбооттуур). ☉ Разновидность соединительной ткани в организме человека, животных, хрящ. Кулгаах өҥүргэһэ. Мурун өҥүргэһэ. Хабарҕа өҥүргэһэ
□ Тоноҕос уҥуоҕун уонна сүһүөх икки ардыларынааҕы өҥүргэс араҥалара кылгааһыннарыттан киһи намтыыр. ДьДьДь
Оҕо бастаан төрөөтөҕүнэ, уҥуохтара өҥүргэс буолар. ЗРИ ЭОТВХ
♦ Өҥүргэһинэн көр — хараххын тиэрэ, үрүҥүнэн көр. ☉ Смотреть, закатив глаза, белками наружу (о взгляде умалишённого, больного человека)
Сүнньэ доргуйан, кэтэҕин кэдэрги тартаран, хараҕын өҥүргэс курдук түҥнэри көрөн таһаарбыта. Күннүк Уурастыырап
Дьахтар иҥиир ситиитин тартаран, иччитэ суох өҥүргэһинэн килэччи көрөн, өлөөрү хардыргыы сыппыта. Болот Боотур
◊ Өҥүргэстээх балыктар — өҥүргэс дьардьамалаах балыктар (хол., акула, хатыыс). ☉ Хрящевые (о рыбах)
Өҥүргэстээх балыктарга дьардьамалара олоччу өҥүргэс [олохторун устатын тухары уҥуоҕурбат]. ББЕ З. Сымыыт өҥүргэһэ — сымыыт үрүҥүн буспута. ☉ Белок варёного яйца
Буспут сымыыт өҥүргэһин курдук муус-маҥан суораты хоруудаҕа мөлбөһүтэ кутта. С. Федотов. Харах өҥүргэһэ — харах үрүҥ өҥнөөх тас чиҥ бүрүөһүнэ, харах үрүҥэ. ☉ Склера. Хараҕын өҥүргэһэ ып-ыраас
ср. туркм. оҥурга ‘позвонок; позвоночник’, шор. өҥэгэш ‘глазной зрачок’

туохт.
1. Уҥуоҕуран, кытаатан мас курдук буол (хол., оту, сиэнэр үүнээйини этэргэ). ☉ Деревенеть, становиться твёрдым, грубым (о травянистых растениях)
Хойутаан оттоотоххо от мастыйар уонна иҥэмтиэтэ аччыыр. СОТ
Сиик тиийбэт б у о л л а ҕ ы н а , эрэдьиискэ аһа мастыйар, аһыы амтаннанар. ФНС ОАҮүС
Оттор мэл дьи кэриэтэ мастартан, сэппэрээктэртэн намыһахтар. Кинилэр умнас тара сүмэһиннээхтэр, күөхтэр уонна ха һан да толору мастыйбаттар. КВА Б
2. көсп. Кырдьан эбэтэр ыалдьан сүһүөхтэргин имигэстик кыайан хамсаппат буол, бороҕодуй. ☉ Утрачивать гибкость, подвижность, становиться негибким, малоп о д в и ж н ы м ( о суставах)
Кини аҥаар ата ҕын сүһүөхтэрэ дьарҕаран мастыйбыттар, тайаҕынан арыычча хаамар. Ам ма Аччыгыйа. Оҕонньор сиэнин мастыйбыт тарбахтарынан санныттан х а р б а а н ы л л а. М. Доҕордуурап
Ылдьаа илии лэрин, атахтарын тарбахтара кө һүйэр, ыа лдьар идэлэммиттэрэ, улам-улам хам саабат, мастыйар кутталламмытта ра. Сыл кэриҥинэн илиилэ рэ, атах тара адьас мастыйбыттара. «ХС»
3. көсп. Өр олорууттан, хамсамматахтан эбэтэр тоҥууттан көһүй, көнтөрүк буол, бөҕүөр. ☉ Онеметь, утратить чувствительность, окостенеть (от холода, неподвижности)
[Дьөгүөссэлээх] уһуннук олорон айаннаабыттарыттан атахтара көһүйбүт, сүһүөхтэрэ мастыйбыт этилэр. Н. Якутскай
Урааннаах уһун кыһын устата эһэ аһаабакка сытар буолан, сыҥааҕын иҥиирдэрэ мастыйан, айаҕын аанньа аппат буолан хаалар. ЧМА СБ. Ногин бу түүн куобах кээнчэтин уһулбатаҕа гынан баран, …… атаҕа мастыйбыт, бөҕүөрбүт этэ. Ю. Чернов (тылб.)
4. түөлбэ. Өр сытан курсуй, эргэр, сибиэһэй амтаҥҥын сүтэр (үксүгэр эт, балык аһы этэргэ). ☉ Утратить свежесть, потерять вкус (о мясном, рыбном продукте)
Кырдьыга, с аас к ы а н д ы а ҕ ы рбыт, балык мастыйбыт этэ гынан баран, бары да сирбэтэхпит. Далан