даҕ. Чэпчэкитик уунар, уһуур, тэнийэр дьоҕурдаах. ☉ Легко растягивающийся, удлиняющийся (напр., о резиновом изделии). Бу эрэһиинэ сунуур уунумтуо баҕайы
□ Уһун кэпсэтиилээх Уопсай мунньах, Уунумтуо эрэһиинэни Ууннары тарпыттыы, Уһаантэнийэн Улугурдуох курдук буолла. Р. Баҕатаайыскай

сыһ., кэпс.
1. Түргэнник, сыыдамнык. ☉ Быстро, ходко, в темпе
Ат …… бэрт сулбутук айаннаан кудулутан иһэр. Н. Якутскай
Сэргээчэ сулбутук хаампытынан барда. В. Титов
Сиҥэ хаар устун турку сулбутук ньылбырыйар. «ХС»
2. Уһаан-тэнийэн хаалбаттык, сулбуччу. ☉ Без промедления, без задержки
«Чэйиҥ!» — Хара Бэкир күө-дьаа буолла. Кэпсэтиини сулбутук ыытан иһиэн баҕарда. С. Дадаскинов
Дьонторуусап баартыйаҕа киириитин дьыалата олус сулбутук, күн сарсын быһаарыллан хаалыах айылаахтык саҕаланна. Э. Соколов

сыһ. Уһуур, тэнийэр гына (тарт). ☉ Так, чтобы стало больше по размерам (тянуть — напр., в длину)
Сиэҕин ууннары тардынан сирэйин соттуммахтаата. Амма Аччыгыйа
Василий Макарович сабыс-саҥа, лааппыттан ылыллыбытынан бэрэстээҥкэтин ууннары тардан уһулла уонна бөлкөйгө кумааҕы уурунан баран олоро түстэ. А. Сыромятникова
Куобах тириитин киэпкэ кэтэртэххэ мыччыстаҕаһа суох буолар. Биллэн турар, итиниэхэ куобах тириитин ууннары тардан тиириэххэ сатаммат. Булчуттарга к.
△ Токурун көннөрөн, чиккэччи (хол., атаххын тут, тэп). ☉ Вытянув (напр., ногу). Атаххын ууннары тэп
□ «Мойот, Мойот!» — диэн хаста да хаһыытаата
Кыйа хаама сылдьан кута аннын харбыалаан, атаҕын ууннары тэбэн көрдө. Т. Сметанин
Уол ууннары бырахпыт илиитин хамсатта. К. Симонов (тылб.)

туохт.
1. Улаханнык сылай, күүһүҥ-уоҕуҥ эһин; үгдэрий, солбонуй. ☉ Чувствовать усталость, утомление, уставать
Куйаастан уҥуоҕаиҥиэҕэ ууллан, үлэттэн сылаарҕаабыта суойан, Татыйаас нухарыйыан баҕарда. Софр. Данилов
Кини саҥата суох бэйэтэ көрө сылдьан, ким эмэ сылаарҕаабытын биллэҕинэ, сынньанар дьиэҕэ илдьэр. А. Фёдоров
Сылаарҕаабыт ат барахсан өтөх тэлгэһэтигэр күөлэһийбэхтээн ылла. С. Никифоров
2. Тугу эмэ гынаргын туһата суоҕунан аах, сүрэҕэлдьээ. ☉ Делать что-л. нехотя, с усталым видом, лениться
Тугу эмэни ыйыттахха, бэрт өр саҥата суох турбахтаан баран, сылаарҕаабыт курдук кэпсэтэллэр. Н. Якутскай
Урут Петя сарсыарда дьыссаакка барарын сылааргыыр буолара. М. Ефимов
Наар Силип Арамаанабыс кэпсиир эрээри, киһитэ истэрин да сылааргыырын билэр буолан, уһаабакка-тэнийбэккэ кылгас-кылгастык саҥарар. И. Семёнов
△ Аһара сылайбыт буолаҥҥын тугу эмэ гыныахтааххын, оҥоруохтааххын ыарырҕат, оҥорума. ☉ Отказаться от какого-л. действия в силу крайней усталости, утомления
[Аанча] саҥа суолун булбата, урукку суолун сонордуоҕун сылаарҕаата. Болот Боотур

аат. Үрэх, үрүйэ сир тыатын саҕатыгар олус хойуутук үүнэр иинэҕэс талах, сэппэрээк. ☉ Кустарник тальника, ерник
Үрүйэлии синньигэс, оттоммот үрэх куула саҕата ыарҕанан бүөлүү үүммүт этэ. Далан
Үрэх куулатынааҕы ыарҕаттан хабдьы үөрэ арахпат. И. Федосеев
Бу сир билигин хаппыт абырҕалынан уонна ыарҕанан көрөн турар. Я. Семёнов
◊ Хара ыарҕа — талах курдук үүнэр хатыҥ көрүҥэ. ☉ Берёза кустарниковая
Үс салаалаах ойуунан Үрэххэ оһуор анньан, Хара ыарҕа быыһыгар Хабдьы көтөр сылдьыбыт. С. Данилов
Кини иннигэр Лоҥкууда үрэх, сырҕан эһэ арҕаһын түүтүн курдук, хара ыарҕанан бүрүллэн уһаан-тэнийэн сытта. М. Доҕордуурап
Хара сүүрүк ынах сүөһүтэ алаас-сыһыы муҥунан хара ыарҕа курдук халыйан көстөр. Н. Түгүнүүрэп. Ыарҕа тойоно түөлбэ. — куобах ситэ улаата илик күһүҥҥү оҕото. ☉ Осенний зайчонок
Ороһулаан төрөөбүт ыарҕа тойоно, бороҥ морооху эрэйдээх эбит. Амма Аччыгыйа
Ыарҕа тойоно куттас куобах, ньургуһун таҕыстар, уойуом-тотуом этэ дии саныыр. И. Федосеев
ср. кирг. ыргай ‘ирга (кустарник с очень крепкой древесиной)’, алт. ыргай, тув. ырҕай ‘жимолость’, тув. аърга ‘лес (чаще хвойный)’, п.-монг. ирҕай ‘ирга, кизильник’

туохт.
1. Туохха да тиэтэйбэккэ, аралдьыйбакка уонна түбүгүрбэккэ бытааннык, холкутук хамнан (хол., хомун, айаннаа, аһаа-сиэ). ☉ Двигаться очень медленно, без суеты, спокойно; быть медлительным
Эмээхсин дьиэтин диэки сэниэтэ суохтук хааман айгыста турда. М. Доҕордуурап
«Чэ, чэ, ээх айгыстыма. Һай-һай», — диэн Витя тиэтэттэ. Ынах онно ымыттыбата, хонуу отун ахсарбатахтык «тур-тар» тардан көрдө, онтон дьэ аргыый хааман айгыһынна. Н. Заболоцкай
Аа-дьуо таҥнан айгыһынна, Оргууй ахан оҥостон нусхайда. Өксөкүлээх Өлөксөй
△ Онтон-мантан тардыллан, бүтэн биэрбэккэ, уһаа-тэний, барыах буоллар барыма. ☉ Мешкать, медлить, задерживаться, долго собираться
Бүөтүр от тиэйэ барыахтааҕа да, кини киһи айгыстан, онтун-мантын булумуна, хачымахтанан баран, дьэ тэринэн аттаммыта. Н. Якутскай
2. Улаатымсыйан, дархаһыйан, соруйан күүттэрэрдии бытаар. ☉ Быть медлительным, церемонным; демонстративно мешкать, медлить, заставлять ждать себя
Атыыһыт, өр соҕус көһүттэрэн баран, утуйар хоһуттан айгыстан тахсар. Н. Якутскай
Били куораттан тахсан иһэр диэн өртөн сураҕырбыт, кэтэһиннэрбит ыспыраанньык тойон бэйэтинэн бу айгыстан тиийэн кэлбитэ. Н. Заболоцкай
3. Төттөрү-таары элбэхтик кэл-бар, тиэһин (үксүгэр элбэх киһи кэлиитинбарыытын, былыргы обуос, көтөл айанын этэргэ). ☉ Часто ходить, ездить (обычно толпой или громоздким обозом)
Атахтаах айгыстыбыт, тиҥилэхтээх тибилийбит. П. Ойуунускай
Тимир иҥэһэлээхтэр тиэстибиттэр, алтан иҥэһэлээхтэр айгыстыбыттар — омук-омуктан, улуус-улуустан бары мустубуттар. Саха фольк. Хас да сыл сырдык эрэллээх бу дьиэҕэ айгыстан тиэстибитэ. Н. Габышев
Адаар эт тиэйиилээх, Арыы-сүөгэй кэлгиэлээх, Айгыстар сүүнэ обуоһу Аллаҥҥа анаатылар. С. Васильев
4. Киэҥ сиринэн тайаан сириэдийэн, ньир-бааччы, дьоһуннук олохсуй. ☉ Обосноваться солидно, крепко; иметь крепкое хозяйство, пускать глубокие корни
[Сынаҕы баай] бүгүн мин суон сурахпын сууйаары Ол алта маҥан туос ураһанан Айгыстан түһэн олорор. И. Гоголев
Быр курдук, маанытык, дьиҥ куораттыы айгыстан ахан олорор ыал эбит. Н. Габышев
△ Оҥостон, аҥнанбохтон тугу эрэ оҥор. ☉ Заниматься каким-л. солидным делом; делать что-л. предварительно подготовившись
Мин сир солоон айгыстыбатах киһибин. М. Доҕордуурап
Аан-дархан алгыһы Алҕанаары айгыһынным. А. Софронов
Мин эмиэ дьахтар буолан, оҕо төрөтөн сылдьыбытым, бу эн курдук айгыстыбат этим. Эрилик Эристиин
5. Дьоһуннук, дэлэгэйдик нэлэһий (улуу өрүстэр, күөллэр, алаастар, аартыктар тустарынан). ☉ Раскинуться, простираться широко (о больших водоемах, трактовых дорогах)
Арҕаа диэки өттүн одуулаан турдахпына — Аҕыс үөстээх Араат байҕаллаах эбит, Аҕыс күннүк сиртэн Аарыгыра-айдаара, айгыста турар эбит. Ньургун Боотур
Мин үйэм улуу хорук тымырдара буолан, Айгысталлар аараан аартыктар. С. Данилов
Күн ыраас уутун сүүрүккэ биэрэн Айгыста сытар эбэбит Лена. И. Чаҕылҕан
Оһуор-дьарҕаа ойуу сапта Айгысталлар, ону тэлгэнэ, Аҥаат-муҥаат алаастар. И. Эртюков
6. Дьоһуннанан, оҥостон, сорунан айаннаа, кэл-бар. ☉ Серьезно подготовившись, ехать, идти куда-л. с какой-л. целью
«Эмиэ хайа тойоммут айгыстан, аарыгыран кэллэҕэй?» — дии-дии Андриан түннүгүнэн көөртө, Никифоров кинээс уолунуун кэлбиттэр. М. Доҕордуурап
Туора улуус биллэр баайа үөрэхтээх уолунуун айгыстан кэлэннэр көмүһү ыйыттардылар. И. Гоголев
Күһүн от үлэтэ бүппүтүн кэннэ, бото болдьох туолан, Төҥкө уолунаан Таакалаахха иккиһин айгыстан кэлэллэр. Р. Кулаковскай

аат.
1. Ыраах эбэтэр тэйиччи баары кытта билсиһии, сылдьыһыы (хол., төлөпүөнүнэн), ону тэҥэ оннук билсиһэр кыах, суол. ☉ Сообщение, сношение с кем-л. находящимся далеко или в отдалении, а также возможность такого сношения, связь. Улуустары кытта сибээс. Москубаны кытта төлөпүөнүнэн сибээс
□ «Танкердар сибээскэ таҕыстылар, — арадьыыс хап-сабар этэр
— Киренскэйи үс чаас саҕана ааспыттар». И. Егоров
Атастар! Амматтан Чурапчы Сибээһэ бэҕэһээ быһынна. Куотурус хамандыыр Сулҕаччы Иһиттэн Аммаҕа анньынна. Эрилик Эристиин
Мантан Новосибирскайы кытта быһа сибээс олохтоммут. И. Данилов
Федот түөрт уон биирис стрелковай куорпус сибээһин хааччыйар батальоҥҥа сэриилэһэр эбит. ССС
2. Ыраахтан билсиһиини, кэпсэтиини тиэхиньиичэскэй өттүнэн хааччыйар тэрилтэлэр бүттүүннэрэ (тэлэгирээп, буоста, төлөпүөн, араадьыйа). ☉ Совокупность учреждений, обслуживающих техническими средствами общение на расстоянии, связь. Сибээс хонтуората. Сибээс үлэһиттэрэ
3. кэпс. Кими-тугу эмэ кытта хардарыта сыһыан, өйдөһүү, биир ситиминэн үлэлээһин. ☉ Взаимоотношения, взаимопонимание, согласование своих действий, деятельности, связь с кем-л.
Төрөөбүт дьонун-сэргэтин, төрөөбүт норуотун олоҕун кытта сибээһэ быһыннар эрэ, киһи үлэтэ-хамнаһа да үөтэлээбэт үгэстээх. Софр. Данилов
Кэнники Өлөксөөс биһикки икки ардыбыт ыраатан, тэйэн, уһаан-тэнийэн, сибээспит быстан хаалбыта. А. Бэрияк
Биһиги норуоттарбыт интернациональнай сибээстэрэ гражданскай сэрии сылларыгар уопсай өстөөҕү утары кырыктаах кыргыһыыга силис тардан сириэдийбитэ. И. Федосеев
Бурдугу үүннэрэ үөрэммит бааһынай бурдуга үүммэт буоллаҕына, сири кытта сибээһэ мөлтөөн, олохтуун-дьаһахтыын, майгылыын-сигилилиин уларыйар. П. Егоров
△ Туох эмэ балаһыанньалаах, кыахтаах дьону кытта чугас сыһыан, билсии. ☉ Близкое знакомство с кем-л., обеспечивающее поддержку в чём-л.
Баһыккаҕа баай-дуол, төрүт-уус, сибээс бастакы турар эбит буоллаҕына, Нараҕаҥҥа үлэ айар, үөскэтэр улуу күүһэ, кэрэ майгы-сигили ордук чорботуллар. КНЗ ТС
4. кэпс. Этэр санаа, саҥарыы ис хоһоонунан утума-ситимэ. ☉ Логическая последовательность, согласованность, связь (в речи, мыслях)
Сибээһэ суох, киһи үөйбэтэх-ахтыбатах араас санаалара, хараҕар дьон сирэйдэрэ элэҥнэһэллэр. Н. Лугинов. Эмискэ Колка туох да сибээһэ суох ыйытан саайбыта: «Эһээ, эт эрэ, кыһын тоҕо тымныы буоларый?» В. Санги (тылб.)
5. кэпс. Туох эмэ ыккардыгар хардарыта тутулук. ☉ Взаимозависимость, обусловленность, связь чего-л.. Бырамыысыланнас уонна тыа хаһаайыстыбатын сибээстэрэ. Наука уонна производство сибээстэрэ
□ Философия, предметтэр саамай уопсай сибээстэрин уонна сыһыаннарын үөрэтэр буолан, наукалар ортолоругар туспа миэстэни ылар. ДИМ
6. кэпс. Туохха эмэ тугунан эмэ кыттыы, кытык сыһыан. ☉ Участие, соучастие в чём-л., отношение к чему-л. [Сарапыана:] Солко Миитэрэй куоракка киирбитигэр эн сибээһиҥ суох үһү дуо? С. Ефремов
7. анат. Туох эмэ тугу эмэ кытта холбоһор ситимэ, силбээһинэ; силбээһин, ситим (харамай уорганнарыгар). ☉ Плотное образование из соединительной ткани, скрепляющее отдельные части скелета или соединяющее отдельные органы тела, связка
Сис балык эттиин Бары баар сибээс силгэлэрим Сириэһиннээх ыарыылары тулуппатылар. Саха нар. ыр. II
[Сүөһүнү аттыырга] үрүҥ субаны сыҕайа анньан, сымыыты таһаарыллар. Үрүҥ суба тымырыгар сибээһи илиинэн эбэтэр кыптыыйынан кырыйан араарыллар. НПИ ССЫа
Академик И.П. Павлов үөрэтэринэн, ханнык баҕарар сатабыл, үөрүйэх төрүтүнэн мэйиигэ үөскээбит уустук ньиэрбэ сибээстэрэ буолаллар. ЧКС ОИиСТ

аат.
1. Тугу эмэ (хол., сон, ырбаахы эҥээрин) холбуу туттарарга, иҥиннэрэргэ аналлаах биэтилэҕэ кэтэрдиллэр, үксүгэр төгүрүк быһыылаах муос, тимир уо. д. а. оҥоһук. ☉ Застёжка для петель одежды, пуговица. Тимэххин тигин. Сонун тимэҕэ түспүт
□ Сорохтор соннорун тимэҕин сүөрэллэр, сорохтор курдарын өрө тардыналлар. Күннүк Уурастыырап
Ваня эмиэ тохтоон, сонун тимэҕин тимэхтэммитэ. Амма Аччыгыйа
Ыалдьыт оҕонньор курун сүөрэн, сонун тимэҕин төлөрүтэн, [ыллаары] бэлэмнэнэн барда. Эрилик Эристиин
2. эргэр. Туох эмэ таҥас (хол., ырбаахы, сон) эҥээрин иҥиннэрэргэ аналлаах кылгас тирии быа. ☉ Короткая кожаная верёвка для завязывания одежды (напр., платья, пальто)
[Ньургун Боотур] Төттөрү-таары хаама-хаама Быа куру быһа курданна, Илин-кэлин тимэҕин быһыта баанна. Ньургун Боотур
Киэҥ халлаан кыыс дьахтар сарыы тимэҕин курдук таҥнары намылыйан түстэ. Ньургун Боотур
Таҥас сарыы тимэҕинии Уһаан, тэнийэн биэрбиттэр. Айталын
3. Ханнык эмэ музыкальнай үнүстүрүмүөн (хол., байаан, хормуоска) баттаатахха, оҕустахха тыас таһаарар кунуопката, быластыыҥката. ☉ Пластинка, кнопка музыкального инструмента, удар по которой приводит в движение рычаги механизма, клавиша
Коля имигэс тарбахтара байаан тимэхтэрин баттаталаан дьиэрэҥкэйдии тэбэн бардылар. П. Аввакумов
Кини байаанын тимэхтэрин тарбахтарынан лычыгыратаат, истээччилэр диэки тугу эрэ ыйытыах быһыынан көрүтэлээн ылбыта. СДТА
♦ Тимэҕэ сөлүннэ (өһүлүннэ) — 1) туох эмэ буом буолбута төлө барда (хол., кэпсээн, сэһэн аанньа тахсыбакка сылдьан баран күөдьүйүүтэ). ☉ соотв. начал клеиться (разговор)
Туонньалаах дьиэҕэ иккиэйэҕин хааллылар, кэпсэтии тимэҕэ сөлүннэ. В. Яковлев
Көр-нар, кэпсэтии-ипсэтии улам-улам тимэҕэ сөллөн барда. Н. Босиков
Биһиги сэһэргэһиибит тоҕо эрэ бэрт ыараханнык саҕаламмыта, тимэҕэ сөллө охсон биэрбэтэҕэ. «ХС»; 2) туохтан эмэ туттуна, тардына сылдьан дьэллэмэ киирдэ, кэпсэтинньэҥ буолла. ☉ Начать говорить свободно, открыто, непринуждённо, стать общительным, разговорчивым (после долгого молчания)
[Микииппэр] көрө-нара, сэһэнэ дьэ киирдэ, тимэҕэ дьэ сөлүннэ. Күндэ
Бэйэтэ төрдүнэн-ууһунан Сибиир киһитэ буолан, тимэхтэрэ сөллөн сэһэргэстилэр. С. Тумат
Оннооҕор олус сэрэх-таамах дьон киниэхэ тимэхтэрэ сөллөн, ирэн-хорон, муҥатыйан бараллара, сүбэлэтэллэрэ. «ХС»; 3) ыарахан ыарыыттан өрүттэн үтүөрэр, көнөр суолга киирдэ. ☉ Выйти из критического состояния
Өлүөхчэ өлбөккө сылдьан Өлөксөй хааман түөрэҥэлээтэ. Онтон «тимэҕэ сөллөн» уол улам килэрийэн-молоруйан улаатан истэ. Амма Аччыгыйа
Ньукуус онтон [эһэтэ булка ылыаҕыттан] ыла тимэҕэ сөллөн, хаана-сиинэ кэйэн, хатарҕаан, өрүттэргэ барбыта. Ф. Постников
◊ Алтан тимэх көр алтан
Аан ийэ дойдум Алтан тимэх курдук Арылыҥнаан киирэн барда. С. Зверев
Алаас иһигэр Алтан тимэҕи От быыһыгар олус элбэҕи Ким эрэ ыспыт, Ити — алтан от эбит. И. Эртюков. Тимэх балык биол. — кыра хатырыктаах, бөкүнүк эттээх, уһун синньигэс (сүүрбэотут сэнтимиэтир кэриҥэ) балык. ☉ Вьюн, шиповка сибирская (вид рыбы). Балыгы быһыы-тутуу хоһуйан ааттааһын …… түбэлтэлэрэ биһиэхэ бааллар. Холобур, анды балык, быа балык, сыа балык, тимэх балык. Багдарыын Сүлбэ. Тимэх от бот. — биэс уон-сүүс сүүрбэ сэнтимиэтир диэри үрдүктээх умнастаах, төбөтүгэр арылхай араҕас өҥнөөх, тимэххэ маарынныыр бөлөхтөһөр сибэккилэрдээх, эрбэһинниҥи дороххой от үүнээйи. ☉ Пижма (обыкновенная)
Хаар хайдарын кытта Тимэх оттор быкпыттар. Баал Хабырыыс
Мирецкая тимэх оту куртах аһыыта аҕыйах буоллаҕына уонна оһоҕос бытааннык ыраастанар түбэлтэтигэр туһаныахха сөп эбит диэн түмүккэ кэлбитэ. МАА ССЭҮү
Гастрикка чуолаан суорат от, бохсурҕан, хатыҥ чээрэтэ, тимэх от, дөлүһүөн, моонньоҕон, алоэ ордук туһалаахтар. АВТ ГСЭ. Тимэх тыһы- та — биэтилэ хайаҕаһа. ☉ Прорезь для петли. Тимэх тыһыта кыараҕас буолбут
др.-тюрк. түгмэ, гагауз. дүмэ, кирг. түймэ, чув. түме

туохт.
1. Илиигин көннөрөн эбэтэр көтөҕөн хайа эрэ диэки туһаай. ☉ Протянуть руку
Катя сыгынньах ытыһын сулустар диэки ууммута. Н. Лугинов
Арай кыыстыын-уоллуун уонча оҕо, мас сыыһын саа оҥостон иннилэригэр ууммутунан, киирэн кэллилэр. Амма Аччыгыйа
«Аҕал бинтиэпкэбин», — дии-дии пограничник илиитин ууммут. Н. Якутскай
Сүрэҕим сэрэйиитинэн ол дьоллоох күн диэки илиибин ууммуппар, баайдар-тойоттор саа уоһугар миигин туруора сылдьыбыттарын өйдүүбүн. С. Ефремов
2. Илииҥ тиийэр сиригэр кимиэхэ эмэ тугу эмэ тиксэр, биэр. ☉ Протянув руку, передать, отдать что-л. кому-л.
Таба саҕынньахтаах, хойуу бытыга бүтүннүү кэлимсэлэһэ муус кырыа буолбут кырдьаҕас киһи массыына үрдүттэн уолга кыра чымадааны уунан биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Чыычаах [киһи аата] оҕо сутуругун саҕа тэскэҕэр сарыы саппыйаны моонньугар быалаан баран кэтэ сылдьарын устан Бэдэр Харахха уунна. И. Гоголев
Икки киһиттэн аҕа саастааҕа Сүөдэргэ эргэ соҕус бэрдээҥки сааны туттарар, ботуруоннаах батарантааһы уунар. Н. Якутскай
3. Уһаан, тэнийэн биэр (хол., таҥас ту7унан). ☉ Увеличиваться в длину, вытягиваться, растягиваться (напр., об одежде). Өрүү куопта уунар
□ Төһө да ууммутун иһин быстыбат баар үһү (тааб.: чиэрбэ)
Маннык сорох уһун этиилэр арыт аҕыс уон — тоҕус уон тылга тиийэ ууналлар. «ХС»
△ Бүтэноһог биэримэ, уһуннук буол (хол., кэпсэтии). ☉ Продолжаться долго, длиться, затягиваться (напр., о беседе)
Дакылаат чаас кэриҥэ барда. Табахтыахха да баара. Өссө кэпсэтии тө7ө уунуо биллибэт. Э. Соколов
4. көсп. Кимиэхэ эмэ тугу эмэ биэр, бэрис. ☉ Давать кому-л. что-л., делиться с кем-л. чем-л.
Биэрэрин бэскэ ыйаабыт, уунарын умнан кэбиспит (өс хоһ.). [Өндүрүүс] Биэрэр өттүгэр Бэрт кытаанах, Ылар өттүгэр Алыс аламаҕай, Ордугу ууммат, Иэс биэрбэт идэлээх этэ. А. Софронов
«Эрэйдэммиккэ эйэҕэс буол, умнаһыкка уунар буол», — диэн былыргы этиини, баҕар, истибит буолуохтааххыт. «ХС»
♦ Илиигин <өрө> уун! көр илии
Киһи саҥата: «Бэриниҥ!» — диир. Дмитриев уонна Егор Егорович илиилэрин өрө ууналлара. С. Ефремов
«Кэндэ кох!» — диирбин кытта илиитин уунна. Сирэйэ барыта бадараан, буор. Т. Сметанин
Илиитин уунар көр илии. Сахаҕа нуучча илиитин уунна Саргыныдьолу аһарга. И. Эртюков
Иҥиир тараһа уумматынан — инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан диэн курдук. Инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан, иҥиир тараһа уумматынан (өс хоһ.). Утары уунар көр утары. Кимтэн да табах «умналаабат», Кимиэхэ даҕаны утары ууммат. Баал Хабырыыс
Өбүгэлэрбит табаны итэҕэйэллэрин, ытык кыыл курдук көрөллөрүн, туталларын туһунан биһиги күн бүгүн утары уунар матырыйаалбыт диэн суох. Багдарыын Сүлбэ
Тыҥаальгынтан …… биир охтоору сылдьар табаны утары уунуо диэн саараама. С. Курилов (тылб.). Ууммут илиитин кубулуппакка көр илии. Боротуоханы ууммут илиитин кубулуппакка туораата. Уунан тиийбэт — наһаа улахан. ☉ Необычно большой, большущий
Уунан тиийбэт Уһун сурах Улаатта быһыылаах. П. Ойуунускай
Улуу Булгунньах Онтон бэттэх Уунан тиийбэт уруйдаммыт, Үөмэн тиийбэт өрөгөйдөммүт, Киэҥ кэтит кэскиллэммит. С. Зверев. Уунан тиийэр (турар) сир — букатын ырааҕа суох, чугас баҕайы сир. ☉ Находящийся совсем близко
Үрүҥнэртэн уунан тиийэр сир, саба сүүрэн киирэн былдьаан ылыах айылаахтар, оо, һуу-һуу! Е. Неймохов
«Итинтэн адьас уунан турар сир», — диэн холкутук быһаарда. ЫДЫа. Уунан үлэ- лээ — ыраахтан сылдьан үлэлээ. ☉ Ходить, ездить на работу издалека
Дьоно окко уунан үлэлииллэр үһү. Н. Кондаков
Маша гараастара суох буолан, уунан сылдьан үлэлииллэр. «Кыым». Уунарын ураҕаска ыйаабыт, бэрсэрин бэскэ ыйаабыт — кимиэхэ да тугу да биэриэн, бэрсиэн баҕарбат, кэччэгэй. ☉ Жадюга, жмот. Уунарын ураҕаска ыйаабыт, бэрсэрин бэскэ ыйаабыт диэн кини курдук киһини этэн эрдэхтэрэ
◊ Уунар былас көр былас II
Уунар былас усталаах. Этэ ууммут көр эт II. Аттаах киһи …… ындыытын акка кыайан уурбакка, сиһин этэ ууна сыһан, хас да киһини көмөлөһүннэрэн нэһииччэ ыҥырдыбыт. Н. Заболоцкай
Эт ууннаҕына, чараас таҥаска сылаас күлү оһохтон баһан ылан кутуллар. Хомус Уйбаан
ср. др.-тюрк., тюрк. сун ‘протягивать’

I
аат.
1. Киһиэхэ аҕатын эбэтэр ийэтин аҕата. ☉ Отец отца или матери, дед
Тоҕус уоннаах эһэтигэр Толя кэпсээн чэмэлийэр. П. Тобуруокап
Кини эһэтэ Быралгы былыр тайҕаҕа киирэн баран төннүбэтэҕэ үһү. И. Гоголев
Эһэм төһө да кырыйдар, Баттаҕа төһө да маҥхайдар, Көрүдьүөс күндү сэһэннээх, Көр-күлүү кэпсээннээх. Т. Сметанин
2. харыс т., итэҕ. Уот иччитигэр эбэтэр булт иччитигэр Байанайга ытыктаан, сүгүрүйэн туһулааһын, туһулаан этии (үксүгэр тард. сыһыар-х уонна «тойон» диэн тылы кытары тут-лар). ☉ Почтительное обращение к духу огня или духу леса и воды, покровительствующему охотничьему или рыболовному промыслу, — Баянаю (обычно употр. с притяж. аффиксом и добавлением слова «господин»)
Харыс бытык, Хаччы сото, Сээркээн сэһэн, тойон эһэм! Ыраах даа буолларгын ыксалаан, Суох даа буолларгын чугаһаан, Түскэ сүбэлээ, Айылгыга алҕаа! А. Софронов
[Сайсары уот иннигэр сөһүргэстиир:] О, тойон эһэм! Олус да ууннулар, Наһаа да дайбаатылар, Эгэ да диэлийдилэр! Суорун Омоллоон
Бардам тутуу, Барылы кэскил, Баай Байанай, Тойон эһэм обургуо! С. Зверев
◊ Баай барыылаах Байанайым (<Тойон> эһэм, эһэкэм) көр барыылаах
Баай барыылаах тойон эһэм, «эһээ» диэтэхпинэ, «эһээ» диир курдук буоларыҥ! Өксөкүлээх Өлөксөй
[Манчаары — Чоочоҕо:] Эн үтүөҕүн умнар күннээх буоллахпына, миигин Баай хара тыа иччитэ Баай байанай эһэм Балым баайыттан матардын! А. Софронов
Хос эһэ көр хос II. Былыр хос эһэҥ эрэйдээх алаас ыалын аччыктыыртан быыһаары, бэйэтин сүөһүтүн сиэтэн буруйданан хаайыыга быраҕыллан сарбыллаахтаабыта. Айысхаана
Ыал амарах аҕата, эйэҕэс эһэтэ, хос эһэтэ. СВИ СММТО
Былыыр-былыр арай биирдэ эн хос эһэҥ миигин, эдэр уолчааны, ыраах балыктата муора туонатыгар илдьэ барда. А. Кривошапкин (тылб.). Эһэ кылын көр кылын I. Эһэ кылыным Ньурбаҕа биллэр-көстөр күүстээх киһи эбитэ үһү. Эһэ тойон көр тойон. Кыыһым оҕолорун кытары эһэ тойонун аахха ыалдьыттыы бардылар
ср. др.-тюрк. эчү апа ‘предки’
II
аат. Кугастыҥы күрэҥ түүлээх улахан адьырҕа кыыл. ☉ Крупное хищное млекопитающее с длинной бурой шерстью, медведь
Эһэ хатан баҕайытык кыланна, …… хааһаҕы быраҕаттыыр курдук тыа диэки омуннаахтык ойуоккалыы турда. Т. Сметанин
Эһэ күһүн арҕахха киирбэккэ сырыттаҕына торҕоннуур, киһигэ-сүөһүгэ кутталлаах буолар. И. Сосин
Эһэ суоһа-суодала бэрт буолан, былыр итэҕэл баарын саҕана дьон ордук куттанара. ПАК ЭТ
♦ Харыга аспыт эһэ көр хары. Оҕонньор, сатаҕай илиилээх уолуттан кыыһыран-кыйыттан, харыга аспыт эһэ курдук буолан олорор. Эһэ баһа буолан олорор — суостаах-суодаллаах көрүҥнэммит. ☉ Иметь грозный, устрашающий вид (букв. выглядит [как] медвежья голова)
[Уоһук:] Былыр киэҥ сирдээх, халыҥ баайдаах, элбэх үлэһиттээх баайдар, кулаактар аҕай эһэ баһа буолан олорбуттара. Күндэ. Эһэ кымырдаҕастаабытыгар дылы көр кымырдаҕастаа. Эһэ кымырдаҕастаабытыгар дылы (өс хоһ.). Эһэтэ киирбит — улаханнык кыыһырбыт, кыйахаммыт. ☉ Разгневаться, разозлиться (букв. его медведь [в него] вошёл)
[Кинээс] дьиҥэр эһэтэ киирэн олорор. Н. Заболоцкай
◊ Кэриим эһэтэ — мэнээк эһэ диэн курдук (көр мэнээк)
Иллээх-эйэлээх ини-биилэр иннилэрин биэрбэттэр, кинилэртэн оннооҕор кэриим эһэтэ хорҕойор. Айталын
Мэнээк эһэ көр мэ- нээк. Быйыл чугаспытынан мэнээк эһэ баар буолбут. Олгуйдаах эһэ көр олгуй. Оҕокком, ойуурга өр сылдьан, Олгуйдаах эһэҕэ түбэспит. Д. Апросимов
Кэнники Афанасий убайдарын булан баран өссө икки эһэни бултаабыттара. Онтон биирдэстэрэ олгуйдаах аарымата этэ. «ХС». Сырҕан эһэ — ордук киҥнээх, адьырҕа эһэ. ☉ Лютый, свирепый медведь
Сырҕан эһэлэр кэлэн, Сытырҕаан сырдырҕаттылар, Чөҥөчөгү кырбаатылар. Эллэй
Сырҕан эһэ сынаҕалыыра, Боруллуо көтөр боруҥнуура, Хара суор үөрэ Хааҕыргыы халаахтыыра. С. Зверев
Лоҥкууда үрэх, сырҕан эһэ арҕаһын түүтүн курдук, хара ыарҕанан бүрүллэн уһаан-тэнийэн сытта. М. Доҕордуурап
Үрүҥ эһэ көр үрүҥ. Бу дойдуга киһи тыынын быһаары кэтээччи-манааччы эрэ элбэх: буурҕа, аас-туор олох, муора үрүҥ эһэтэ, торҕон бөрө үөрэ. Н. Якутскай
Үрүҥ эһэ арҕаһа Үрүҥ мууһу быыһынан Өрүкүйэн көһүннэ, Үллэҥэлии хамсаата. Л. Попов
Хаардаах куйаар устун үрүҥ эһэлэр мээмэйдииллэр. МЛФ АҮө
Хаамыы эһэтэ көр хаамыы. Ити кэнниттэн кэпсэтии хаамыы эһэтин тула эргийбэхтээн ааста. Н. Заболоцкай
Хагдаҥ эһэ көр хагдаҥ. [Булчукка] Сүүрэр атахтаах барыта Сөһүргэстии түһэн истэ: Дьааҥы тэһии чубукута, Хара тыа хагдаҥ эһэтэ. Эллэй
Бэрт улахан хагдаҥ эһэ тыылыы тэбэн сытар. Эрилик Эристиин
Мотуок солконон нуоҕалдьыйбыт ойуур, дьүдьэйбит хагдаҥ эһэ арҕаһын түүтүнүү, кугдарыйбыт. М. Доҕордуурап
Эһэ бараах көр бараах. Биһиги дьоммут бара сатаан, кустарыгар ханыылаттахтара аатыран, биир эһэ барааҕы кытта икки чөкчөҥөнү өлөрдүлэр. Н. Заболоцкай
Тыһыынча тоҕус сүүс биэс уон сэттэ сыллаахха Улуу арыыга тиэрбэстээх эһэ барааҕы өлөрбүттэрэ. АЛА КК
Кынатын тоһуттаран сүүрэ сылдьар эһэ барааҕы туттулар. «ХС». Эһэ кырыымпата от көр кырыымпа. Оттуур алааспытыгар эһэ кырыымпата от быйыл хойуутук үүммүт. Эһэ мэнээ- гэ — сайынын кыайан уойбакка, эһэ күһүн арҕахха киирбэккэ бэйдиэ барыыта (маннык эһэ дьоҥҥо, сүөһүгэ олус кутталлаах буолар). ☉ Появление поздней осенью медведей-шатунов, не залёгших в спячку (такие медведи очень опасны для людей и домашнего скота)
Күһүн ырбыт, кыайан уойбатах кыыллар арҕахха киирбэттэр. Оннуктар киһиэхэсүөһүгэ олус кутталлаахтар уонна кыһын тоҥон өлөллөр. Итини эһэ мэнээгэ дииллэр. ПАК ЭТ. Эһэ сиир талаҕа — үрүҥ талах диэн курдук (көр талах). Бу тыаҕа эһэ сиир талаҕа хойуутук үүммүт