аат. Биир (икки) көлүөһэлээх, хоппо курдук оҥоһуулаах, икки уһун тутааҕыттан ылан инники анньан ол-бу таһаҕаһы (буору, кумаҕы, бөҕү эҥини) тиэйэр, биир киһиэхэ анаммыт кыракый тэлиэскэ. ☉ Тачка
Таачыканан даҥ буорун таһааран, тыраап туруохтаах сирин таһыгар чөмөхтүү кутуҥ. В. Яковлев
Тоҥ буору таачыканан хаптаһын устун сүүрдэн, хаһыы икки уһугунан кытыыга таһааран тоҕоллоро. ТГС ЫА
Аһаҕас халлаан анныгар силлиэни-ардаҕы аахсыбакка таачыканан инчэҕэй буору таһарбыт. «ХС»

киинниир үүтү оноруу (үүттээһин (соҕотуопка уһуктарыгар (кытыытыгар) киинниир үүттэри анал инструменынан үүттээн оҥоруу үлэтэ.)

көмө аат.
1. Сыһыарыы түһүк форматыгар хайааһын туох эмэ ортоку өттүгэр буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме дательно-местного падежа употребляется при обозначении предмета, посреди которого совершается действие (посреди)
Сылбах ортотугар чөҥөчөк баар буолуохтаах этэ. Т. Сметанин
Ааллаах хайатыттан көрдөххө, Араҕас сайылыгым Алдан арҕаа өттүгэр Арҕас тыа ортотугар, Алтан туоһахта курдук, Аралыйан сытара. С. Васильев
Ойуур хабыллар хаба ортотугар быычыкайкаан балаҕан оҕото турара. Д. Таас
2. Таһаарыы түһүк форматыгар хайааһын туох эмэ ортоку өттүттэн тахсарын, буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме исходного падежа употребляется при обозначении предмета, из середины которого действие исходит, совершается (посреди, посередине)
Хомурах тохтообот холбороҥ маҥан хочолорун ортотуттан үүнэн тахсыбыт муус булгунньах уораҕай дьиэлээх эбиттэр. Ньургун Боотур
Көр, ити оройтон үс көс антах сис ортотуттан уһулу үүнэн тахсыбыт соҕотох очуос хайа баар эбит. Амма Аччыгыйа
Ол иһэн уулусса ортотуттан булан ыллым — испиискэ хаатыттан эрэ мэнэкэ болокунуоту. С. Федотов
3. Туттуу түһүк форматыгар хайааһын туох эмэ орто өттүнэн эбэтэр икки уһугуттан, кытыыттан тэҥ ырааҕынан оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме орудного падежа употребляется при обозначении предмета, посередине которого совершается действие (посередине, по центру)
Бар дьоҥҥут, ыччаттаргыт үөрүүлэрин итинник эҕэрдэлээн, дьол түһүлгэтин ортотунан эһиги нуоҕалдьыһа хаамсыҥ! Амма Аччыгыйа
Куоракка наадаларыгар сылдьан баран, киэһэ буолан аулларыгар төннөр бааһынайдар истиэп ортотунан, уһун синньигэс быа курдук, субуһаллар. Эрилик Эристиин
Киһини сототун ортотунан оттоох томтор сир тэллэҕэр тохтоотубут. Т. Сметанин

1. аат.
2. Орон эркин диэки өттө. ☉ Место в кровати ближе к стене, задняя её часть
   Сөдүөччүйэ улаҕа диэки хайыһан, кыра уолун таптайа сытта. Амма Аччыгыйа
   «Түүлгэ да, илэ да олох барахсан мэлдьи үчүгэй», — диэн баран, Саабыс улаҕа хайыһан, утуйан муннун тыаһа бурдьугунаата. КФА СБ
   Кыра оҕолор орон улаҕатыгар, оһох төрдүгэр түһүтэлээтилэр. «ХС»
3. Туох эмэ иһирдьэ, түгэх өттө. ☉ Внутренняя, глубинная, задняя часть чего-л. «Хата, бу Эрдэлиир саҥардын!» — улаҕа диэкиттэн хаһыы иһилиннэ. Амма Аччыгыйа
   Чүөчээски көстүбэтэрбин үчүгэй этэ дии санаан, тыа улаҕатын диэки түстэ. Суорун Омоллоон
   Чурапчыга алта-сэттэ оронноох биир балыыһа баар буолбута, онно кыра дьон нэһилиэктэр улаҕаларыттан киирэннэр кыайан туһаммат этилэр. Эрилик Эристиин
   [Учуутал] киэҥ күөх харахтарынан кылаас улаҕатын диэки көрө турда. Н. Габышев
4. түөлбэ. Урукку, былыргы кэм. ☉ Давнее, прошлое
   Улаҕабытын өйдөөбөппүт да быһыылаах. ДСЯЯ
5. даҕ. суолт. Уһук, кытыы сытар (сир-дойду). ☉ Глухой, тихий, окраинный (о местности)
   Улуу куораттарга, Улаҕа оройуоннарга Тимир суолунан Тигинии сүүрпүттэрэ. С. Васильев
   ◊ Орто (улуу) дойду улаҕата фольк. — киһи мээнэ тиийбэт олус ыраах сирэ, сир уһуга (саха итэҕэлинэн, айыылар олорор сирдэрэ). ☉ Очень далёкая местность, край земли, света (по якутскому поверью, местность, где проживают божества — айыы)
   Онуоха үс айыы дьөһүөлдьүт бухатыырдар халлаан сүүрэр сындыыһын үктэллэнэн, орто дойду улаҕатыттан өҥөс гынан одуулаан көрдүлэр. ПЭК ОНЛЯ I
   Улуу дойду улаҕатыгар Олохсуйан көрүөхпүтүн Хайдах буолуо этэй? А. Софронов
   Сири сиксигинэн (халлааны улаҕатынан) көр сиксик. Халлааны улаҕатынан дойҕохтоох, сири сиксигинэн сэһэннээх Сээркээн Сэһэн (өс хоһ.). Урут Потапов аймахтара мустанннар сири сиксигинэн, халлааны улаҕатынан ыаһахтаһар хосторо пионердар утуйар куойкаларынан, кинигэлэринэн, хаһыаттарынан туолбут. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Тоҕус халлаан (муора) улаҕатыттан көр тоҕус II. Кыырт обургу, кынатын кыптыыйдыы туттубутунан, тоҕус халлаан улаҕатыттан сир диэки таастыы кыырайан иһэр. Суорун Омоллоон. Улаҕа хаалар кэһии көр кэһии II. Ыалдьыттары улаҕа хаалар кэһиинэн күндүлээ. Халлаан улаҕата фольк. — олоҥхоҕо Үөһээ дойду, бүппэт уһук, кый ыраах сир. ☉ Край света, край небосвода
   Хоту халлаан улаҕата Сутаабыт суор куорсунун түүтүн Субуйа тарпыт курдук Суһуруктуйа буста. Саха нар. ыр. Онуоха Күн Эрбийэ бухатыыр Соҕотохто халлаан улаҕатын диэки Сур гынан хаалла. Ньургун Боотур. Улаҕата көстүбэт (биллибэт) фольк. — олус киэҥ, бүтэр уһуга көстүбэт. ☉ Без конца и края
   Уҥуоргута биллибэт, улаҕата көстүбэт уһун дураар толоон буолан муҥутаабыт эбит. Саха фольк. Уҥуоргута көстүбэтэх, Улаҕата биллибэтэх, Оломун булларбатах, Оппуоһун туттарбатах Уорааннаах Уот Кудулу байҕал. П. Ойуунускай
   Урукку дьыл (кэм) улаҕатыгар — былыргы дьыл мындаатыгар диэн курдук (көр дьыл). Былыргы дьыл мындаатыгар, Урукку кэм улаҕатыгар, Урааҥхай удьуора, Саха саарына бухатыыр киһи Олорон ааспыт. Ньургун Боотур
   Былыргы дьыл мындаатыгар, Урукку дьыл улаҕатыгар, Эргэ дьыл эҥийэтигэр Кыладыкы эбэ хотун диэн Сириэдийбит-сиппит эбит. П. Ойуунускай
   ср. якут. ула ‘близнаходящийся, соседний’, др.-тюрк. ула ‘связывать, соединять’, тюрк. улаҕы, улаа ‘край между сосной и полом’, хак. улаҕа ‘основание юрты’

аат.
1. Туох эмэ тутуу, оҥоһук ойоҕосторо, эркиннэрэ тиксиһэн ыпсыһар сирдэрэ; оннук ыпсыһар сирдэрин тас өттүнээҕи уһуктара эбэтэр иһинээҕи ыпсылҕалара. ☉ Место, где сходятся, пересекаются две стороны чего-л.; наружные или внутренние углы чего-л. (напр., строения)
Дьиэ ис муннуга. Күрүө тас муннуга.  Уубут наһаа мунньуллан бэҕэһээ куттал буола сырытта …… мастарыскыайы аҥаар муннугунан ылла. Эрилик Эристиин
Уола туп пут баанньыгын бэрт өр бырыынчыктаан, ордук муннук ыпсыыларын иҥэн-тоҥон көрөн астынна да, сөхтө да. «ХС»
2. көсп. Ыраах сытар туох эмэ уһуга, кытыыта (сир-дойду, дьон олорор сирин этэргэ). ☉ Край, окраина, отдалённая часть чего-л. (о местности)
Сирбитдойдубут муннуктарын аайы элэктэриичэстибэ уотун сандаардыа этибит. Күндэ. Платон Ойуунускай модун куолаһа оччотооҕу «Кыым» хаһыат страницаларыттан Саха сирин бары уһуккытыы муннуктарыгар тиийэ дуораһыйара. Софр. Данилов
Кэбээйи түбэтэ уу-тыа булдунан баай, былыргыта бэрт түҥкэтэх, хараҥа муннук этэ. КНЗ ТС
3. кэпс. Дьукаахтаспыт дьон олороллору гар анаммыт дьиэ хайа эмэ өттө. ☉ Часть дома, сдаваемая внаём, в аренду
Атын ыаллар муннуктарыттан Аҕа лаах ийэтин аҕалан, Ойохтонон, оҕо төрөтөн, Олох олорон барбыта. Болот Боотур
Хаһан умса түһүөхпэр диэри, …… хайа эмэ ыал муннугар сылдьыам буоллаҕа дии. Суорун Омоллоон
Егор Его рович урут миигин, к ы ра уо лг у н М эхээһи кытта кэлэн, биһиэхэ биир эмэ муннукка олор диир этэ. С. Ефремов
4. мат. Биир туочукаттан тахсыбыт икки көнө сурааһын үөскэтэр фигурата. ☉ Угол
Муннугу үөдүтэр көнө аҥаардара муннук өрүттэрэ диэн, оттон кинилэр тахсыбыт туочукалара муннук оройо диэн ааттаналлар. КАП Г
♦ Муннугу (муннугу-ханныгы) кэй — туохха эмэ ыктаран хайдах буолуоххун, кэлиэх-барыах сиргин булума. ☉ Быть в замешательстве, не находить себе места
Үҥсэн да туһа суоҕун, муннугу кэйиэлии сылдьарбын өйдөөммүн «билинэргэ» күһэллибитим. Е. Неймохов
Санаата түстэҕинэ кэлиэх-барыах сирин булбакка, муннугу-ханныгы кэйэ сылдьар курдук буолааччы. ПП ОА
◊ Муннукка туруор — оҕону буруйдаан, тугу эмэ гыныахтааҕын, ханна эмэ барыахтааҕын хааччахтаан муннук сиргэ туруор. ☉ Ставить в угол (ребёнка в на казание за что-л.)
Микиитэни кылааска киллэрэн муннукка туруордулар. Амма Аччыгыйа
Мин аҕам остуолун үрэ йиим, ийэм иистэнэр массыынатынан оонньуум — тута муннукка туруораллар. Н. Габышев. Муннукка хаай (ык) — кими эмэ куотунар, аһарынар кыа ҕа суох гына ык. ☉ Загнать кого-л. в угол, тупик
Уорууга уорбаланар уолаттары силиэдэбэтэл муннукка ыган билиннэрбит үһү.  [Ааныс] Бүөккэ уолу хас сүүстэ муннукка хаайбыта, онтон дьэ кэлэн кырдьыктаах кэпсэтиигэ тугу да булан эппэтэ. А. Сыромятникова
Тиэхэннээх таарыччы бараннар, Кинээһи дибдийэн биэрбиттэр. Кинини муннукка хаайаннар — «Күн сарсын мунньахтаа» диэбиттэр. Эрилик Эристиин. Муннукка ытаабыт (киһи) — туохха эмэ олус ылл а р бы т, о лу с б а ҕ а л а а х (киһи). ☉ Страстно увлёченный чем-л., проявляющий огромный интерес к чему-л. (человек)
Төһө да нэһиилэ сырыттар, мэлдьитин, саамай муннукка ытаабыт суола бултааһын, сааланыы буолара. С. Данилов
Бэрдьигэстээх олохтооҕо …… Егор Николаевич Гаврильев [фарфор сувенирдары хомуйууга] эмиэ муннукка ытаабыт коллекционер. «Кыым»
Вовка хоккей уонна футбол диэн баран муннукка ытаабыт киһи. «ЭК»
◊ Көнө муннук мат. — тоҕус уон кыраадыһы үөскэтэр муннук (тэнитиллибит муннук аҥаара, биитэр толору муннук чиэппэрэ). ☉ Прямоугольник
Бары көнө муннуктар биир-тэҥ ахсааннаах кыраадыстаахтарын быһыытынан бэйэ-бэйэлэрин кытта тэҥнэр. КАП Г
Кыһыл муннук көр кыһыл. Мунньах «Күрүөлээх» пиэрмэтигэр кыһыл муннугу аһарга, салайааччыны аныырга уураах ылла. М. Доҕордуурап
Кыһыл муннукпутугар дьоннор сылдьыылара үксээн, ааҕааччы уонна аахтаран истээччи элбээн истилэр. А. Б эрияк. Ынах сүөһү пиэрмэлэригэр тэриллибит кыһыл муннуктар үлэлэрин көрүү куонкуруһа ыытыллар. «Кыым». Сыппах муннук мат. — тоҕус уон кыраадыһы таһынан муннук (көнө муннуктааҕар улахан гынан баран, тэнитиллибиттээҕэр аччыгый). ☉ Тупой угол. Сытыы муннук мат. — тоҕус уон кыраадыс иһинэн уһуктаах (көнө муннуктааҕар аччыгый муннук). ☉ Острый угол. Тыыннаах муннук — тыынар тыыннааҕы, кыылы иитэргэ, тутарга анаан бэриллибит анал миэстэ (үксүгэр араас тэрилтэлэргэ). ☉ Живой уголок
Оҕолор куһу оскуола тыыннаах м у н н угар биэрбиттэрэ. Далан
Тима Максимов Дималыын тыыннаах муннукка хоруолуктары көрсүөн-харайсыан баҕарар. «ХС»
Уобул муннук көр уобул. Аҥаар өттүгэр — иҥнэри түһэн эрэр кии сыбахтаах уобул муннуктаах ампаар дьиэ. Н. Кондаков
Уобул муннуктар бабаарыналарга, ампаардарга, киһи эргиирдэригэр киэҥник туттуллаллар. АЭ ӨӨКХ. Үс муннук мат. — үс туочуканы холбуур сурааһыннартан турар фигура. ☉ Треугольник
Тэҥ өттүлэрдээх үс муннукка бары муннуктара тэҥнэр. К А П Г. Хабарҕа муннук көр хабарҕа. Ампаар хабарҕа муннугар сөрүөстэн туран, Маайыс эһ этин кэнниттэн одуулаһан хаалар. Амма Аччыгыйа. Хас тэлгэһэ аайы хабарҕа муннуктаах ампаардар, а с а с т ы ы р х ар а д ьи э л э р. Н. Л угинов
ср. тюрк. мүҥүл ‘угол’