туохт. Уоскун ким эмэ уоһугар даҕай, сыһыар (таптыыргын, ахтаргын, махталгын биллэрэн). ☉ Целовать кого-л. «Быраһаай! Оҕом сыыһа!» Оҕотун уураата. Эллэй
Быраһаай, доҕоруом! Кими да уураабатах уоспунан соҕотох эйигин эрэ ыга кууһан уураан баран, бу бэйэм Ийэ дойдум чиэһин санаан — өлүүгэ утары бардым. Суорун Омоллоон
Тима кинини сып-сылаастык ыга тардан кууспута, уоһун чугаһатан уһуун-уһуннук уураабыта. П. Аввакумов
ср. тюрк. сугур ‘высосать, пить всасывая’

1. сыһ. Устатынан буолар гына, усталыы. ☉ Вдоль, по длине чего-л.
   Моҕотой эриэнин курдук буолан баран, үрүҥ уонна күөх дьураалар уһаты субуспуттар. С. Окоёмов
   Сибэккини остуол ортотугар эбэтэр остуолу уһаты үс-түөрт сиргэ туруоруллар. Дьиэ к. Тииҥи үчүгэйдик бөһүйбүтүн кэннэ, кутуругун сиһигэр уһаты тутан баран, суумкаҕа угуллар. Булчуттарга к.
2. даҕ. суолт. Устатынан, усталыы барар. ☉ Протяжённый, расположенный в длину
   Өлүөхүмэ куората биир уһаты уһуун-уһун уулуссалаах. Н. Якутскай
   Илин уһаты күөл тамаҕынан Кураҕаайытта алаас кырдьаҕас булгунньаҕа былыт ойуутунуу күрэҥсийэн көстөр. М. Доҕордуурап
   Бу дьиэлэр уһаты субурҕаларыттан туора түһэн барбыт кылгас уулуссаҕа Тиит Арыытааҕы ойуур хаһаайыстыбатын хонтуората баар. «ХС»
   ♦ Уһаты уой көр уой I
   Аҕаҥ бар дьон хара көлөһүнүн супту уулаан муспут баайыгар уһаты уойдуҥ, туора тоттуҥ ини. Амма Аччыгыйа
   Кыра сааһыттан кини [Шевченко] сүрэҕэр дьадаҥылар хара көлөһүннэринэн уһаты уойар баайдарга, ыраахтааҕы былааһыгар кырыктаах өс-санаа уота күөдьүйбүтэ. Софр. Данилов
   Уһаты уойбут, туора топпут Улуу абаҕам — үрдүк Чоочо Киэҥ ыырын киэптээтим, Кэтит баайын үрэйдим. Күннүк Уурастыырап
   ср. кирг. узата, алт. узада ‘вдоль’

туохт.
1.
сай- маар 1 диэн курдук. Кыыһахайдыыр халлаан Кыһылыктыыр өҥө, Сааскылыыра кэмим Саймаарыйар күөҕэ Көстүтэлээн ааһар, Күлүмүрдээн ылар. П. Тобуруокап. Сайаҕас салгын Саймаарыйа илгийэр. И. Данилов
[Бухатыыр атын] Сайыҥҥы күн Саабылаан батас биитин курдук Саймаарыйан тахсар Саргылаах алын кырыытын диэки Салайа баттаан кэбистэ. П. Ядрихинскай
2. Наҕыллык талбаарыйан уһун, сүүрт, хамсаа (хол., өрүһү, үрэҕи, былыты этэргэ). ☉ Двигаться, плыть, течь плавно, тихо, спокойно (напр., о реке, речке, облаках)
Арҕаа күн киирэн кытарымтыйар, хоту үрүҥ былыт саймаарыйан устар, илин халлаан тэстиэх курдук ыраас. Н. Габышев
Чычаас үрэх сүрэҕэлдьээбиттии устан саймаарыйар. А. Фёдоров
△ Оннук наҕыллык, намылхайдык эҥээрийэн иһилин (хол., киһи саҥатын, ырыаны этэргэ). ☉ Разноситься спокойным, плавным напевом (напр., о голосе, песне)
Сахам сирин туһунан Саймаарыйа тарҕыыллар Элбэх омук тылынан Эҥин дьикти ырыалар. М. Ефимов
Чиэнди куолаһа ыраастык, истиҥник саймаарыйда. С. Дадаскинов
△ Наҕыллык наскылдьый. ☉ Ходить, идти плавной походкой
Настайа барахсан, дьиэттэн оргууй аҕай саймаарыйа хааман тахсан, сэргэ аттыгар, …… уһуун-уһун суһуоҕун тараанан намылыта олороро үчүгэй да буоллаҕа. П. Аввакумов
Арай үлэ бүттэҕинэ, Наҕылыгар түстэҕинэ Хаамар аргыый саймаарыйа Почта таһар Маарыйа. Чэчир-72
3. Чуумпуга бигэнэн киэҥник тэнийэн көһүн. ☉ Простираться, тянуться вдаль и вширь, будучи охваченным тишиной и покоем (о долине, тайге)
Саргылаах саҥа күнэ үүнэрин көһүтэн, Саймаарыйа сытта улуу Туймаадам. М. Ефимов
Чэ, көтүҥ, чэ, ойуҥ, Дьэргэлдьитэ тэйэн биэриҥ! Сайаҕастай салгыннардаах Сайылыкпыт саймаарыйда. Л. Попов
Тула ап-араҕас, уоһах саһархай тайҕа саймаарыйар. Н. Габышев
4. кэпс. Туох эмэ күүстээх иэйиигэ баһыйтаран, туймаарый, булкулун (киһи санаатын, өйүн туһунан). ☉ Утратить ощущение реальности от внезапно нахлынувших чувств
[Кыыс тапталын санаан уонна дойдулуур үөрүүтүттэн] Уол санаата саймаарыйда, Уон аҥыы алаарыйда. С. Васильев
Мин ичигэскэ, сырдыкка бу ойуурга тахсан саймаарыйан хаалбыт профессор диэки көрөн кэбистим. Н. Габышев