нареч. вдоль; уһаты тут = держать что-л. в вытянутом положении; остуолга уһаты уур = разложить что-л. вдоль стола.

нареч. вдоль и поперёк; Саха сирин уһаты-туора сыыйбыта он исходил всю Якутию вдоль и поперёк # уһаты-туора хаамыма не нарушай общепринятого порядка.

1. сыһ. Устатынан буолар гына, усталыы. ☉ Вдоль, по длине чего-л.
   Моҕотой эриэнин курдук буолан баран, үрүҥ уонна күөх дьураалар уһаты субуспуттар. С. Окоёмов
   Сибэккини остуол ортотугар эбэтэр остуолу уһаты үс-түөрт сиргэ туруоруллар. Дьиэ к. Тииҥи үчүгэйдик бөһүйбүтүн кэннэ, кутуругун сиһигэр уһаты тутан баран, суумкаҕа угуллар. Булчуттарга к.
2. даҕ. суолт. Устатынан, усталыы барар. ☉ Протяжённый, расположенный в длину
   Өлүөхүмэ куората биир уһаты уһуун-уһун уулуссалаах. Н. Якутскай
   Илин уһаты күөл тамаҕынан Кураҕаайытта алаас кырдьаҕас булгунньаҕа былыт ойуутунуу күрэҥсийэн көстөр. М. Доҕордуурап
   Бу дьиэлэр уһаты субурҕаларыттан туора түһэн барбыт кылгас уулуссаҕа Тиит Арыытааҕы ойуур хаһаайыстыбатын хонтуората баар. «ХС»
   ♦ Уһаты уой көр уой I
   Аҕаҥ бар дьон хара көлөһүнүн супту уулаан муспут баайыгар уһаты уойдуҥ, туора тоттуҥ ини. Амма Аччыгыйа
   Кыра сааһыттан кини [Шевченко] сүрэҕэр дьадаҥылар хара көлөһүннэринэн уһаты уойар баайдарга, ыраахтааҕы былааһыгар кырыктаах өс-санаа уота күөдьүйбүтэ. Софр. Данилов
   Уһаты уойбут, туора топпут Улуу абаҕам — үрдүк Чоочо Киэҥ ыырын киэптээтим, Кэтит баайын үрэйдим. Күннүк Уурастыырап
   ср. кирг. узата, алт. узада ‘вдоль’

1. сыһ.
2. Туорамаары, устатынан уонна туоратынан (хол., кээмэйдээ). ☉ Вдоль и поперёк, по длине и ширине (напр., измерить)
   Ааҕыытын бүтэрээт, күөх солко былаатынан сүүһүн көлөһүнүн уһаты-туора соттумахтыыр. Күннүк Уурастыырап
   Муус, хас да сиринэн хайытталанан, уһатытуора хайыта барда. П. Филиппов
   Дьөгүөрдээх алаас нэлэһийэ сытар киэҥ уорҕатын уһаты-туора тардан, мээрэйдээбитинэн, аахпытынан, сурукка киллэрбитинэн бардылар. А. Бэрияк
3. Киэҥ сиринэн, араас сирдэринэн (сырыт). ☉ Повсюду, везде (напр., бывать)
   Саха Сирин киэбэ-киэлитэ биллибэт киэҥ дойдутун уһаты-туора айаннаабыт киһи. Амма Аччыгыйа
   Чорооноп Саха Сирин үгүс оройуоннарын уһаты-туора сыыйталаабыта. Г. Угаров
   Поповтар кэргэттэрэ бэйэлэрин төрөөбүт сирдэриттэн ханна да ырааппатахтар, уһаты-туора сылдьыбатахтар. А. Олбинскай
4. даҕ. суолт. Ылыныллыбыт сиэримайгыны кэһэр, сүөргү (хол., быһыымайгы). ☉ Нарушающий общепринятые правила, предосудительный (напр., о поведении)
   Онон уһаты-туора, олуона быһыы-майгы адьас тахсыа суохтаах. С. Никифоров
   Куорат көрүн-нарын эккирэтиһэн киирбит сорох ыччат улдьаарар уһаты-туора түбэлтэлэрэ тахсыталыыллар. И. Алексеев
   ♦ Уһаты-туора тутун — 1) сиэри таһынан буол, олуона быһыыны оҥор (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ соотв. вести себя неприлично
   Киһи быһыытынан киэҥ-холку, уһаты-туора туттубат идэлээх, сэмэй, чиэһинэй, биир кэм сырдыгынан сыдьаайа сылдьар үтүөкэннээх табаарыс, эрэллээх доҕор этэ. С. Данилов
   «Чомпоойоптооххо олус уһаты-туора туттаайаҕын», — диэн кинини Петровскай сэрэппитин эмиэ өйдөөн кэллэ. Л. Попов
   Кини хаһан да тоттугурҕаан, уһаты-туора туттубатаҕа, биирдэ да сүөргү, куһаҕан тылы эппэтэҕэ. С. Никифоров; 2) кэпс. — бэйэҥ билэргинэн, көҥүл айбардаа, оннук дьаһай. ☉ Вести себя как вздумается, как захочется, своевольничать
   Тойонум эппиэттээх эбээһинэстэри сүктэрэр буолан эрэр, онон үбү-аһы ыраах сылдьан бэйэм билэрбинэн көҥүл ылар-биэрэр бырааптаныам, уһаты-туора туттар кыахтаныам. Болот Боотур
   Ханнык да түбэлтэҕэ тимири кэмчилээһин былааныттан ураты итини уһатытуора туттуу таһаарыллыа суохтаах. «Кыым». Уһаты-туора хаамп (сырыт) кэпс. — ылыныллыбыт сиэри-майгыны кэс, сыала-соруга суох, улдьаа сырыт. ☉ Выйти за рамки приличия, выйти из рамок допустимого
   Эн этэргиттэн биирдэ уһаты-туора хаамыам суоҕа. Суорун Омоллоон
   Дьон оннооҕор буолуоҕу уһаты-туора хаамаллар, баҕар биллибэккэ хаалыа. Т. Находкина
   Киинэттэн ураты ханна да уһаты-туора сылдьыбатах, наар үөрэҕэр эрэ кыһаллыбыт. ӨӨ ДДьДТ