көндөй (сыбаарка сиигин дьиэгэ — сиик иһигэр хаатыйаламмыт салгын хабаҕа.)

туохт.
1. Хомуок буол, хомуокка кубулуй. ☉ Превращаться в комки, комковаться
Бурдук хомуогурбут. ЯРС
2. кэпс. Эмиийгэр үүт хаатыйаланан, хомуок буола кытаата мунньулун (оҕону эмнэрэр дьахтары этэргэ). ☉ Воспаляться, образуя комки в молочных железах или болезненные уплотнения в груди у кормящей матери (при мастите, груднице)
Үүт хааллаҕына ийэ хайаан даҕаны эмиийин ыан эбэтэр аппараатынан оборторон кэбиһиэхтээх. Итинник гыммат ийэлэр үксүн эмиийдэрэ хомуогурар. ТЕН ИДь

туохт., к э п с. К и м и эмэ кытта күүскүн холонон туһун эбэтэр охсус (үксүгэр кыра уҥуохтаах, молойбут дьону этэргэ). ☉ Бороться, мериться силой с кем-л., будучи коренастым, с полноватым выпуклым лицом (обычно о молодых людях). «Бу дьон молоорутуһаары гыннылар, — Мордосов үөрдэ уонна түннүк нөҥүө киксэрдэ: — Тиистаас! Тиис-таас!» Далан
Сорохторо баҕас, чахчы, …… саатыыллара көр-нар, арыгы. Күүстэрэ хаатыйаланар, молоорутуһан тарҕаталлар. Р. Баҕатаайыскай
Ити тустан молоорутуһар уолат тар кыраларын көрүмэҥ. ССТ
Маап па уолун кытта арагаайканы былдьаһан охсуһан молоорутуспутун этэрбэһин араадьыйата хабан ылбыт. Ф. Постников

аат.
1. Уу араҥата төһөтүн көрдөрөр үрүт ньуура. ☉ Высота стояния воды, уровень
Уу таһыма өрүтэ мэҥийэ-мэҥийэ, үрдээтэр-үрдээн барбыт, быһыт үөһээ өттүнэн үрэх сүнньүн толордор-толорон испит. Амма Аччыгыйа
Өрүс киэҥ ньуура харах ыларынан мэндээрийэн, кыһыҥҥы таһымыттан быдан үрдээн, өрө анньан тахсыбыт. Н. Лугинов
Хотун эбэ суорҕан мууһун өрө анньан, хаатыйаланан, уутун таһыма улам көтөҕүллэн барбыта. В. Яковлев
2. Туох эмэ төһө сайдыбытын көрдөрөр кэриҥэ, кэрдииһэ. ☉ Степень развития, значимости чего-л., уровень
Үлэтигэр арыый үөрэнэн, бэйэтин санаатыгар, уруоктарын таһымын орто мээрэйинэн биэрэр буолан эрэр. Н. Лугинов
Билигин дьон олоҕун-дьаһаҕын таһыма лаппа үрдээтэ. «ХС»
Үлэһиттэр олохторун таһыма бэрт үгүс көрдөрүүлэринэн быһаарыллар. ПА

I
туохт., сөбүлээб. Кимиэхэ эмэ кырыктаахтык, хаҕыстык сыһыаннас; кими эмэ өһөө, өһөөн эккирэт, сойуолаа. ☉ Упорно преследовать кого-л., мстить кому-л. [Харабыллары кытта] иирсэр-этиһэр буоллаххына, кинилэр эйигин ордук хатайаллар, эйигиттэн харахтарын араарбаттар. Н. Якутскай
Преподавателлэр сочуокка лиэксийэлэри көтүппүт «мэҥнээх» дьону ордук хатайан сордууллар. Н. Лугинов
Кеша аҕата: «Бүттүүйэп Торопууну олус хатайар, туохха эрэ түбэһиннэрэн тэйэрэ буолуо», — диирэ. М. Ефимов
Дириэктэр баҕайы …… бүтүн сылы быһа үлэ бэрдэрбэккэ буолан, арыгыһыккын диэн хатайан хаайыыга ыыттара сыстаҕа үһү! БВВ ӨУоӨ
II
даҕ. Киһи тылын ылыммат, куруук утары этэр харсаах, хадаар майгылаах. ☉ Упрямый, непримиримый, непокорный
[Огдоос:] Бөппүрүөктүүр буоллаҕа дии. Хара сордоох хайабытын батан хатай хааннанна буолла. А. Софронов
[Ипатий] өр буола-буола хатай, бөппүрүөк санаата хаатыйаланан, ыанньыйан кэллэҕинэ, тоҕо тэбээн үөхсэн эбэтэр үлэттэн бугуйан ылаталыыр. М. Доҕордуурап
Өлүөскэ кыыһыран, эмиэ хатай тылы этээри гынан иһэн, дьонун билэн тохтоон хаалла. Эрилик Эристиин

туохт.
1. Өр туран чиҥээ, ыараа, тимирчи түс. ☉ Спрессоваться, уплотниться, осесть (от времени)
Сииктээх кумах дьиппинийбитигэр үктэнэн, аттар холкутуйдулар, хаамыы дьоруонан бадьаралаатылар. Л. Попов
Күнүһүн бөһүккэй хаар түүнүн дьиппинийэ тоҥор, үрдэ чараас мууһунан хаҕылыйар. И. Федосеев
Икки хонон баран тууһаммыт укуруоп дьиппинийэр. Оччоҕо иһити өссө толору симэн баран кытаанахтык хаппахтанар. ФНС ОАҮүС
2. Ууну иҥэринэн тэний, тыылын, онон быыһа-арда суох буол (мас оҥоһуктар тустарынан). ☉ Впитав влагу, увеличиться в объеме, стать объемным, уплотниться (о деревянных предметах). Уһаат дьиппинийбит. Тыыбыт дьиппинийэн уу киирбэт буолбут
3. көсп. Тугу эмэ сөбүлээбэккэ искэр хаатыйалан, саҥата суох буол, ыараа. ☉ Замыкаться в себе, погружаться в молчание, стать угрюмым, мрачным
Кини мунна, сэҥийэтэ, хайдах эрэ уһуктана түһэн, хаана ыараан, дьиппинийэн олордо. А. Федоров. Кини ыар санаа баттаабытыныы сыарҕатыгар иҥнэри түспүт, дьиппинийбит. А. Сыромятникова
Пьер буоллаҕына быстах-остох тылы кыбытан биэрэ-биэрэ, бэйэтин санаатыгар ылларбыт быһыынан, дьэбирдик дьиппинийэн кэбиһэр. Л. Толстой (тылб.)
4. көсп. Хараҥаран, туох да көстүбэт, саба баттаммыт курдук буол. ☉ Становиться непроницаемо темным
Хайа улаҕатынааҕы кыараҕас дүөдэ уҥуоруттан саҕаланан барар халыҥ тыа, тугу да иһирдьэ киллэриэ суохха айылаах дьиппинийэ барыйан турар. Амма Аччыгыйа
Күһүҥҥү түүн ханан да быыһахайаҕаһа суох, ыас хара эркин буолан дьиппинийэн турар. Н. Якутскай
Ый буоллаҕына алаас ньуурун бүтүннүүтүн туналыччы сырдатан иһэн, …… адаархай былыт быыһыгар киирэн барбыта, сир-дойду эмиэ улам-улам дьиппинийэ хараҥарбыта. Д. Таас
◊ Дьиппинийиэҕинэн дьиппинийбит - олус дьиппинийбит, сөҥүдүйбүт (ыар санааттан). ☉ Стать чрезмерно угрюмым, мрачным (от тяжких дум)
Бииктэр дьиппинийиэҕинэн дьиппинийэн олордо. Аһаҕастык көрбүт киэҥ харахтара кырыыланнылар, сыҥааҕын этэ күүрэн таҕыста, уостара ыбыстылар. Л. Попов
- Хайа, бу туохха бары бачча сэнньэлэстигит? - Сабардам аттаахтар кэлбиттэригэр, дьиппинийиэҕинэн дьиппинийэн туран нүһэрдик ыйытта. Болот Боотур
[Тыыга уу киирэн тимирээри сырыттаҕына] Миитэрэй аны олус наҕылыгар түстэ: тыытын икки биттэҕиттэн тутуһан дьиппинийиэҕинэн дьиппинийэн баран, хамсаабакка олорунан кэбистэ. Н. Заболоцкай