1. халлыгыраа диэн курдук. Эн үөрэххиттэн туох туһа баарый? Туох да суох! Нууччалыы да халлырҕаа, аҕабыыттаан да онолуй, ким эйиэхэ кыһаныай? Амма Аччыгыйа
   [Харытыана эмээхсин:] Нохоо, эн мээнэни халлырҕаама! И. Семёнов
2. Таастан тааска охсуллан, күүскэ тыаһаа (долгун туһунан). ☉ Издавать характерный громкий звук бьющейся о камни волны — плеск, плескаться
   Хантан халыарыйан, Халыҥ халҕаһанан Хара тааһы кырбаан Халлыргыы сытаҕын? С. Васильев
   Эдэркээн геологы иннигэр түһээри, Аартыгын бүөлээри Тиэтэйэр курдуктар — Харылыы, Халлыргыы Халыйар Долгуннар. М. Ефимов
3. Атах таҥаһыгар (хол., саппыкыга) уу киирэн эбэтэр инчэйэн хаамаргар чаллыргыыр тыаһы таһаар. ☉ Издавать хлюпающие звуки, хлюпать (напр., о сильно намокшей обуви)
   Эрэһиинэ саппыкылара ыраахтан халлырҕаан, били бөлүүҥҥү ыалдьыттара тиийэн кэллилэр. Улдьаа Харалы
   Этэрбэһэ дэлби сытыйбыт, халлыргыыр. ЯРС

I
туохт.
1. Тугу эмэ тугунан эмэ ыга кыһарыйан сууралаа, кикирий (хол., ыраастаары, кылбатаары, быһаары, тоҥмуту ириэрээри). ☉ Тереть, протирать (очищая, растирая, натирая)
[Күөрэгэй] кэриэрбит манньыаттарын ыраастыы, хоруонан аала олордо. Т. Сметанин
Уонча хонугу быһа кикирийэн, кыаһытын быһа аалара чугаһаата. Н. Павлов. Тоҥмут киһини хаарынан аалан иһэлийбит этин ириэрбиттэр уонна саһыарбыттар. И. Бочкарев
△ Хамнаатахха ыарытыннар, тириини дьуккурут (кыараҕас, хоччоххой ыга тутар таҥас туһунан). ☉ Раздражать, причинять боль трением; натирать. Сонум хоннохпунан аалар
□ Бу икки ардыгар саппыкым атахпын аалан киирэн барда. Суорун Омоллоон
Биир түүн сулар быата кэтэҕиттэн сулбуруйан түһэн, хоччоххой кырыыта Зорок [ат аата] харахтарын аалбыт. Н. Якутскай
Кини [Зоя] моонньун аалар хаптаһын быатын саҕатын диэки тардан биэрдэ. Н. Габышев
△ Киһиэхэ туспа эттик түбэһиититтэн эбэтэр оннук баарын курдук мэһэйдэт, ыарыт. ☉ Ощущать боль, чувство трения (при попадании в организм инородного тела или в других подобных случаях)
«Абырааҥ, быыһааҥ, атастаар, Харахпар сыыс аалар», — Оҕолор эһэ хараҕын Уунан сууйдулар. Т. Сметанин
[Өлөксөй] төбөтө ыаҕастаах уу курдук дьалкыҥнас. Халтаһаларын иһигэр мас хатыыта киирбитин курдук аалар. П. Аввакумов
2. Биилээх, уһуктаах сэптэри игиинэн, бурууһунан кикирийэн сытыылаа. ☉ Точить напильником, бруском режущие и колющие орудия
Улахан уол Унаар Уйбаан Игии быһаҕаһынан Эрбии тииһин аалан Ирэ-хоро олорор. С. Васильев
Киил маһы суорарга, Мин сүгэ охсобун, Кылааннаах биилээммин Кыыкырдыы аалабын. А. Бэрияк
3. Чочуйан, игиилээн нарылаан тугу эмэни оҥорон таһаар (хол., тимиртэн, көмүстэн киэргэли, симэҕи). ☉ Изготовлять какое-л. изделие путем точения, пиления (напр., из железа, серебра)
Өрөгөйдөөх үрдүк үйэ Өйүн күүһүнэн оҥоһуллубут, Алҕаһаабат аптамааттар Аалан чаҥыйбыттара. П. Ойуунускай
Тиэртэрэ эйиэхэ бэлэҕи — Ытарҕаны, биһилэҕи. Маны ханнык көмүс ууһа Куппута, аалбыта буолуой? Баал Хабырыыс
4. көсп. Ааспакка куруук ыарый, куруук эрэйдээ (дьарҕа ыарыы туһунан). ☉ Постоянно болеть, ныть (о застарелой хронической болезни)
Сороҕу кырдьыы аас хаара Таҥхаччы баттаан сорсуйдаҕа, Сороҕу сэрии чэр бааһа Бүтэйдии аалан буорайдаҕа. «ХС»
Куһаҕан майгы син биир биллибэтинэн аалар дьарҕа ыарыы кэриэтэ. Амма Аччыгыйа
Сүрэҕим күтүр түүннэри-күнүстэри аалар, киниттэн сынньана түһэр диэн мэлигир. М. Шолохов (тылб.)
5. көсп. Ааспакка-арахпакка ыар санаа эргимтэтэ буолан эрэйдээ (хол., ыар сүтүк, аһыы). ☉ Быть причиной постоянного страдания (о каких-л. тяжелых думах, угрызениях совести, горе, печали)
Эн дууһаҕын арыт аалыа Биллибэт сүтүк аһыыта. С. Данилов
Амньыратан миигин аалла Ахтар сүрэх ыарыыта. Күннүк Уурастыырап
Сэмэн оҕонньор үөһэ тыынна. Дууһаҕа дьуоҕарбыт ыар санаа аалар, баттыыр, ыалдьар. Н. Лугинов
Хорсун сүрэххэр аһыы кутурҕан Хорҕойо сылдьан ааларын кыайдыҥ. И. Егоров
6. көсп., кэпс. Арахпакка куруук сэмэлээ, саҥар. ☉ Надоедливо, неотступно приставать с упреками, порицаниями, пилить языком
Ээ, чэ, доҕор, үөрэтимэ. Киһини батыһа сылдьан аалан хааллаххыный? П. Аввакумов
Мин аармыйаттан кэлэн үлэлиэхпиттэн ыла быһа миигин аалаҕын. «ХС»
Аана эмээхсин көмөлөһүөн кэриэтин, хата, тылын кыһыытын киниэхэ аалан тахсар. М. Доҕордуурап
7. көсп., кэпс. Олус бытааннык, оргууй аҕай, сэрэммиттии тугу эрэ гын, оҥор. ☉ Делать что-л. очень медленно, осторожно
Чэ-чэ, тарпахтаан ис! Тугу аала олороҕун. Эрилик Эристиин
[Чалаар Байбал] сыкыҥнаан хаамар, аалан саҥарар үгэстэннэ. Н. Босиков
♦ Хараҕы аалар — куруук абааһы көрүллэр, туора көрүллэр; киһи көрө (истэ) кыйаханар. ☉ Вызывающий постоянную неприязнь, раздражение, досаду
Өндөрөй оҕонньор, дьон харахтарын аалыан бэркиһээн, эмиэ биэс уон сүүһү суруйтарда. П. Ойуунускай
[Уйбаан:] Эһигини мэһэйдээбит, хараххытын аалбыт, ойуун да, абааһы да кыайан сиэбэтэх киһигитин, Маайаны, суох гынным! А. Софронов
II
аат.
1. Бэрэбинэлэри холбуу баайан уһаарарга эбэтэр дүлүҥнэри холбоон уунан сылдьарга аналлаах оҥоһук. ☉ Связанные вместе бревна, предназначенные для сплава леса или кратковременных перевозок, плот. Аалы уһаар
□ Ааттаспыт аалы көтөҕөр (өс хоһ.)
Аал кэлгинэн, көтүллүбэтин диэн Көпсө талаҕынан күөпчэрдээн [оҥордум]. С. Зверев
Сарсыарда көлүйэни чинчийиигэ киирдибит. Аал оҥостон ортотугар киирэн дириҥин кэмнээтибит. И. Данилов
2. Тыыттан, оҥочоттон ураты уунан сылдьарга аналлаах уу сэбэ (үксүгэр борохуот, хараабыл). ☉ Любое плавающее судно больше небольшой лодки. Борохуот аал
□ Муора мууһа уулла охсорун кэтэһэн, ол ааллар тэһийбэтэхтик «буус-буус» тыына тураллар. Эллэй
Ыраас сааскы салгын хоту Уу ааллара аттаналлар. С. Руфов
Сордоҥ балык курдук Сор суол ойоҕостоох Умсар ааллар Умсан сундулустулар. Өксөкүлээх Өлөксөй
3. поэт. Салгынынан сылдьар, куосумаска көтөр сэптэр (сөмөлүөт, аракыата уо. д. а.). ☉ Воздухоплавательный, космический аппарат (самолет, ракета и др.)
Хабараан салгыны Хайа анньан, Хамсаан-имсээн, Хайҕаллаах аалым Халыарыйан истэ. Саха нар. ыр. III
Модун мохсоҕол аал көтөн күүгүнэтэн кэлэн, Внуково аэропорт дьогдьойор саалыгар дугунна. С. Тарасов
Бэл бүгүн тойон ыҥырыа Куосумас аалынан куйаарда. С. Данилов
Сири титирэтэр Аалларбыт көппүт ааттаах ыйа [атырдьах ыйа]. Бу ыйга көтүөхтэрэ ээ, бука, Ыйга тиийэр чаҕылҕан ааллар, Оо, онно дьэ, оччотооҕу саха, Ол аалларга көтөрө буоллар! И. Эртюков
♦ Аал аҕалбытын курдук эргэр. — туох эмэ олус өлгөмнүк эмискэ баар буолуутун сөҕөн этии (былыр уунан суудуналар табаары аҕалыылара олус өлгөм курдук көстөрө). ☉ Будто доставило судно (о чем-л. в большом количестве, внезапно появляющемся — в старину редкие суда доставляли товары в Якутск в изобилии)
Бүгүн бөһүөлэккэ бырааһынньык буолар, бааргын барытын аҕал, аҕыйах хамса табах быстыҥа атыылаан, аал аҕалбытын курдук, аһы-үөлү дэлэтиэм. Болот Боотур. Аалын баһа хоҥнон биэрбэт — бытаарар, тардыллар, барарыгар онтоманта бүтэн биэрбэт. ☉ Медлит, мешкает (букв. нос его судна (никак) не стронется)
Месткоммут сорох чилиэннэрэ өссө да суохтар дуу? Туох аалларын баһа хоҥнон биэрбэт дьонуй? У. Нуолур
Оҕонньор дьиэлээх онуоха [эмээхсинэ мөхпүтүгэр], аалын баһа дьэ хоҥнон, күрдьэхтэнэн таймаланан дьиэ үрдүгэр бу тахсан турдаҕа [хаары түһэрээри]. «ХС». Сүппүт аал үбүгэр киирдэ эргэр. — чэпчэкитик көстүбүт баайы харыстаабакка ыһар-тоҕор, хорҕомнуур. ☉ Мотает, разбрасывает даром (или легко) доставшееся богатство (букв. он вошел в богатство потерявшегося (бесхозного) судна).
◊ Аал маһа — суон, уһун, көбүскөнө бэрэбинэ. ☉ Толстое длинное прямое бревно (напр., для строительства судов, зданий, электрических, телеграфных столбов). Аал оҥоһуута (табаара, таҥаһа) эргэр. — кэлии табаар, баабырыка, собуот оҥоһуута (үксүгэр табаар, сатаҕай таҥас). ☉ Привозной, заводской, фабричный (о товаре, ткани)
Миитэрэй оҕонньор бэйэтэ даҕаны: «Уолум Түмэппий», — дии-дии маанылыыра, айаннаатаҕын аайы аал таҥаһын аҕалан биэрэрэ бэрт буолара. Н. Түгүнүүрэп. Аал хаптаһына — модьу-таҕа халыҥ хаптаһын, былаахы. ☉ Плаха
Тиэтэлинэн дьиэ сыыһын тутан барыгылдьытан, аал хаптаһынынан кырыысалаан баран, онно Аксинья диэн ойохтоох, сэттэ оҕолоох Митрофан садовнигы олордубуттара. И. Тургенев (тылб.)
△ эргэр. Былыргы үүт хайаҕастардаах халыҥ хаптаһын (Дьокуускай олохтоохторо уһаарыллан аҕалыллар ааллары, табаардара сүөкэммитин кэннэ, чэпчэки сыанаҕа атыылаһан ылан, көтүрэн, хаптаһынынан бөҕө-таҕа олбуордары тутталлара). ☉ Толстые доски с просверленными дырками, которыми обшивали старинные паузки (паузки приплывали по Лене сверху; после выгрузки товаров жители Якутска скупали их за бесценок и, разобрав, из досок строили добротные заборы, остатки к-рых сохранились до сих пор). Аалын оҥоһуутунан сылдьар — сабыссаҥа, туттуллубакка сылдьар; бии таһаарыллыбатах, сытыыламматах (хол., сүгэ, эрбии уо. д. а. сэп). ☉ Ни разу не бывший в употреблении, совершенно новый; ненаточенный, ненаправленный, прямо с завода (о лезвии режущих инструментов). Көтөр аал — аэроплан, сөмөлүөт. ☉ Аэроплан, самолет
Чэ, тукаам, бу суругу сарсын эн буостаҕа кэмбиэрдээн туттар. Көтөр аалынан ыыт! М. Доҕордуурап
Сотору көтөр аал, сири булан, сүүрэн даллаһыйда. «ББ»
ср. тюрк. сал ‘плот’
III
үрд. Аал Луук Мас, аал уот, аал уххан курдук ситимнэргэ арахсыбат быһаарыы быһыытынан туттуллар, чуолкай суолтата умнуллубут, «муҥура суох ытыктабыллаах, абыраллаах» диэн өйдөбүллээх. ☉ Встречается в единичных сочетаниях в качестве постоянного эпитета, точное значение забыто, понимается как «священный и спасительный».
◊ Аал баҕах эргэр. — тоҕус ытык сэргэттэн ортокулара, ойуччу улахан, суон, тоҕус сиринэн томторҕолоох тойон сэргэ. ☉ Средняя из девяти почетных коновязей-сэргэ, самая высокая и толстая, разукрашенная девятью резными орнаментами-опоясками
Аал баҕах тоҕус сиринэн биһилэхтии моонньооһуннаах ойуулаах буолар эбит. «ХС». Аал Луук Мас фольк. — олоҥхоҕо Орто дойдуну араҥаччылыыр, сир барҕа баайын сирэйдээн көрдөрөр мас. ☉ Священное дерево страны олонхо
Мантан тус илин биир күннүктээх сиргэ аҕыс салаалаах Аал Луук Маска мохсоҕол кыыл сымыыттаан сытыарар, ону аҕалларгын тиллиэм этэ [диир дьахтар эригэр]. Саха фольк. Нуучча тулхадыйбат туруктаах норуота бэйэтин баараҕай Аал Луук Маһын — төрөөбүт Ытык Аҕа дойдутун — киниэхэ [фашиска] сууһартарыа суоҕа! Суорун Омоллоон
Онно олоҥхо дойдутугар, Аал Луук Мас анныгар Мин килбиктик уураабытым Сарыалынан сууланар Саха кыыһын талыытын. И. Гоголев. Аал уот үрд. — уот абыралыгар сүгүрүйэн, ытыктаан ааттааһын. ☉ Название огня в знак преклонения пред его спасительной силой
Андаҕайабын, аал уотум Аалыы көмүс кыымынан, Көҕөрөр торҕо төлөнүнэн. П. Ойуунускай
Алаас ыала малааһын оҥорон, Аал уокка алгыс аһын кутарбыт. И. Егоров
Аал уот аттыгар төрөөбүттэрэ Мин бары ырыаларым, Баҕа санааларым, Аал уоттан саҕаланар Мин олоҕум. И. Гоголев. Аал уххан миф. — уоту, уот иччитин ытыктаан, сүгүрүйэн ааттааһын. ☉ Священный очаг; дух священного очага (пред к-рым преклонялся древний якут)
Суостаах-суодаллаах Суоһар оһох турбалаах Аал уххан уот алаһалаах. С. Зверев
Алаһалыыр ини дьиэлэрин Аал уххан эрэ уоттарын Аанньа оттуо ини суоҕа диэн, — Ахсарбат абалара ама дуу?! П. Филиппов

I
туохт.
1. Туох эмэ аһылларсабыллар сабыытын, хаппаҕын арый. ☉ Открывать, раздвигать ту часть чего-л., которая открывается и закрывается
Дьахтар чуулаанын айаҕын аспыт, өҥөйөн көрөн турбут. Саха фольк. Бар, тахсан, ампаары аһаҥҥыт, туох сыаналаах өттүн илдьэр гына бэлэмнии туруҥ. Эрилик Эристиин
Николай Семенович аан тардарын туппутунан туран хаалла. Ааны аһан иһэн сабан кээстэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. Туох эмэ ыпсыһа, кэлимсэ сылдьарын араар, арый. ☉ Разомкнуть, раскрыть что-л. сложенное, сомкнутое. Кыыс зонтигын аста
□ Сарсыарда туох эрэ илиитин илибирэппитигэр киһи хараҕын аспыта, кыыһа кэлэн уһугуннара турар этэ. Н. Заболоцкай
Кэмбиэрин аһарын кытта «Күндү Таня, дорообо!» диэн тыл сүрэҕин даҕайбытынан киирдэ. М. Доҕордуурап
Михаил Иванович хараҕын аһаат, түннүгүнэн хоһун иһигэр тыкпыт күн сырдыгыттан симириктии түстэ. Н. Лугинов
3. Туох эмэ бүөтүн, ыга хаппахтаммытын арый. ☉ Раскупорить, распечатать что-л. Дьоно бааҥканы аһан баран, биирдии быһыы килиэби ылаллар. Н. Якутскай
Кубаров биир бытыылка портвейны аһан мадьыктаһар. Софр. Данилов
4. Хатааһыннааҕы арый. ☉ Отпирать, отмыкать что-л. запертое
[Дэһээтинньиктэр] кэлэннэр, хаайыы дьиэ тас күлүүһүн халыгыратан аһан бараннар, хаамыра иннинээҕи хоско киирдилэр. Эрилик Эристиин
Кыыс, күлүүһүн аһан күүлэ аанын сэгэтэн баран, саараҥнаан турда. Софр. Данилов. Сарсыарда эрдэ дьиэлэрин тас күлүүһүн аспыттара. И. Бочкарев
5. Туох эмэ бүөлэнэн, хаайтаран турарын төлө ыыт, арый. ☉ Открыть что-л. закрытое, закупоренное. Кырааны ас. Быһыты ас. Хорууну ас
6. Ханнык эмэ сэкириэти, кистэлэҥи аһаҕастык эт, кэпсээ. ☉ Открыть какой-л. секрет, тайну
Итинтэн эмээхсин туох сэкириэтин барытын аһан, сэһэнэ ыраатан барда. Эрилик Эристиин
«Кини [Дабыыт] өстөөхтөрү утары охсуспакка, өстөөххө биһиги бары кистэлэҥмитин аһан биэрэн, билигин буруйдаах», — диэбитэ Никитин. Д. Таас
Дьон хаайаллар бодоруһаат: «Сэкириэккин, поэт, ас, Чэпчэки дьыала буолбаат Хоһооннору айар баҕас». И. Гоголев
7. Ханнык эмэ дьайыыны, үлэни-хамнаһы саҕалаа. ☉ Начать какое-л. действие, какую-л. деятельность
Бу Всеволод Михайлович Ионов судаарыскай оскуола аһан, хас да сыл устатыгар саха оҕолорун үөрэппитэ. Суорун Омоллоон
Аан хос — пионердар мунньахтыыр хосторо. Уҥа муннуккка пионер муннугун аспыттар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Таҥара дьиэтин ылан баланыысса оҥосторго уонна кэпэрэтиип лааппытын аһарга көрдөстүбүт. А. Бэрияк
8. Урут биллибэти дьон билиитигэркөрүүтүгэр таһаар. ☉ Придать гласности что-л. ранее неизвестное
Оттон итэҕэлтэн ситимнээн тахсыбыт өс хоһоонноро, сыныйан көрдөххө, итэҕэли чиҥэтиэхтээҕэр сахсатар, кини суолтата «улахана» суоҕун аһар эбиттэр. Саха фольк. Хара Үрүйэ быйаҥын аспыт оҕонньор ити [Филипп] баар. С. Ефремов
тюрк. ач
♦ Аан ас — тугу эмэ бастакынан саҕалаа; бастакынан кэпсэт. ☉ Начинать что-л. первым, первым прервать молчание, первым заговорить
Балачча олорбохтоон баран Уйбаан кэпсэтиигэ аан аста. Дууһатын аһар көр дууһа. Итинник учууталы үөрэнээччи таптыыр, хаһан даҕаны умнубат, киниэхэ дууһатын аһар. «Кыым»
Туох диэн бэйэм айыылаах дууһабын эн иннигэр аһан, эйигин астыннарыахпын билбэппин. И. Федосеев. Уоту ас көр уот. Немецтэр бүлүмүөт уонна бинтиэпкэ уотун аһаллар. Саллааттар с.
1967. Кэтэһэ сытар өстөөх кимэн киирии саҕаламмытын ыраахтан биллэ, олус күүстээх уоту аста. Саллааттар с.
1970
Хараҕын ас көр харах. Туобуйа хоргус кыыһа атын буолбута, кулаак баттала кинини хараҕын аспыта. П. Ойуунускай
Кини [Өксөкүлээх Өлөксөй] уруоктара миэхэ төрөөбүт тылбын биһириир гына харахпын аспыттара. Н. Габышев
Кини бу хара батталга сылдьар эрэйдээхтэри үөрэтэн, харахтарын аһар, өйдөрүн сырдатар санаалааҕа. Н. Якутскай
Хонноҕун аһар көр хоннох. Кини аатырар буулуурун чараас солконон сабан, өрүс үрдүнээҕи кылдьыы кырдалга киллэрэн хонноҕун аһан тахсыбыта. Н. Босиков
Биир өрөбүл күн аттар хоннохторун аһыахха дэһиспиттэрэ. И. Федосеев
II
туохт.
1. Түргэн биир хамсаныынан бэйэҕиттэн тэйитэ сыҕарыт, үтүрүйэн кэбис. ☉ Оттолкнуть, отпихнуть от себя
«Күтүр, эр киһи буолаҥҥын Бар, сааны ыл да тахсан ытыалас!»— диэн Маайа Бүөтүрү түөскэ аста. Эрилик Эристиин
Оҕонньору түҥ-таҥ анньан икки саллаат таһаараллар. С. Ефремов
«Минньигэс да чэйдээх ыалга кэлбит эбиппин!» — диэн баран, Болот, өссө иһээри, чааскытын дьахтар диэки аста. Н. Заболоцкай
Киһитин антах анньан көрдө да, онтуката сонун тэллэҕиттэн тутуһан баран, сосуһа сырытта. М. Чооруоһап
△ Кэннин диэки эмискэ түргэн хамсаныыны оҥор (хол., саа эстэригэр төттөрү охсуутун туһунан). ☉ Сделать быстрое, резкое движение назад (напр., об отдаче ружья при выстреле). Ыппыппар саам күүскэ санныбын аста
2. Туох эрэ уһуктааҕынан батары киирэр гына оҕус. ☉ Колоть, проткнуть каким-л. острым оружием, предметом
Сытыы үөрбэ атырдьаҕынан бугулу анньан ылаҕын. Т. Сметанин
Гурьянов үөмэн тиийэн кинини кынчаалынан аста. Т. Сметанин
3. Сорох сыһыаттары кытта холбоһон «туох эмэ бүтүнү алдьат, буортулаа» диэн суолталанар. ☉ В сочетании с некоторыми наречиями имеет значение «ломать, повредить, портить что-л. целое». Охтон иһэн, өрүһүнэбин диэн атырдьаҕын угун тосту анньан кэбистэ
□ Дьэ-буо! Халыҥ күөх тыалары, Хараҥа маардары үрдүлэринэн, Хабараан салгыны хайа анньан Хамсаан-имсээн Хайҕаллаах аалым Халыарыйан истэ. Нор. ырыаһ. Киһим ойон турда да үҥүүнэн миэхэ түстэ, сонум эҥэрин хайа аста, эппэр тиийбэтэ быһыылаах. Т. Сметанин
4. Үрдүк сиргэ ыйаа, туруор. ☉ Водрузить что-л. на высоте, на высокое место
Ийэ дойдубут иһин уоҕуран, Уруйдаах походка барыаҕыҥ, Кыайыы былааҕын өстөөх арҕаҕар — Берлин арҕаһыгар анньыаҕыҥ! Эллэй
Онно кутааҕа Омуоһап, Ойуунускай таҕыстылар, Кинилэр дьон, тыаһаан-ууһаан, Кыһыл былааҕы астылар. С. Данилов
Римтэн кэлбиттэри үнтү кырбаан, Сууллубут Рим үрдүгэр Сулустаах кыһыл былааҕы Суугуначчы биһиги анньыахпыт. С. Васильев
5. Туох эрэ уопсай састаабыгар, ахсааныгар киллэр. ☉ Включать, заносить в число, состав чего-л.. Бу оҕону үөрэнээччилэр испииһэктэригэр ас
□ Сүүрбэ аҕыс сүөһүнү Симон талан ылан, үүрүүгэ барар сүөһүлэр испииһэктэригэр аста. Л. Попов
Эй, суох, ити киһи, хата, бөрөлөрү кытта куудьустаҕа буолуо. Итэҕэстэрин кинилэргэ анньан кэбиһээри. Н. Заболоцкай
Баҕар, эн 1856 сыллаахха суруйтуҥ буолуо, ону ревизия билиниэ суоҕа, миэхэ анньыахтара. Н. Габышев
6. Дьөлүтэ кэйэн ыарый. ☉ Причинять остроколющую боль. Кулгааҕым анньар
□ Тугу эрэ этиэх, кэпсэтиэх курдук санаан баран, уҥа ойоҕоһо анньыбытыттан тохтоото. Т. Сметанин
7. кэпс. Тугу эмэни тик (хол., этэрбэс тумсун). ☉ Шить, вышивать (напр., вставку в носовину торбасов). Этэрбэс тумсун ас
□ Балааҕыйа баспын олорто, Дуомуна тумуспун аста, Оппуруос улларда. Саха нар. ыр. III
тюрк. санч, чанч
♦ Бүөргэ ас — имнэн. ☉ Подавать кому-л. незаметные для других знаки (букв. ткнуть в почки)
«Кинитээҕэр [Уйбаачааннааҕар] буолуоҕу эрбэҕин үрдүгэр сэттэтэ эргиппит кыысчаан сылдьар быһыылаах!» — диэн баран, эмээхсин Соняны бүөргэ аста. М. Доҕордуурап. Быһа анньан биэр — тала, сыымайдыы барбакка өлүүлээ, чаастаа. ☉ Выделять часть, долю, не очень разбираясь что и сколько
Дьиэлээхтэр үөрэ түһэллэр, сөбүлүүллэр, баайдарын аҥаарын быһа анньан биэрэллэр. Суорун Омоллоон
Өттүккэ ас көр бүөргэ ас. Бурхалей Ахметы өттүккэ анньан имнэнэн баран, ойон туран дьуһуурунай диэки көрсүө соҕустук туттан аадьуо хааман барда. Эрилик Эристиин
Сеня Тимохин аттыгар олорор модьу-таҕа көрүҥнээх суоппар уолу өттүккэ анньар. Н. Якутскай
Саарытын ас көр саары. Ылдьаа бэҕэһээ отун сүгүн охсубатаҕа, онон бүгүн убайа саарытын анньара буолуо. Сүнньүн ас көр сүрүн. Кэллэллэр, хайдах эрэ сөрүөһүннэри тарда сылдьан сүнньүлэрин анньар этим, инии, оҕолоор! Саха фольк. Тыаҕа лаппа таһааран баран, били эриэн муос уктаах быһаҕын атаҕыттан сыыйан ылбыт да, биэни сүнньүн анньан кээспит. МНН
Суол айаҕар Суору суоһарбыттар, Үрүҥ-хара сүүрүгү Үлтү үүрэн аҕалан, Сүүрдэ сылдьан Сүүскэ охсон, Сүнньүн аспыттар. П. Ойуунускай. Умса ас кэпс. — кими эрэ туох эмэ куһаҕан, кутталлаах суолга киллэр. ☉ Толкать кого-л. на неприятности, опасное дело (силой, властью)
Аҕам миигин, умса анньан туран, күүһүнэн биэрбитэ кэргэн. Н. Неустроев
Үүнэн эрэр сибэкки курдук бэйэтин [Мария Кирилловнаны] Верейскэй кинээскэ, биэс уонча саастаах оҕонньорго, умса анньан биэрбиттэрэ алдьархайдаах суол. М. Доҕордуурап
Уот ас көр уот. [Сайсары] эмэх сыгынахтарга, төҥүргэстэргэ түөрт сиргэ уот анньар. Суорун Омоллоон
Кинилэр саҥаттан саҥа [балбаах] чөмөхтөрү оҥоро-оҥоро уот астылар. М. Доҕордуурап
Оҕонньор, аанын кэннинэн саба баттаата уонна дьиэ ааныгар өрөһөлөммүт бэлэм киигэ уот аста. Л. Попов. Ырыанан анньа сылдьар — биир кэм ыллыы, ырыа аргыстаах сылдьар. ☉ Он ходит, постоянно напевая песню
Санаата көтөҕүллэн, уола кыайбытын истэн кэнники кэмҥэ наар ырыанан анньа сылдьар. «ХС»
Киэһэлик Иван уус күөрдүн тиэйэн, ырыанан анньан тиийэн кэллэ. М. Доҕордуурап
◊ Батары ас — туох эмэ уһуктаах, төбөлөөх сэп иһирдьэ киириэр диэри саай, оҕус. ☉ Вонзать какой-л. инструмент, орудие глубоко во что-л. «Эти элийэр, сыаны сыымайдыыр, хаһаны хайытар, быттаны бысталыыр, быһах буолуохтун», — диэн алҕаан баран этигэр батары анньан биэрбит. МНН
Уус Мандар атырдьаҕын эрчимнээхтик буорга батары аста уонна онно өйөнөн ийэбин көрөн турда. И. Гоголев
Куммаа тарыырын чиҥ хаарга батары анньан, наартатын хамсаабат гына иҥиннэрэн баран, ыттар аалыктарын бэрийдэ. Н. Габышев
Тайах маһын хаарга батары аста. И. Никифоров. Бүөлүү ас — ханнык эмэ хайаҕаһы кытаанахтык сап. ☉ Плотно закрыть, заткнуть какое-л. отверстие
Уолугун төрдүн туох эрэ бүөлүү анньан кэбистэ, таныыта кычыгыланан, хараҕа симириктээн барда. Амма Аччыгыйа
Сөҕөн-махтайан, дьиибэргээн, кулгааҕын сөмүйэтинэн бүөлүү анньан баран уу үрдүгэр хамсаабакка таалан ылла. И. Данилов
Үрдүгэр түһэн айаҕын былаатынан бүөлүү астылар, хам баттаан кэлгийдилэр, күлүк сиргэ состулар. В. Протодьяконов. Быһа ас — дьуккурут, бааһырт. ☉ Ссаживать, поцарапать. Бачыыҥкам атахпын быһа аста
□ Онтон ботом арҕаспын быһа аспыта, икки бүөрүм тобуллуор диэри дьөлө оборбута. М. Доҕордуурап. Дьөлө ас — тугу эмэ сытыы уһуктааҕынан, төбөлөөҕүнэн кэй. ☉ Уколоть, подколоть, проколоть
[Чүөчээски] эмиэ быһыччатын ылан эһэтин буукка дьөлө аста, эһэтэ, куолутунан, хамсаабата. Суорун Омоллоон
Ойоҕо Боккуойа этэрбэс тигэ олорон иннэтинэн сөмүйэтин дьөлө анньан, киҥэ-наара холлон олороохтуур. Амма Аччыгыйа. Киэр ас — кими-тугу эмэ илиигинэн бэйэҕиттэн тэйитэ сыҕарыт, үтүрүй. ☉ Оттолкнуть от себя кого-что-л. [Мааппа эмээхсин] үүттээх көһүйэтин, кэлэйбиккэ дылы, киэр аста. Күндэ
Соня тутан олорор сиэркилэтин эмискэ киэр аста уонна хараҕын саба тутунна. Л. Толстой (тылб.). Көҥү ас — күүстээх анньыынан, охсуунан улахан хайаҕаһы оҥор. ☉ Прошибить, протаранить с силой
Көҥүллээх күндү дойду Көр уоругун, Көмүс уйатын, Көҥү анньан, Күдэҥҥэ көтүтээри, Күлүгүрэн күүрдүлэр. Нор. ырыаһ. Мэһэй-таһай харгыһы Көҥү анньан сылбахтыыр, Бэлиэтэ суох аргыһы Күдэн гына туманныыр. А. Абаҕыыныскай. Оҕуруо ас — оҕуруонан тугу эмэ киэргэт (хол., үтүлүгү, этэрбэһи). ☉ Украшать бисером (напр., рукавицы, торбаса). Кыыс үтүлүгэр оҕуруо аспыт. Оһуор ас — оһуордаан, киэргэтэн тик. ☉ Вышивать
Дьахталлар таба тириититтэн кырыйан ичигэс таҥаһы тигэллэр, хара, маҥан түүлээх тириилэринэн аттаран оһуор анньаллар, киэргэтэллэр. Н. Якутскай
[Эбэтэ] Очуос таастан ойоору Оҥостубут кулааһайдаах, Олус нарын ойууну оһуор анньан сөхтөрбүтэ. Күннүк Уурастыырап
Куулаттан үтэн киирбит тумус ойуур күлүгэр биир кыыс оҕо оһуор анньа олорор. М. Доҕордуурап. Сүһүөх анньар — үүнэр (үүнээйи туһунан). ☉ Растет, вырастает (о растении)
[Бурдук] Сирин-буорун сабыа, Сидьир-будьур хамсыа, Онтон уһаан тахсыа, Ото сүһүөх анньыа. Күннүк Уурастыырап
Сүһүөх аспыт отторго Сөрүүн сүөгэй амтаннаах Сүмэһинэ буоламмын Симэлийэн иҥмитим. П. Тулааһынап
Тыраахтарынан сир тиэрэллэр. Кини кэҥэппит сиригэр Саҥа сүһүөх анньан эрэр Саас эрдэ куппут күөх бурдук Тунааран көстөр, уу курдук. Дьуон Дьаҥылы. Таһырдьа ас — дьиэ иһиттэн күүскүнэн таһаар, холдьох. ☉ Прогонять, выгонять из дома, применяя силу
Онтон, туох да бокуойа суох дьахталлар оҕонньору таһырдьа анньарга эттилэр. Н. Неустроев
Маһарах оҕону тутан ылан таһырдьа анньан биэрэн, өстөөхтөрүн ааттаһан: «Үтүө кыҥаттарым, сыатааҕар сымнаҕастык аттаныҥ», — диэн дьиэ иһиттэн ордоотоото. Эрилик Эристиин
«Көр эрэ маны, утары саҥалаах буола-буола», — диэт, тойон, оройго охсон баран, акымалыттан ылан, таһырдьа анньан кэбиспитэ. Н. Якутскай. Түү ас — үүн, улаат (көтөр нуолур түүтүн, куорсунун туһунан). ☉ Расти (о пухе, перьях — у птенцов). Кус тостубут дабыдала үтүөрэн, түү аспыт
△ Түүлэн, куорсуннан. ☉ Оперяться, вырасти (о перьях)
Маннааҕы көлүччэҕэ баар кус оҕолоро түү аспыттар. Уот анньар мас көр үөттүрэх. [Дьарааска] төгүрүк сыл баһыгар биир тамыйах ыстааны алдьаттаҕына, Настаа хотун уот анньар маһынан үлтү сабыыра. Эрилик Эристиин
Оһох төрдүттэн уот анньар мас өйөнөн турарын сулбу тардан ылар. Саха фольк. Чаабый Натааһа уот анньар маһын атырдьахтыы икки илиитигэр бобо туппутунан Маайа диэки утары даадаҕастанан истэ. Эрилик Эристиин
III
аат.
1. Киһиэхэ аһылык буолар туох эмэ. ☉ Пища, еда, кушанье человека
Туохха да уурбат, быһаҕынан да быспат, хамыйаҕынан да баспат аһыыр ас баар үһү (тааб.: оҕо ийэтин үүтэ). Дьахтар астаабыт аһа сүрдээх ахтылҕаннаах, олус минньигэс, ордук сылаас буолар. Амма Аччыгыйа
Дьиэ иһиттэн ас минньигэс сыта кэлэр, муусука иһиллэр. Н. Павлов
2. Сорох үүнээйилэр киһи сиир эбэтэр аһылык оҥороругар сөп гына сиппит-хоппут үөскэхтэрэ, туораахтара (хол., бурдук аһа, оҕурсу аһа, хортуоппуй аһа о. д. а.). ☉ Плод некоторых растений (напр., зерновых, огурца, картофеля и т. п.). Оҕурсубут саҥардыы ас биэрэн эрэр. Бурдук туораҕа ас куппут
□ Ардах уута түһэн баран, ойоҕос лиистэртэн иҥнэн, килэриччи чиҥээбит хаппыыста аһын эргиччи баһыллан турар. Амма Аччыгыйа
[Ардах] Хортуоппуй, оҕурсу, от буолан Лаглайан таҕыс, Көмүстээх куоласка ас кутан Күн диэки тардыс. Н. Босиков
Кини [бурдук] ас кутан кытаатта, Арыылыы саһара буста. Баал Хабырыыс
3. Кутургуйа, искэн ириҥэрбитэ эбэтэр быстах сөтөл сымныыр кэмигэр киһи күөмэйиттэн арахсан кэлэр хойуу сил, ириҥэ. ☉ Гной фурункула, нарыва или гнойная жидкость, отделяющаяся при отхаркивании. Ылдьаа кутургуйата ас тардыбыт
□ Кутургуйа аһын ыган ылбыкка дылы (өс хоһ.)
Хаһан эрэ кутургуйа аһын курдук дэлби ыстаныа ээ. А. Софронов
4. Кыылга уурар дьааттаах мэҥиэ. ☉ Яд, приготовленный специально для хищного зверя. Мэхээс кыылга ас уура барбыта
тюрк. аш, ас
♦ Айаҕар (иһигэр) ас <да> киирбэт көр айах
Малаанньыйа кыыс Сылгыһыт Сүөдэри дьиэтиттэн быалаах тахсыбытын көрбүтэ дьону барыларын дьиксиннэрбитэ. Айахтарыгар ас киирбэт буолбута. Н. Якутскай
Хас да күн саҥата аҕыйаан, айаҕар ас кыайан киирбэт буолан, субу-субу табахтыыр эрэ идэлэммитэ. «ХС»
Дабыыт сууттанан барыаҕыттан Даарыйа утуйар уута айманна, айаҕар ас да киирбэт буолла. У. Нуолур
Алдьархайтан ас таһаарар көр алдьархай. Дьон кыһалҕатын туһаналлар. Алдьархайтан ас таһаараллар. «ХС». Ас барбат буолбут харыс т. — куртах, оһоҕос, күөмэй араагынан ыалдьыбыт. ☉ Рак пищевода, желудка, кишок
[Ийэм] онтон сэттэ сааспын туоларбар ас барбат буолан өлбүтэ. ПДА СС
Түүн дьикти түүлү түһээбитэ. Уоннаах уолчаан эрдэҕинэ ас барбат буолан өлбүт ийэтэ кини үүтээнигэр тиийэн кэлбитэ. И. Гоголев. Ас гыммат — чэпчэкитик кыайар, тулуппат. ☉ Он легко одолевает, побеждает кого-что-л.
Бастаан хас да бэйэтин курдук модьу да, ама да көрүҥнээхтэр тардыһан көрбүттэрин Күүстээх букатын ас гыммата. Н. Лугинов
Иллэрээ күн охсубут отун бэҕэһээҥҥи ардах ас гыммата ини? В. Титов. Ас гыныа дуо — тулуппат, киһилээбэт. ☉ Он легко справляется, побеждает, одолевает
Өйдөөбөтүҥ тугун бэрдэй, доҕ-оор! Охсуһа сылдьар киһини ас гыныыһыктар дуо!? Софр. Данилов
Ити айылаах сытыы сүгэ ас гыныа үһү дуо синньээбит моой туоматын. Н. Заболоцкай
Оннук үөрэхтээх киһи биһиги тыһаҕастарбыт сыыһын ас гыныаҥ баара дуо, адьас курдары көрөр буоллаҕыҥ дии. Л. Попов. Тэҥн. киһи гыммат. Ас гыныа суоҕа көр ас гыныа дуо. Егоров хапсаҕайдаһан Сидоровы ас гыныа суоҕа
□ Хата, антах баран быыһанар инибит, тугун тылын тылластаҥый, манна куоттахха ас гыныахтара суоҕа, кэбис хааллын. Н. Түгүнүүрэп. Ас көбө — арыый ордук, арыый элбэх, арыый улахан. ☉ Чуть больше
Ол эрээри бөрөтөөҕөр арыый ас көбө ыалдьыт күөрэйбит дииллэр [үрүҥ эһэ]. Н. Заболоцкай
«Ити бүүчээн суола. Куобахтан эрэ арыый ас көбө тойооску», — диэбитэ [Максим]. Р. Кулаковскай. Пуд Ильич моонньоҕонноох ыаҕастарын таһааран бэһиэннэрин кэккэлэһиннэри уурар: «Мин эмээхсиним киэнэ арыый ас көбө дуу?» Далан. Ас кут эргэр. — аал уот иччититтэн туох эмэ диэн көрдөһөн эбэтэр алҕаан уокка арыыта, саламаатта биэр. ☉ Угостить домашний очаг маслом, саламатом (блюдо из муки и масла) и тем самым заклинать, просить дух огня помочь в чем-л.
Аал уот иччитигэр Ас кутан Ааттаһан барбыттарыгар, Ахтар айыыһыт ала чахчы Айхалынан алҕаабыт. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ол ааспыт Батталлаах үйэҕэ Булчут оҕонньор Дьолу буларга «Бырдьа бытык» Ас кутан, Алгыыр буолара. П. Тулааһынап. Тэҥн. уокка ас (аста) биэр. Ас кутар — ситэр, буһар (хол., бурдук). ☉ Созревает, поспевает (напр., о зерне). Бааһынаҕа сэлиэһинэй ас кутан эрэр
□ Сонуоктарга сэлиэһинэй бурдук ас кутан сириэдийбит. И. Данилов
Бурдук ас кутуоҕуттан буһуор диэри оҕонньордуун, оҕолуун, ыттыын моҕотойдооһун түбүгэр түһэллэрэ. АГГ СТК. Ас тардар — улаханнык ириҥэрэр, кыайан хамсаммат гына кэйэн ыалдьар (кутургуйа, искэн туһунан). ☉ Сильно гноится и болит, не давая резко двигаться, шевелиться (о фурункуле, нарыве). Оҕо кутургуйата ас тардан түүн утуйбат буолла
□ Ас тардан эрэр искэн тоҕо ыстанан тэстиэн иннинэ кууллайан эрэрэ. «ХС». Ас таһаар — оҕо силин былдьыгырата оонньуурун ас баар буолуоҕун (хол., булт, кэһии) билгэлиир диэн этии. ☉ Так говорят тогда, когда ребенок гулит и выделяет слюну, предчувствуя прибытие гостинца, охотничьей добычи. «Оҕом ас таһаарар, убайа кэһиилээх кэлээри гыннаҕа», — диэн эбэм кыра балтыбын таптыыр. Ас тахсыа <суоҕа> — туһата суох буолуо. ☉ Не будет пользы, результата. Үлэ үлэлэннэҕинэ үлэлэнэр, үлэни хаһааммыттан ас тахсарын өйдөөбөтүм. А. Федоров. Ас үрдүн аһаа — дьоһуннаах аһылыгы аһыырга (урууга, ыһыахха о. д. а.) ытык кырдьаҕаһы аһылыгы бастаан аһыырыгар көрдөһөн этии. ☉ Слова, которыми просят почтенного старца первым приступить к трапезе во время праздничных торжеств (на свадьбе, Ысыахе)
Албын-албын да аатырдарбын, Ас үрдүн аһаабыт, ачастааттаах аймахтардаах этим. Саха фольк. Ас үрдүн аһатыҥ. Саха ост. II. Тэҥн. айах үрдүн охтор. Ас ылбат — сааттаахтык кыайтар; күппүлүү бар. ☉ Быть бесславно побежденным, потерпеть полное поражение. Хаҥхатта икки атахтааҕы, иннинэн сирэйдээҕи дьулаппыт киһи. Кинини кытта мөккүһэн эн биһикки ас ылбаппыт чахчы. А. Федоров. Аһыыр аһа ас буолбат — күүскэ санаарҕыыр, мунчаарар. ☉ Сильно грустить, печалиться (букв. пища, которую он ест, пищей не становится)
Ол [таптыыр] күүһэ диэн маннык: аһыыр да аһыҥ ас буолбат, таҥнар да таҥаһыҥ таҥас буолбат, утуйар да ууҥ уу буолбат. А. Софронов
[Манчаары:] Эйигиттэн Арахсарбын санаатахпына Аһыыр аһым ас буолбат, Араас санаа аралдьытар. А. Софронов. Уокка ас (аста) биэр — саха үгэһэ: туох эмэ бэлиэ түбэлтэни бэлиэтээн эбэтэр байанайтан өлгөм булду тосхойоругар көрдөһөн уокка эбэтэр кутааҕа аһыаҥ иннинэ бастыҥ аскыттан бэрис. ☉ Якутский обычай: угощать (перед едой) печку или костер лучшими блюдами в честь какого-л. знаменательного события или обращаясь к баянаю (общее название духов, к-рые покровительствуют охотникам-звероловам и рыбакам), чтобы он послал хорошую охоту. Уйбаан уокка ас биэрэн туран алҕаата
□ «Быыппастар быччыҥнаах, Быһый да атахтаах Уол кэллэ», — диэбиттэр, Уокка ас биэрбиттэр. А. Бэрияк
Онтон саламаат буһан, аан дойдутун, баай хара тыатын, имииһит төрдүн барытын алҕаан, уотугар ас биэрдэ. М. Доҕордуурап. [Эдьиийдиилэр] саамай бастыҥ астарын аһыыллар, алгыы-алгыы, уокка ас бэрсэллэр. Эвен фольк.
◊ Амтаннаах ас — минньигэс уонна иҥэмтэлээх аһылык. ☉ Вкусная и питательная пища
Аны амтаннаах аска наадыйдарбын эрэ эһиэхэ тиийэ туруом. Софр. Данилов
Эйиэхэ хамначчыт олорон, биирдэ амтаннаах аһы аһаан, тылым минньийбитин, сүрэхпин үөрдүбүккүн өйдөөбөппүн. С. Ефремов. Ас астааччы — элбэх киһиэхэ асчытынан сылдьар киһи. ☉ Повар, стряпуха
«Тугу түһээн баттаттыҥ?» — диэн отчуттарга ас астааччынан сылдьар сааһырбыт дьахтар ыйытта, Сибиэтэҕэ кэлэн орон сыҥаһатыгар олорон эрэ. П. Аввакумов. Аһыыр ас — бэйэ эбэтэр дьиэ кэргэн аһаан-сиэн, иитинэн олорор аһылыга. ☉ Пища для пропитания себя самого или всей семьи
Онуоха ыраахтааҕы: «Үс-түөрт хонукка таҥнар таҥаскын, аһыыр аскын олоччу биэриэм», — диэбит. Саха фольк. Бэйэтин уонна суос-соҕотох оҕотун оҥойор айахтарыгар аһыыр астарын, таҥнар таҥастарын булар кыһалҕалааҕа. Н. Якутскай
Киниттэн араҕыстахпытына, биир да хонукка аһыыр аһа суох хаалабыт буолбат дуо? Р. Кулаковскай
Онтон күөллэр тулаларыгар, киһи ааҕан сиппэт үгүс табата итиэннэ араас кыыллара үөскүүрэ, онон хайа баҕарар юкагир аһыыр ас туһа диэн кыһалла барбакка, үөрэ-көтө олоруон эрэ курдуга. С. Курилов (тылб.). Аттанар ас эргэр. — кэргэн тахсар кыыс төрөппүттэрин дьиэтиттэн арахсан барарыгар бэлэмнэниллэр аһылык. ☉ Пища, приготовляемая в день отбытия невесты из дома родителей в дом жениха. Биһирэм ас — саамай үчүгэй, күндү ас (хол., урууга). ☉ Самая лучшая пища (напр., на свадьбе). Бурдук ас — барыта эбэтэр үксэ бурдуктан оҥоһуллубут аһылык. ☉ Мучная еда
Оччотооҕу кэмҥэ, Саха сиригэр бурдук ончу ыһыллыбат буолан, бурдук ас суоҕа. МНН
Мантан [кулинарнай маҕаһыынтан] саха лэппиэскэтин, буспут сылгы этин, соркуойдаммыт балыгы, бурдук ас арааһын уо. д. а. атыылаһыахха сөп. «Кыым». Бэс аһа — бэс субатыттан оҥоһуллубут аһылык. ☉ Пища, еда, приготовленная из сосновой заболони
Бэс аһын киһи сиир буоллаҕына, сүөһү да сиэхтээх диирим. И. Данилов. Итии киллэрэр ас эргэр. — сыбаайбалаахтар уонна кинилэри арыаллыыр дьон кэлээттэрин кытта бэриллэр ас. ☉ Пища, которую подают прежде всего по прибытии свадебного поезда. Киэһээҥҥи (киэһээ) ас — үлэ күнэ бүппүтүн кэннэ, утуйуох иннинэ аһаныллар аһылык. ☉ Ужин. Үлэбитин бүтэрэн, киэһээҥҥи аспытын аһаары бэлэмнэннибит
□ Киэһээ астарын кэмэ буолан, ыһыырынньык уматтылар. Дьуон Дьаҥылы. Көҥсүү ас эргэр. — өлүөх иннинэ тиһэх кэриэс аһылык. ☉ Предсмертная последняя заветная пища. Күнүскү ас — күн ортотугар аһыыр аһылык. ☉ Обед. Күнүскү аспыт чугаһаата. Күөл аһа көр унньуула. Кэриэс ас көр көҥсүү ас. Оҕуруот аһа — оҕуруот үүнээйилэрин киһи сиир гына сиппит-буспут үөскэхтэрэ, төрүөхтэрэ (хол., хортуоппуй, помидор, оҕурсу о. д. а.). ☉ Овощи
Тойон дьиэтэ туох буолара биллибэт. Баҕар, оҕуруот аһа ууруллуо, баҕар, кулун титиигэ буолуо. Амма Аччыгыйа
[Манна] оҕуруот аһын үрдүк үүнүүтүн сыллата хомуйар Социалистическай Үлэ Геройа, ССРС Верховнай Сэбиэтин депутата Е.И. Новгородова биригээдэтэ үлэлиир. ПДИ КК
[Былыр] Оччолорго ас, таҥас чычырбас, Оҕуруот аһа дуол суоҕа, Буолара дьылы туоратар ас: Кииһилэ, кириэн, кыа уга. Эллэй
Ону [үөрэҕи] бүтэрдэхпинэ манна үлэлии кэлиэм, Бүлүүтээҕи ГЭС дьонун кыһыннары сибиэһэй оҕуруот аһынан хааччыйыам. И. Гоголев. Өргө аһа — сытыган эрбэһин. ☉ Полынь (букв. еда суслика). Сарсыардааҥҥы ас — сарсыарда, утуйан туран баран аһыыр маҥнайгы аһылык. ☉ Завтрак. Сир аһа — тыаҕа, ойуурга мэнээк үүнэр сир үүнээйилэрин отоннорун уопсай аата. ☉ Дикорастущие ягоды
Күһүнүгэр эҥин араас отоннору, сир аһын хаһаанан кэбиспит киһи, кыһыныгар даҕаны сайыҥҥы кэрэ быйаҥы сии-аһыы олоруллуо этэ. Амма Аччыгыйа
Дьэдьэн минньигэһин ким барыта билэр. Саха сиригэр саамай күндү сир аһа. Далан
Сир аһа ситиэ, оо, оччоҕо кинилэр төһө эрэ күннүүллэр! И. Федосеев
Үүнүүбүт мөлтөх. Мөгүрүөн алааһа Үкэр отунан долгуйа үүммүтэ, Саатар сис тыаҕа, кырдалга сир аһа Сибэккилээн иһэн үлүйэн бүттэ. И. Егоров. Таҥара аһа эргэр. — таҥараҕа тиксэргэ аҕабыыт дьоҥҥо түҥэтэр аһа (бэспиирэ уонна кыһыл арыгы). ☉ Еда (просвира и красное вино), раздаваемая священниками людям во время православного богослужения
Бииктэр биэлсэр таҥараҕа тиксэн, биир ньуосканан «таҥара аһын» сиэн, дьон ыарыыга сыстыһарын туһунан сэһэргээтэ. Амма Аччыгыйа
Дьиэҕэ төттөрү сырсан киирэн, Оҕону эрэ тиэйэннэр, Оҕуһу, аты күүскэ үүрэн, Алаас ыалыгар куоталлар, Таҥара аһа таах хаалар. Дьуон Дьаҥылы. Үрүҥ ас — үүттэн оҥоһуллар ас арааһа. ☉ Молочные продукты
Хобороос, оҕобор дагдалаан биэр, үрүҥ аһыттан аһаан бараахтаатын. А. Софронов
Саҥа дьон, эһиги, үрүҥ аһы булан амсайбаккыт буолуо диир. С. Ефремов. Ынах аһа — ынах үүтүттэн оҥоһуллар үрүҥ ас арааһа. ☉ Различные молочные продукты, изготовляемые из коровьего молока
Биһиги эрэйдээхтэр мантан антах биир да ынахпыт аһын аһаабат буолуохпут. С. Ефремов
Ити сайын ынах аһын сүөгэйи, хайаҕы, суораты олохтоох оннооҕу дьоҥҥо көрдөрөр. Далан
IV
аат. Киһи баттаҕа. ☉ Человеческие волосы
Хатын дьахтар тус илин диэки көрөн, нэлэйэн олорон, аһын тараана олорор үһү. Саха фольк. Ол иһин этэллэр ээ, дьахтар санаата аһынааҕар кылгас диэн. МНН. Киһи иһэ тоттун да, кыһалҕатын умнан кэбиһэр адьынаттаах, өйө-санаата аһынааҕар кылгыыр үгэстээх. Доҕордоһуу т. Тэҥн. баттах
1.
тюрк. сач
◊ (Киһи) аһын саҕата — киһи сүүһүн уонна баттаҕын силбэһиитэ, сүүс үрдүнээҕи баттах кытыыта. ☉ Верхняя часть человеческого лба в соединении с краем волос
Өйдөнөн кэллэхтэринэ — астарын саҕатыттан бычыр-бычыр көлөһүн тахсыбыт, хандалыы тыы саҕа көҕүстэриттэн үрүҥ күүгэн өрө оргуйбут. Ньургун Боотур
Уйбаан аһын саҕатыттан бычык-бычык көлөһүн ыгыллан таҕыста. А. Софронов
Дьөгүөркэ төбөтүн өссө төҥкөттө, ыга тиритэн көлөһүнэ аһын саҕатыттан бычыгыраан таҕыста. Дьүөгэ Ааныстыырап. Кэтэх аһа — кэтэххэ үүнэр баттах. ☉ Волосы на затылке
Тумарык маҥан, хайдах эрэ кэтэҕин аһыттан ылан баран, ийэҥ-аҕаҥ ырыатын ыллата оонньуом этэ. Амма Аччыгыйа
Ааныс, бэйиккэй, кэтэҕин аһыттан сахсыйарым, буоргун-сыыскын тэбиирим буолуо! А. Сыромятникова. Чанчык аһа — чанчык баттаҕа. ☉ Волосы на висках
Тураннар Калмыков уоһун уунан сиигиртилэр, чанчыгын аһын аргыый имэрийдилэр. Амма Аччыгыйа
Ким умнуой чанчыгын астара маҥхайбыт саха муусукатын аҕатын имигэс илиилэрин, ырыа-тойук алыптаах чыычааҕа сүрэххэ киирэрин?! Т. Сметанин
Икки чанчыгын аһын сааһын тухары кырыйтарбат идэлээҕэ. М. Доҕордуурап