I
туохт. Кыайан турбат буол, өрүттүбэт турукка киир (ыран охтубут сааскы сүөһү туһунан). ☉ Дойти до полного истощения, до падежа (о скоте, падшем от весенней бескормицы)
Хара хапсык буолан эрэр, хас да ыалга ынах көтөҕүллүбүт аатырда. Болот Боотур
Көлүүр ата саас тиийэн ыран охтубут буоллаҕына көтөҕүллүбүт дииллэр. НПИ ССЫа
II
1.
көтөх диэнтэн атын. туһ. Наһыылкаҕа көтөҕүллэн кэлбиттэр хаамар буолан төннөллөр, мас баттыктаахтар сүүрэр буолан дойдулууллар. Амма Аччыгыйа
Бүрүйэн турбут туман, улам көтөҕүллэн отмас көҕөрө ырааһырда. А. Федоров. Эбэ хобордоон, ырбыыта ыраатан, көмүөлэ көтөҕүллээри ыксаабыт, ыгыллыбыт аҕай этэ. П. Филиппов
2. Дьоһуннаахтык, ыараханнык олорор сиргиттэн тур; ханна эрэ таҕыс, ытын. ☉ Медленно и степенно подниматься, вставать; медленно взбираться куда-л. Өксүү …… төрөөбүтүн тухары тырыбыынаҕа көтөҕүллэн тахсан, аан маҥнайгы эппит тыла ити этэ. Н. Заболоцкай
Генерал синиэлин уонна папааха бэргэһэни кэппит киһи олорор сириттэн көтөҕүлүннэ. ПП Дь
3. Үллэн өрө таҕыс (хол., тиэстэ). ☉ Подниматься, становиться пышным (о тесте). Көтөҕүллүбүт тиэстэнэн бэрэски буһардылар
4. көсп. Өрө күүр, көхтөн; өрүкүй. ☉ Чувствовать прилив сил, энергии, радости; воодушевляться, вдохновляться
Үйэбэр хаһан да көтөҕүллүбэтэхпин көтөҕүллэн үлэлээтим. С. Данилов
Микиитэ бэркэ көтөҕүллэн ыллыы олорон өйдөнөн кэлбитэ, дьоно уурайан хаалбыттар, кини соҕотоҕун ыллаан эрэр эбит. Амма Аччыгыйа
Тымныы ууга сөтүөлээн дуу, ходуһа чэбдик салгыныгар утуйан туран дуу, Ольга бу сарсыарда ис-иһиттэн чэпчээбит, көтөҕүллүбүт курдук буолла. Л. Попов
Үөрүүтүттэн көтөҕүллэн хаалбыт Екатерина сылабаарын остуолга аҕалан уурда. Эрилик Эристиин
△ Эгди буол, чэпчээ (арыгыттан). ☉ Быть навеселе, в приподнятом настроении (от выпитого)
Охоноон оҕонньор, бука, көтөҕүллэн чэпчээн буолуо, хоноһотугар бэйэтин ааспыт олоҕун сиһилии сэһэргиир. Л. Попов
Кини мэлдьи солото суох, кини мэлдьи сымнаҕастыйа уонна көтөҕүллэ холуочуйан сылдьар курдук сананар. Л. Толстой (тылб.)
♦ Санаата көтөҕүллэр — үөрэркөтөр, чэпчиир, туохтан эмэ дуоһуйан нус буолар. ☉ Быть в хорошем, приподнятом настроении, оставаться довольным, удовлетворяться
Пуд Ильич санаата көтөҕүллэр, уһуктар, хамсаныыта-имсэниитэ түргэтиир. Далан
Доропуун оҕонньор бэрэссэдээтэл хоһуттан улаханнык чэпчээн, санаата көтөҕүллэн таҕыста. Н. Заболоцкай
Эрэйи-кыһалҕаны билбэтэх киһи санаата көтөҕүллэн, үөрүөн-көтүөн курдук буолан, аан дойду ньургун ньуура тупсан турар этэ. Эрилик Эристиин. Сүргэтэ көтөҕүллүбүт — санаата күүһүрбүт, эрдийбит, өрө күүрбүт. ☉ Воспрянуть духом
Мин бастакы хоһооннорум ыччат ыллыыр ырыалара буолбуттарыттан олус үөрбүтүм, сүргэм көтөҕүллүбүтэ. Софр. Данилов
Уйбаан оҕонньор аара эһэ арҕаҕа, манна сүнньүөхтээх саа баарын истиэҕиттэн ыла сүргэтэ көтөҕүлүннэ, ол арҕаҕы кини хайаан да көрдөҕүнэ табыллар буолла. Амма Аччыгыйа
Бу киэһэ саллааттар сирэйдэрэ-харахтара турбута, сүргэлэрэ көтөҕүллүбүтэ сүрдээх. Т. Сметанин

туохт.
1. Утуйан бүт, утуйан тур. ☉ Перестать спать, проснуться
Аны дьоммут уһуктуохтара, бара охсон кэлиэх. А. Софронов
Пуд Ильич уһуктар, хамсаныыта-имсэниитэ түргэтиир, санаата көтөҕүллэр. Далан
Саҥа ойон эрэр күн уотун көмүс сүүмэҕэ, уһуктубут чыычаахтар ырыаларынан аргыстанан, тэлэллибит аанынан дьиэҕэ киирдэ. Л. Попов
2. кэпс. Уһуктубут курдук буол, тылын, чэлгий (айылҕаны этэргэ). ☉ Ожить (о природе)
Хара тыа уһуктан, күөх хампанан намылыйан, титирик мастар күөх лабаалара бары биир тэҥҥэ күөгэлдьиһэ тураллар. Амма Аччыгыйа
Айылҕа ийэ уһуктан — Ала дьикти арылынна, Кыыспыт имнээх илин саҕах Кытыастар уокка куустарда. Күннүк Уурастыырап
Халарча оҕонньор айылҕа саас уһуктарын кэпсээбититтэн уонна көрдөрбүтүттэн үөрбүт көрүҥнээҕэ. С. Дадаскинов
3. көсп. Урут биллибэккэ сылдьан, эмискэ көбөн, күөдьүйэн кэл (хол., иэйии). ☉ Пробудиться, проснуться, затеплиться (напр., о чувстве)
Күөрэгэйи, тыалы кытта Күн тахсыыта дьол уһуктар. И. Гоголев
Быһайын миэхэ ол талааным ситэ уһукта илик этэ, оттон быйыл кыһын дьэ уһугунна. И. Семёнов
Микиитэ, эдэр киһи, Агашаҕа сүрэҕэ уһуктуох курдук гынан иһэн, умуллан хаалар. Эрчимэн. [Ньыыкан:] Кэлин киһи идэтигэр, дьарыгар бэриллэрин, өйүгэр-санаатыгар биллибэккэ да сылдьан хаһан эрэ булгуччу уһуктуохтааҕын биллим диэн бигэтик этэбин. НЭНь
♦ Оһоҕоһо (иһэ) уһукта <илик> көр оһоҕос. Бу оҕо оһоҕоһо уһукта илик быһыылаах
□ Мин мааҕын сарсыарда эрдэлээн, иһим уһуктубакка, аанньа аһаабакка ордук иэдэйдим. Н. Борисов
Баҕар, сөп-сөрүүн бутугас оҕото иһиэҥ буолаарай, иһиҥ уһуктуо этэ. В. Гаврильева. ☉ Өйө уһуктар — урут өйдөөбөтүн чопчу өйдүүр буолар, өй-санаа өттүнэн лаппа сайдар. ☉ Пробудиться (о сознании), прозреть
Кини Дьаакыбылап кулуба бас билэр сириттэн төһөнөн ыраатар да, соччонон тыла чобуотуйан, санаата сайдан, өйө уһуктан барар. Н. Якутскай. Суобаһа оонньуур (уһуктар) калька. — куһаҕаны оҥорбутун кэлин өйдөөн кэмсинэр, суобаһыргыыр. ☉ соотв. совесть проснулась
Хайдах эрэ суобаһа уһуктарга дылы гынна. Н. Павлов
Син өйдөөбүт дии, соролообут саҥыйахтааҕын көрөн, суобаһа оонньоотоҕо дуу? С. Курилов (тылб.)
Уһуктубат <уһун> уутун утуйда көр уу II. Сырдык дууһатын таҥараҕа туттаран баран, уҥа орон үрдүгэр уһуктубат уһун уутун утуйа сытар. А. Софронов
Манна икки бойобуой лүөччүк үйэ-саас тухары долгуйбат чуумпуга сууланан, уһуктубат ууларын утуйа сыталлар. Амма Аччыгыйа
Украина илгэлээх буоругар таптыыр доҕоро, кэргэнэ Сүөдэрэ уһуктубат уһун уутун утуйа сытар. П. Аввакумов
ср. др.-тюрк. одун, хак. усхун, с.-юг. узуҕан ‘просыпаться’