тех. двигатель.

побуд. от хамсаа =; остуолу хамсат = двигать стол; оҕону хамсатыма, утуйдун не трогай ребёнка, пусть спит.

аат.
1. тиэх. Паар, уматык, элэктэриичэстибэ, уу, тыал күүһүн хамсыыр күүскэ кубулутан тугу эмэ хамсатар массыына. ☉ Машина, преобразующая какой-л. вид энергии в механическую работу, двигатель
Сорохтор самоходнай шасси хамсатааччытын оннугар электромотуору олордоллоро. В. Яковлев
Хайа үлэтигэр уонна ремеслоҕа уу хамсатааччыта туттуллар буолбута. АЕВ ОҮИ
Паровой хамсатааччы турбатыттан хоп-хойуу буруо тахсар. В. Катаев (тылб.)
2. көсп. Ханнык эмэ эйгэҕэ үүнүүгэ, сайдыыга төһүү буолар күүс. ☉ Сила, содействующая росту, развитию в какой-л. области, двигатель
Даа, кырдьык да, күүрээннээх кэмнэр этилэрэ. Бу мин аттыбар ол улуу кэм хамсатааччыларыттан биирдэстэрэ олордоҕо. И. Бочкарёв
Материальнай производствоны хамсатааччылар, материальнай быйаҥы оҥорооччулар, үлэһиттэр, норуот история сүрүн күүһэ буолаллар. МАЕ ЛИИПС
◊ Иһигэр умайыылаах хамсатааччы тиэх. — оттуга силииндир поршенын анныгар быһа умайар хамсатааччы. ☉ Двигатель внутреннего сгорания
Бастакы табыылыктаах иһигэр умайыылаах хамсатааччыны 1860 сыллаахха Ленуар диэн француз оҥорбута. ФГИ Ф
Иһигэр умайыылаах хамсатааччылар убаҕас оттугунан (бэнсиин, кыраһыын, ньиэп) эбэтэр умайар гааһынан үлэлииллэр. ПАВ Ф-7

1. хамсаа диэнтэн дьаһ. туһ. Онтон талахпын туох эрэ тардыалаан, хамсатарга дылы гынна. Суорун Омоллоон
   От тиэйээччи атын муоһатын хамсатта, иһиирэн чыскытта. М. Доҕордуурап
   Мин хонон турдаҕым аайы үтүөрэ быһыытыйан истим, илиибин, атахпын көҥүл хамсатар буоллум. А. Бэрияк
2. Төрүүрүҥ чугаһаан, искэр оҕоҥ хамсыыр буол (ынах туһунан). ☉ Шевелиться, двигаться (о детёныше коровы при близком отёле)
   [Дьахталлар] Хайа эмэ ынахпыт Хамсатаарай, баҕар, диэннэр, Кистии-саба сылдьаннар, Кэтиирманыыр буоллулар. Күннүк Уурастыырап
   [Бургунас] сааскы Ньукуолун саҕана төрүөхтээх. Билигин хамсата сылдьар. И. Гоголев
   Мотуруона уолун дьиэҕэ хаалларан баран, төрөөрү хамсата турар ынаҕын көрө тахсыбыт. ВЕФ СХ
   ♦ Айаххын хамсат көр айах I
   Сэниэтэ эбин, айаххын хамсат, ааспыккын аһар! П. Тобуруокап
   Орулҕанын хамсат көр орулҕан. Орулҕаммын хамсатта. ПЭК СЯЯ
   Тарбаҕын да хамсатан көрбөт көр тарбах. Бэйэҥ тахсан соруйуоххар диэри тарбаҕын да хамсатан көрбөт. «ХС»
   Санааҕын хамсатыма көр санаа II. Айан олус эрэйдээх, ону тулуйбакка үгүстэр төннүбүттэрэ, оттон кини санаатын хамсаппатаҕа. А. Сыромятникова
   Дьоҥҥо ытыктанар, туһалаах идэҕэ үөрэниэҥ. Атыҥҥа олох ыытыам суоҕа, санааҕын хамсатыма даҕаны. М. Попов
   Уйулҕатын хамсат көр уйулҕа. Төрөөбүт айылҕа уйулҕаны хамсатар кэрэ көстүүлэрэ киһини күүрдэллэр. Н. Лугинов
   Ити кэпсээн Николай уйулҕатын хамсаппыта. А. Сыромятникова
   Уу долгуратын хамсаппат киһи көр долгура. Уу долгуратын хамсаппат, күөх оту тосту үктээбэт киһи. Өксөкүлээх Өлөксөй. Хара маһы хамсатар түөлбэ. — кэлэ-бара сатыыр, тугу да гынара суох буолар, тэһийэ сатыыр. ☉ Испытывать тягостное, томительное чувство от безделья; изнывать от безделья, нудиться
   Ылымына, хара маһы хамсата олорор тойоҥҥо биир да киһи күндүтүк көһүннэ. М. Доҕордуурап
   ◊ Кымыс хамсатар көр кымыс I
   «Оо, Баай Хара-Хаан обургу кымыс хамсатарын хатыҥ маһынан оҥосторо буолуо диэбитим, удаҕан дьахтар хамсатардаах буолар эбит дуу!» — диир [Оноҕочоон Чоохоон]. Суорун Омоллоон
   [Туос көҥкөлөй] симиир айаҕар олордон кымыһы хамсатарга аналлаах. НБФМУу СОБ. Ойдуо уопсай оҥоһуута кымыс хамсатарга маарынныыр. ЧАИ СБМИ. Хамсатар күүс үрдүк. — туохха эмэ (хол., айар үлэҕэ) күүрээнниир, өрө күүрдэр, көҕүлүүр ким, туох эмэ. ☉ Движущая вдохновляющая сила
   Былыргы саха айар үлэтин хамсатар күүһүнэн айылҕаны кытары быстыспат ситимэ, итэҕэлэ, өбүгэлэрин утумнааһына буолара. АЭ ӨӨКХ
   Үлэҕэ муҥутуур үрдүк көрдөрүүнү ситиһэргэ дьулуур — улахан хамсатар күүс. «Кыым»
   Хайа да дьыала хамсатар күүһүнэн киһи буолар. «Чолбон»