көр ханарыт
Наадалааҕы булт тылынан Кэнэритэн кэпсэтиэх, Айах-күөмэй муҥунан Айдаарары киэр этиэх. Л. Попов
«Шепетовка таһыгар суолтан буллум», — диэн Валя кэнэритэн хоруйдаабыта. КА КПЭ

ханарыт диэнтэн хай
аата. Хаҥалас, Киллэм, Тулагы — саха төрүттээн-уустаан олохсуйбут киин сирэ. Кинилэри П.А. Ойуунускай үгүс элбэх ханарытыыта суох «Дойду» диир эбит. Багдарыын Сүлбэ

аат., фольк. Кимтуох эмэ ханарытан ааттаммыта (хол., таабырыҥҥа киһи, кини күлүгэ). ☉ Образное загадковое название кого-чего-л. (напр., человека, его тени). Киһини үтүктэр Килэс-талас баар үһү. (тааб.: киһи күлүгэ)

туохт. Сирэйинэн, аһаҕастык буолбакка, дьиҥ санааҕын уларытан, ханарытан эт, кэпсээ, аралдьыта сатаа. ☉ Говорить иносказательно, намеками
Чабырҕах икки суолга хайдар: сирэйинэн кэпсииргэ уонна кубулдьутан этэргэ. Саха фольк. Эдэр киһи дьоҕура суоҕун көрөн туран, сирэйинэн эппэккэ, кубулдьутан, онно суох хайҕаан …… дьон олоҕун алдьатабыт. С. Данилов
Тоҕо кубулдьутаҕын? Буруйдааҕын билэ-билэҕин, кистии сатыыгын? Р. Баҕатаайыскай
Дакылаатчыт онон-манан кубулдьутан, мин ыйытыыларбар чопчу харданы биэрбэтэ. «Чолбон»
◊ Кубулдьутан этии көр кубулут
Бу хоһоон чабырҕах ис хоһооно кубулдьутан этииттэн үөскүүрүн көрдөрөр. Саха фольк. Сомоҕо домохтор олоҕурбут өйдөбүллэрин, ордук идиомалары, араастаан ханарытан, кубулдьутан этиилэри уонна өс хоһооннорун быһаарыы аныгы ыччакка олус наадалаах. Эрчимэн

туохт. Дьиҥ олоххо баары литература, ускуустуба айымньыларыгар туох эмэ уобараһынан уустаан-ураннаан көрдөр. ☉ Создавать образы, отражать действительность в обобщённых образах, показывать что-л. в образах (в искусстве). Оччотооҕу Күннүк Уурастыырап Олоҕу нарыннык уобарастыыра. Болот Боотур
Поэзия уобарастыыр систиэмэтин биир чаҕылхай ситиһиитэ — кини ханарытан этиитэ. Л. Попов
Ааптар бэйэтин санаатын этэрин уобарастаан көрдөрбүтэ ааҕааччы өйүгэр-санаатыгар ордук тиийимтиэ. Д. Васильева

I
килэй диэнтэн холб. туһ. Этээстээх дьиэ түннүктэрэ килэһэн тураллар. Оҕолор истэрэ килэһэ-килэһэ сырсаллар
II
аат., фольк. Туох эмэ сырдыгы тэйитэр ньуурдаах ханарытан этиллибитэ (хол., таастаах эбэтэр муус түннүк). ☉ Образное загадковое название чего-л. с гладкой блестящей поверхностью (напр., застекленного или ледяного окна). Таһырдьа мэлэс (молос), дьиэҕэ килэс (мэлэс) баар үһү. (тааб.: түннүк)
III
аат., түөлбэ. Хатыллыбыт сутука бэчимэ. ☉ Бечева у невода и сети, свитая из тальниковой коры
Илим килэһэ ханна эрэ барбыт. — Муҥханы тардар (соһор) быа. «Быа» дэммэт, эмиэ туспа тиэрминнээх: «килэс» эбэтэр «бэчимэ» (нууччалыы «бечева»). «ХС»

кубулуй 1, 2 диэнтэн дьаһ
туһ. Дьахтары кыһыл көмүс биһилэх гына кубулуппут. ПЭК СЯЯ
Батталы бырахтардылар, Үктэли үрэттэрдилэр, Куһаҕаны кубулуттулар, Дьоллоох олоҕу туругуртулар, Кэскиллээх олоҕу киэргэттилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Мин сааһым тухары таҥараны итэҕэйбитим, ол санаабын, ким да буолтум иһин, кубулутарым биллибэт. А. Софронов
Бырабыыталыстыба хааннаах сокуоннарынан урукку бааһынайдары улгум оробуочайдарга кубулута сатыыра. АЕВ ОҮИ
♦ Тэппит атаҕын кубулуппат көр атах
Мин оонньуур пьесаларым кэнниттэн, үлэм быыһыгар түүннэри-күннэри тэппит атахпын кубулуппакка үлэлээбитим курдук үлэлии сылдьабын. ЕА НТ
◊ Кубулутан этии — тылы эбэтэр этиини атыннык көһөрөн ханарытан, хоһуйан этии. ☉ В переносном, иносказательном смысле (о слове)
Троп, хоһуйуу — уобарастаан этии: тылы биитэр этиини ханнык эмэ сыһыанынан, маарынныыр өттүнэн атын тылга, атын этиигэ көһөрөн, кубулутан, хоһуйан этии. ВГМ НСПТ

аат.
1. Орто сааһын лаппа ааспыт, кырдьаҕас эр киһи. ☉ Старик, старец
Былыыр-былыр бэрт дьадаҥы оҕонньордоох эмээхсинтэн үс уол оҕо төрөөн хаалбыта үһү. Саха фольк. Чүөчээски бастакы куртуйаҕын доҕоругар Намыын оҕонньорго илдьэн биэрбитэ. Суорун Омоллоон
Оҕонньор дьикти эдэрдик, эрчимнээхтик ордоотоон кэбистэ. Амма Аччыгыйа
2. кэпс. Дьахтар кэргэнэ (үксүгэр тард. ф-гар тут-лар). ☉ Супруг, муж (по отношению к жене, обычно употр. в притяж. ф.)
Эмээхсинэ оҕонньорун, бачча тухары бииргэ эн-мин дэсиһэн, эр-ойох буолан олорон баран, билбэт буолуо дуо?! П. Ойуунускай
Кэлээт, ити оҕонньорбун кытта холбоспутум, оччолорго эдэр этибит. Эрилик Эристиин
3. харыс т. Эһэни (тыатааҕыны) ханарытан ааттыыр тыл. ☉ Слово, употребляемое в значении «медведь»
«Оҕонньор» билигин уһуктан арҕаҕыттан тахсан, чугас эргин лэппэрдээн эрдэҕэ. Далан
«Киирдэҕинэ, оҕонньору бултаһан көрүөҥ дуо?» — Киргиэлэй киһитэ туох диирин истээри, сэҥээрбиттии көрөн олордо. Болот Боотур
Эһэ суоһасуодала бэрт буолан, былыр итэҕэл баарын саҕана дьон ордук куттанара; амаакаа, улахан аһыылаах, оҕонньор эҥин диэн ааттыыллара. ПАК ЭТ
◊ Оҕонньор <дьиэлээх> кэпс., күл.- ооннь. — олус омуннурар, өрүкүйэр эбэтэр төттөрүтүн аһара холку киһини күлүүоонньуу кэриэтэ этии. ☉ О человеке пылком, живом или, наоборот, очень спокойном
Оҕонньор дьиэлээх, кырдьык бөҕөҕө кыайтаран, бэл кыыһырбатаҕа. Болот Боотур
Оо, оҕонньор дьиэлээх, эмиэ омуннаан, күөркүн абырахтанан киирэн бардыҥ. Г. Колесов
Ама доҕор, салайааччы ааттаах киһи үлэһиттэригэр оннук куруубайдык сыһыаннастаҕай, оҕонньор дьиэлээх кыратык эбэҕин дуу, хайдаҕый? «Кыым»
ср. монг. оҥон ‘онгон, дух, изображение духа’

I
1. аат.
1. Ким-туох эмэ сирэй диэки өттө, туох эмэ инники чааһа, өттө; ким-туох эмэ сирэйин хоту хайысхата, туһаайыыта. ☉ Перед (передняя часть чего-л.); передняя, лицевая сторона
Кинигэ иннэ тырыттыбыт.  Тыыраахы көтөрүм иннэ суптуйан, кэннэ сарайан …… ууга суптурута түһэн ылар. Н. Неустроев
Атаҕын халаачыктыы ууран куорап иннигэр олорон иһэн казахтыы ыллыы иһэр эбит. Эрилик Эристиин
Иннибит диэки харса суох хаамабыт. И. Данилов
2. Ким-туох эмэ сирэйин туһаайыытынан баар туох эмэ. ☉ Находящийся впереди на некотором расстоянии от когочего-л.. Инним үчүгэйдик көстөр. Тыа иннэ барыта бадараан
3. Туох эмэ бэйэтэ дьаалатынан баран, устан иһэр хайысхата. ☉ Движение вперед
Туох барыта иннин диэки барар чаҕыл тэтиминэн. П. Тобуруокап
Олох иннин диэки устара. Д. Таас
Табаарыстар, биһиэхэ сорукпут биир. Иннибит диэки сырдык суолунан сайдыы. М. Доҕордуурап
4. көсп. Кэлэр, буолуохтаах кэм, кэнэҕэски. ☉ Будущее, будущность
Эдэр дьон буоллаххыт дии, онон иннигитигэр дьол-соргу күүтэр дьоно буоллаххыт. Эрилик Эристиин
Иннибитигэр маннааҕар күүстээх үлэ - быһыт оҥоһуута турар. М. Доҕордуурап
Эдэр саас иннэ уһун, Оҕо саас ундьура кэтит. С. Зверев
2. даҕ. суолт. Туох эмэ сирэй диэки өттүгэр баар. ☉ Находящийся впереди, передний, лицевой (о стороне)
Дьэ онтон ыла сылгы сүөһү үөһэ суох буолбут, ынах сүөһү илин тииһэ суох буолбут. Саха фольк. Урууп дулҕаҕа үктэнэн турар, оҕуһа икки илин атаҕынан тобугар диэри ууга туран уулуур. Күндэ
Эһэ ол түһэ сылдьан биирдэ атыыр үөрүктүйбүт кутуругун кылыгар илин аһыытынан иилсэн хаалта. Суорун Омоллоон
♦ Бэйэ <эрэ> иннин көрүнэр - бэйэтэ туһанарын, бэйэтэ үчүгэй буоларын эрэ саныыр. ☉ Заботиться, думать только о себе, преследовать только собственные интересы
Түүл алыбыгар бэриммэтэҕин, түһээн да соҕотох бэйэтин иннин көрүммэтэҕин астына санаата. Амма Аччыгыйа
Бэйэтин иннин эрэ көрүнэр киһи бу дойдуга аанньа буолбат. Л. Попов
Билигин, мин санаабар, сорох дьон бэйэлэрин эрэ иннилэрин көрүнэр курдуктар. Г. Колесов. Илин атаххыт ибирэ суох буоллун, кэлин атаххыт кэбирэ суох буоллун! алгыс. - айан дьонун алҕаан этии: айаҥҥытыгар мэһэй, моһол суох буоллун! ☉ Благословение путникам: чтобы на вашем пути не было помех! Счастливого пути! Илин атаххыт ибирэ суох буоллун, кэлин атаххыт кэбирэ суох буоллун! Саха фольк. Илин атаҕыҥ ибирэ суох буоллун, кэлин атаҕын кэбирэ суох буоллун! Охтоохтон охтума, саалаахтаан самныма! Ньургун Боотур. Илин былдьас - 1) спорт. күрэхтэһиигэ кими эмэ куотарга, ким эмэ иннигэр түһэргэ дьулус. ☉ Стремиться быть первым, опередить кого-л. в соревновании
Кинилэр спорт уон көрүҥэр илин былдьастылар. «Кыым»
Биһиги харса суох барабыт, илин былдьаһабыт. Н. Тарабукин (тылб.); 2) кимниин эмэ аат-суол былдьас, бэрт былдьас, кимтэн эмэ ордо сатаа. ☉ Соперничать с кем-л. в славе, известности, стараться превзойти, затмить кого-л.
Илин былдьасыһан, Иирсэн этиһэҕит да, Иһээччи да, илээт да Иккиэн даҕаны ини-бии идэлэр ини... А. Софронов
Баай баайы кытта төһө да илин былдьаспытын иннигэр, кылаассабай интэриэстэрэ биир. Бэс Дьарааһын. Иннигин быһа этинимэ - үксүгэр киһиргээн, чабыланан чахчы буолара биллибэт тугу эмэ саҥарар киһини «аны маннык саҥарыма, этимэ» диэн буойан, сэрэтэн этии (былыргы саха өйдөбүлүнэн тыл иччилээх: онон мээнэ, буолара биллибэти саҥардаххына төттөрүтүн оҥорон кэбиһиэн сөп). ☉ Не сглазь, не загадывай на будущее (по якутскому поверью, человеческая речь имеет собственного духа, к-рый может отвернуться от человека или сделать обратное ожидаемому, если вслух рассуждать о будущем, строить далеко идущие планы)
Сол эрээри билиҥҥиттэн, Суолбун ортолоон иһэммин, Иннибин быһа этимиим, Суҥхарымыым ирээппиттэн. М. Тимофеев. Иннигит (иннибит) диэки! - сирэйгит (сирэйбит) хоту барыҥ (барыаҕыҥ) диэн хамаанда, бирикээс. ☉ Вперед! (команда, приказ)
«Иннигит диэки!» - диир эн эрчим хамаандаҥ Абара сатараан дьиэһийиэ, Эн өрө күөрэппит өрөгөй знамяҥ Үрдүктэн үрдүккэ тэлээриэ. Эллэй. Иннигитин илиннээн эргэр. - эһиги тускутугар кыһанан; эһиги инникигитин быһааран. ☉ Делать что-л. в интересах кого-л. в ущерб своим собственным
Мин саллар сааһым тухары бу эрэ эмээхсин иннин илиннээн хаалаары гынным. Ньургун Боотур
Эһиги иннигитин илиннээн, эһигини аһатаары сордонор буолбаппын дуо? Л. Габышев
Оо, Дойдуом! Өһөх хаанынан тыыланан Өстөөх түһэр кэмигэр Мин Эн тыыҥҥын тыыннанан, Эн илиҥҥин илиннээн Өлөрсөөлөрсө Өлбөккө үүнүөм! Баал Хабырыыс
Икки илиилээҕи (урааҥхайы, иннинэн сирэйдээҕи) иннигэр түһэрбэт көр икки I. «Дарыбыан тылынан да, охсуһуутунан да урааҥхайы иннигэр түһэрбэтэх илэ дэриэтинньик», - диир Хаҥхата. «ХС». Иннигэр уктуо - ким эмэ өлбүтүн кэннэ кини өлүө. ☉ Умирать вслед за кем-л., пропустить кого-л. вперед себя (в смерти)
[Күлүк:] Арай сарсын эриҥ өлөн хааллын, оччоҕо эн талбыккынан сылдьыаҥ суоҕа дуо? [Кэтириис:] Миигин иннигэр уктаа ини. А. Софронов. Иннин биэрбэт - туох да модьуйууга, кыһарыйыыга бэриммэт, кыайтарбат, хотторбот. ☉ Не поддается на уговоры, не сдается, не уступает никому ни в чем
«Кимиэхэ да иннигин Биэримэ; Кырдьыбыккын!» - дииллэрин истимэ. С. Данилов
«Кэрэмэс, - ытын кэтэҕиттэн имэрийдэ,- табыллыбатыбыт ээ. Дьэ аны аппытын хайдах эргитэбит? Аны иннин биэрэрин аата суох». Р. Кулаковскай
Өһөгөйдөөх өстөөхтөргө иннин биэрбэтэх комсомолец, учуутал Г.Н. Васильев өлүүгэ уун-утары туран охтубута. «ХС». Иннин былдьаппыт - күүһэсэниэтэ эстэн, кыаҕын ылларбыт. ☉ Терять силу, способность сопротивляться чему-л.; морально покоряться, подчиняться кому-л. [Ат] тыҥата кыараан, тыынара кылгаан, иннин былдьатан илистэн иһэр эбит. П. Ойуунускай. Иннин быс - ким эмэ тугу эмэ гыныахтааҕын урут түһэн соруйан мэһэйдээ, атахтаа. ☉ Преднамеренно препятствовать кому-л. в осуществлении чего-л.
Хара саҥнаах, хас сыл кэтээтэ! Биир кэм иннилэрин бы-һа сылдьар. А. Сыромятникова. Иннин быһа хаампат - наһаа ытыктыыр, куттанар, толлор. ☉ Уважать, почитать, бояться кого-л.; сильно робеть перед кем-л. (букв. не сметь переходить дорогу перед кем-л.)
Былыр мин да хаһан эрэ кийиит буола сылдьыбытым, мин тойонноох, хотуннаах этим, онно тылларын утары саҥарыахтааҕар иннилэрин да быһа хаампат этим. А. Софронов
Кинилэр иннилэрин ким да быһа хаампат. Бэс Дьарааһын
Хайа эрэ алаас түгэҕэр олорор, төҥүргэстэрин уонна үйэ-саас тухары икки атахтаах иннин быһа хаампатах Туоллар баай сэргэлэрин кытта кэпсэтиһэр курдук буолуо дуо? «ХС». Иннин көрүнэр (хайынар) - туох буолуохтааҕын билэр, кэнэҕэскитин өйдүүр (киһи). ☉ Предусмотрительный, дальновидный (человек)
Туох алдьархайай! Икки атах өйдөннө ини, үөрэхтэннэ ини хайдах иннин сатаан көрүммэт? И. Гоголев
Дьиибэ, санаабатах баҕайы, киһи иннин көрүнэрэ буоллар, өрүү өлүө суох этэ, таҥара айдаҕа. А. Сыромятникова. Иннин тымтыктанан (тымтык уматынан) көрбөт - кэлэр өттүгэр туох буолуон эрдэттэн билбэт, таайбат. ☉ Не прозревает, не может предугадать, предвидеть свое будущее
Иннин, тымтык уматынан, Эрдэтинэн көрбүт суох. Күннүк Уурастыырап
Киһи иннин тымтыктанан көрбөтүн курдук, оҕо да иннин уоттанан көрбүт суох. Ити кыыс, баҕар киһи буолуо... Д. Токоосоп
Тыый, ол мэник кыыс оҕо баҕайы хойут маннык буолуо диэн хантан тымтыктанан көрөөхтүөҕэй даҕаны. «ХС». Иннин ыл - кыай, хот, баһый; киһи тылын истэр оҥор, өрөлөспөт, мөккүспэт гын. ☉ Сломить кого-л.; заставить кого-л. признать себя побежденным
Көстөкүүнү айах атан саҥа таһаарбат чааһынан баҕас икки атахтаах иннин ылыа дии санаабаппын. Күннүк Уурастыырап
Балбаараны кытта хайа да бэйэлээх дьахтар этиһэн иннин ылбатах киһилэрэ. И. Никифоров
Нина, кырдьык дуо диэбиттии, соһуйан, уолу одууласта, онтон хайдах да утарылаһан иннин ылыа суоҕун өйдөөтө. «ХС». Иннинэн буолан - улгумнук ылынан, сөбүлэнэн; өһөспөккө, көнө сүнньүнэн. ☉ Послушно, с готовностью (делать что-л.). «Чэ, мэ, бу суругу кыладыапсыкка илдьэн көрдөр. Көрдүөн булан биэриэ. Бу кэннэ манна кэлэ сылдьыма, - сымнаҕас соҕустук саҥарда. - Хайа ол киһиҥ иннинэн буолан көрдүө үһү дуо?» А. Софронов
Дьоммун-сэргэбин кытта иннибинэн буолан, үлэлэстэрбин диэхтиибин. А. Федоров. Кини ийэлээх эрэ аҕатыгар иннинэн буолан таҥыннартарар... «ХС»
Иннинэн сирэйдээх - икки атах (атахтаах) диэн курдук. Иннинэн сирэйдээх Орто дойду урсунуттан Ордорбокко олохсуйда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Икки атахтаах, иннинэн сирэйдээх Иирэр илбиһэ, хара кырыыһа, солото-сокуона суох буолбат. П. Ойуунускай. Иннэ-кэннэ биллибэт - чуолкайа туга-ханныга, дьүүлэ-дьаабыта биллибэт. ☉ Неопределенный, неясный, неизвестный
Эчи иннилэрэ-кэннилэрэ биллибэт дьон, ханарытан этэллэр оҥоробун. Болот Боотур. Иннэ-кэннэ суох киһи - туох да аймаҕа, оҕото-уруута суох киһи, аймахтарыттан соҕотоҕун эрэ хаалбыт киһи. ☉ Безродный, одинокий человек, бобыль
Хайдах эн туох даҕаны иннэ-кэннэ суох киһи курдук алыс кырыыгын, хайа былыргы төрүт хааммыт биир сурахтааҕа. МНН. Иннэ чугаһаан (кылгаан), кэннэ ыраатан (уһаан) <иһэр> - кырдьыбыт, өлөрө чугаһаабыт. ☉ Состариться, приблизиться к концу жизни (о стариках)
Биһиги көлүөнэ иннибит чугаһаан иһэр. Софр. Данилов
Устан иһэр сыллар баттааһыннарыттан Дуугун бэйэтэ кырдьан, иннэ чугаһаан, кэннэ ыраатан, омуһаҕа сиҥнэн иһэр. М. Доҕордуурап
Уһунукиэҥи санаабакка олорбуккун. Онтуҥ дьэ билбитиҥ, кэнниҥ уһаан, инниҥ кылгаан бүтэрэ бу ыган кэлбит. Н. Лугинов
Кэннибит уһаан, иннибит кылгаан, Кырдьан бардыбыт диэмиэххэ. Баал Хабырыыс
Кэннибинэн кэхтиэм суоҕа, иннибинэн чугуйуом (чугуруйуом) суоҕа! көр кэлин. Этэн баран кэннибинэн кэхтиэм суоҕа, иннибинэн чугуруйуом суоҕа! Ньургун Боотур
Окко түспүт оҥоһуум биллин, Сиргэ түспүт сэрэбиэйим биллин, Кэннибинэн эрэ кэхтиэм суоҕа, Иннибинэн эрэ чугуйуом суоҕа. П. Ойуунускай
◊ Илин аһаҕас дорҕоон тыл үөр. - саҥарарга тыл өрө көтөҕүллэн уонна иннин диэки баран үөскэтэр аһаҕас дорҕооно (саха тылыгар: и, э, ү, ө). ☉ Гласный звук переднего ряда (в якутском языке: и, э, ү, ө).
II
1. аат. Күн тахсар өттө, туһаайыыта. ☉ Восток (часть горизонта, где восходит солнце)
Кырдьаҕас бааһынай оҕонньор Чампарыын Саарга киирэн эппит: «Эн оҕоҕор сөптөөх дьахтар баар буолуохтаах мантан тус илин». Саха фольк. Сол күн бэрэссэдээтэллээх суруксут охсуспуттар үһү диэн хоту, соҕуруу, арҕаа, илин …… тыл-өс тарҕана түспүт. Күндэ
Бөһүөлэктэн тахсан тус илин диэки көс кэриҥэ сири бардаххына, сүөһү пиэрмэтигэр тиийэҕин. Н. Заболоцкай
2
даҕ. суолт. Күн тахсар өттүнээҕи. Восточный. Илин улуустар Иитимньилэрин тэрийбит Таатта хатын диэн баара. Өксөкүлээх Өлөксөй
Илин тумулга кини солооһуна сылтан сылга кэҥээн нэлэйэн иһэрэ. Амма Аччыгыйа
Марба олорбохтоон баран, тахсан илин өтөх диэки элэҥнии турда. Күндэ