аадахый диэнтэн көстө түһүү (соччо тут-бат ф-ттан)
Тимир Чохчордоон обургу Атын үлүгэрдик Аадахыс гынан Аһара охсон биэрдэ. П. Ядрихинскай
Уот Уһутаакы хантан кээлтэ биллибэккэ, аадахыс гына түһэр. «ХС»

аадьай диэнтэн көстө түһүү. Илин диэки иэҕэс гынна, Арҕаа диэки аадьас гынна, Соҕуруу диэки суодьас гынна. П. Ойуунускай

аҕырый диэнтэн көстө түһүү. Хаар эмискэ-эмискэ хойдон, өрө-таҥнары ытыллымахтыыр, онтон эмиэ аҕырыс гынан, оргууй аҕай түһэн барар. П. Аввакумов
Саа тыаһа өссө хойунна. Эҕирийэн ылардыы, аҕырыс гына-гына күүһүрэн барда. А. Сыромятникова
— Хантан баран маннык киһиттэн сыбааркаһыт тахсыаҕай? — аҕырыс гыммыт чуумпу ортотугар Фурсиков саҥата доргуйда. В. Яковлев
Утуу-субуу дэлби ыстаныылар кэннилэриттэн, өстөөх атааката аҕырыс гынна. Г. Колесов

адаарый диэнтэн көстө түһүү. Куоластааһыҥҥа тиийбэккэ, бадаарыспыт хара тарбахтаах илиилэр адаарыс гынан кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Ата бидилгэхтээн, бадарааны саҥа туораан эрдэҕинэ, эмискэ иннигэр-кэннигэр саалаах дьон адаарыс гына түстүлэр. А. Сыромятникова
Ким эрэ илиитэ адаарыс гынан ааста, саа уоһа күөрэс гынна. Суорун Омоллоон

дьүһ. туохт. Эмискэ түргэнник хамнан, ой, сүүр-көт (уһун, накыгырдыҥы атахтаах көнтөрүк киһи туһунан). ☉ Быстро двигаться, бежать вприпрыжку (прыгнуть, шагнуть — о человеке с долговязой фигурой и длинными полусогнутыми ногами)
Адакыс-адакыс ойон кэлэр. П. Ойуунускай. Тэҥн. адахыс гын

дьүһ. туохт. Эмискэ ойон тур, баар буол (үрдүк уҥуохтаах, уһун илиилээх-атахтаах көнтөрүк киһи туһунан). ☉ Вдруг возникать, бросаясь в глаза своей нескладной фигурой с длинными руками, ногами
Соҕотох харахтаах, былларыттыбытсылларыттыбыт сирэйдээх Уот Уһутаакы адаҥкыс гына түһэр. П. Ойуунускай

дьүһ. туохт. Эмискэ түргэнник хамнан, тура эккирээ, ой (уп-уһун илиилээх-атахтаах көнтөрүктүҥү киһи туһунан). ☉ Быстро двинуться (встать, прыгнуть, шагнуть — о человеке с долговязой фигурой и длинными неуклюжими ногами, руками)
Адьарай уола Адахыс гынан Аһаран баран, Куораан далай ытыһын Кум-хам тутта. П. Ойуунускай. Тэҥн. адакыс гын (ой)

адырый диэнтэн көстө түһүү. Арбайбыт баттаҕа адырыс гынна

адьырый диэнтэн көстө түһүү. Хахай кыыл улуу тумул тумсугар адьырыс гына ыстанан тахсыбыт да, өрө көрөн туран, ынырыктык ырдьыгынаан ыкпытынан барбыт. Амма Аччыгыйа

айҕаарый диэнтэн көстө түһүү. Биһиги күн ортото тиийдибит, өҥөс гына түһээт көрдөххө, дьэ сүдү дойду айҕаарыс гына түстэ. М. Чооруоһап

акый диэнтэн көстө түһүү. Оҕонньор таһырдьа акыс гынан хаалла

туохт. Эмискэ салгын охсорунуу биллэ түс (туох эмэ сыт туһунан). ☉ Вдруг обдать как дуновение ветра (о каком-л. запахе)
Уйгубыйаҥҥа тиийэн, Араҕас илгэ сыта ал гынан, Аарахтаах кымыһынан утахтанныбыт, Сөҥ сүөгэй төлкөлөннүбүт, Хойуу тунах олохтоннубут. Саха нар. ыр. III

аллай диэнтэн көстө түһүү. Алдьаммыкка дылы Амаан-дьамаан айаҕа Ахпа-дьахпа курдук Аллас гына түстэ. П. Ойуунускай

амай диэнтэн көстө түһүү. Атын үлүгэрдик Амах гына түстэ [түөһэйбит оҕонньор]. П. Ойуунускай
Арсах-арсах гын-на, Амах-амах гынна, Тыллаах-өстөөх Тыыннаах тылбаас буолла. П. Ойуунускай

туохт. Эмискэ арыллан, аһылла түс (киэҥ хайаҕас, дириҥ көҥүс туһунан). ☉ Внезапно раскрыться, обнажиться (о большой щели, глубокой пропасти)
Сүрдээх чугас, иннигэр Алдьархайдаах дойду аҥас гынна эмискэ. Күннүк Уурастыырап
[Куһу] Ыга тутар санаанан Ырбыы нөҥүө ыстан уол! «Албын» мууһум, күр гынан Аҥас гына түспэт дуо? Р. Баҕатаайыскай
Суох! Аат айаҕа Аҥас гына Аһылла түспэтэ, Атомнай да буомба Эстэн эҥсэлийбэтэ. П. Тобуруокап

туохт. Эмискэ саба биэрэн тунуй, тарҕан (сыт, салгын туһунан). ☉ Резко обдавать запахом, холодом
Халҕаммыт дьэ аһылынна, умайа турар лаампа уота олус сырдыктык күлүмнүү тыкта, сып-сылааһынан, аһыы көлөһүн уонна кырааска сытынан аҥкылыс гынна. Н. Габышев
Арай биир киэһэ Аҥааттар халҕан Арылла түһэн, Аргыардаах тымныы, Аҥкылыс гынна. Эллэй. [Уолаттар] күнү быһа сэлээркэҕэ, бэнсииҥҥэ миккиллэн-миккиллэн бараннар, биэрэстэлээх сиртэн аҥкылыһан кэлэллэр. И. Семенов

аҥый диэнтэн көстө түһүү. Күлүктэр, тыаһа суох сыылан, Күдэриктийэ бигииллэр
«Күнүскүнэн» аҥыл гынан, Итии салгын тыына билиннэ. Күннүк Уурастыырап
Аан аһылла биэрбитэ, күһүҥҥү сииктээх тымныы аҥыл гына түспүтэ. М. Горькай (тылб.)
ср. бур. ангил ‘распространяться (о благоухании)’

туохт. Эмискэ саба биэрэн тунуй, тарҕан (сыт, тымныы салгын туһунан)
Резко обдавать (о запахе), резко дуть (о холодном воздухе). Уу буолбатах эбит, Даша муннугар бэнсиин сыта аҥылыс гына түстэ. Амма Аччыгыйа
Нартаахап ойон тиийэн, күрүчүөгү үөһэ эһэн, халҕаны тиэрэ аста. Тыбыс-тымныы аҥылыс гынна. Софр. Данилов
Бу кэмҥэ кэргэнэ, уһун кубаҕай дьахтар, ынахтарын ыан, үүтүн умуһахха ууран киирдэ. Хотон сыта аҥылыс гынна. П. Аввакумов

туохт. Саба биэр (салгын туһунан). ☉ Обдавать, резко дуть (о воздухе)
Үөрэ сөхпүт санаабар Алаас тыала аҥыс гынар. С. Данилов
Ардах түһэн ааста, Аҥыс гынна сиккиэр, Алын былыт аста Арылынна бэлиэр. А. Бродников

аппай диэнтэн көстө түһүү. [Уот Уһутаакы] бэйэтиттэн бэйэтэ кэлэйэн, үс хос куйаҕын тимир тиһиликтэрин төлүтэ анньар
Куйаҕа сииктэринэн аппас гына түһэр. П. Ойуунускай
Үсүһүн төхтүрүйэн сүгүүтүгэр очуос хайаны лөглү үтүрүйэн хайа анньан, аппас гыннаран, иһиттэн киирэн, инитин булан ылар. Суорун Омоллоон

аппай диэнтэн көстө түһүү. Үс күннээх түүнү мэлдьи таһыйдаххына — Саар булгунньах саҕа Сараччы үллэн тахсан Айаҕын аппах гынан Аһан биэриэҕэ. П. Ойуунускай
Убайдара пинцетинэн үөнү-көйүүрү кэҕэ оҕотугар ылан биэрэн иһэрэ, анарааҥҥыта айаҕын аппах гыннара-гыннара, ыйыстан иһэрэ. И. Федосеев

арбай диэнтэн көстө түһүү. Ол гынан баран кини [Тимур] оннугар түннүккэ Коля Колокольчиков иирсибит баттахтаах төбөтө арбас гыммыта. А. Гайдар (тылб.)

туохт. Ыһылла сылдьар баттаххын эмискэ бурал гыннар. ☉ Резко взметнуть вверх взлохмаченными волосами
Аҕабыыт арбахыс гына ойон туран утары үөгүлээтэ. Амма Аччыгыйа

ардьай диэнтэн көстө түһүү. Абааһы уолугар маарынныыр киһи кыыһыран ардьас гына түстэ
□ Данила үөрэн ардьас гына түстэ, кумааҕы харчылары тэнитэн аахпыта: уон алта солкуобай баар эбит. БТТ

көр ардьас гын
Киһийдээн араҕас аһыытынан манньыаты ытырбахтаата уонна ардьах гынан мичээрдииргэ дылы гынна. И. Гоголев

арсай диэнтэн көстө түһүү. Адьарайым ааттааҕа Антах хайыһан Арсах гына түстэ, Сөпкө эттэ ээт диэн Сөбүлээтэ быһыылаах Тордохтоох ньуура Ньолох гына түстэ. П. Ойуунускай

арый диэнтэн көстө түһүү. Эмискэ аһыллан ыл (түннүк сабыытын, кинигэ илииһин уо. д. а. туһунан). ☉ Резко приоткрываться (о шторах, книжной странице и т. п.)
[Дьахтар Кулун Куллустууру] төбөтүн оройугар үрэн сирилэппитигэр били ап чалахайа итии силим курдук саба тибиирэн кэбиспитэ арыл гына түспүтэ. ПЭК ОНЛЯ III
Ыстаап дьиэтин аһаҕас түннүгүнэн киэһээҥҥи сиккиэр тыалтан үрүҥ болотуна түннүк сабыыта арыл гынар. А. Сыромятникова

арылый диэнтэн көстө түһүү. Сып-сырдыгынан сыдьаайан эмискэ аһылла биэр. ☉ Внезапно раскрываться, освещая ярким светом
Халлаан оройугар арҕааттан өрө үтэн тахсан иһэр былыт, арылла биэрдэ да — аан дойду көхсө сандал сырдыгынан арылыс гына түстэ. П. Филиппов
Алааска кини киирдэҕинэ Арылыс гына түһэрэ, Сибэкки сиигин тэбиирэ, Күөрэгэй көрүлүүрэ. С. Данилов
Аптаах кинигэни арыйбыт курдук, Ааспыт барыта арылыс гынна: Сортон дьолго олуктан олук Солообут суолбут сыыйыллан сытта. П. Тобуруокап

туохт. Эмискэ быыстаах, арыттаах буолан көһүн. ☉ Внезапно показаться, выделяясь своими широкими промежутками
[Кытай Бахсылааны уус] Аҕыс анньыыны Адаарыччы аспыт курдук Дьэбин күөх тиҥсири хара тиистэрэ Дьэбидийэн атыгыр гына түстүлэр. П. Ойуунускай

атый диэнтэн көстө түһүү. Буркун сүрэҕэ итии тимиргэ хаарыйтарбыттыы атый гынан ылла. И. Гоголев
Уол сүрэҕэ атый гынна, оччоҕо Саһыл Сыһыы бүттэҕэ дуо? Софр. Данилов

көр аһый гын
Сүрэҕим аһыс гыммыта, Кычыгыламмыта — хатыылаах дөлүһүөн угугар. П. Тобуруокап
Улуҥу муҥнаах Сөтүөлүүр көлүччэтигэр Төттөрү сүүрдэ, Хатыҥ төрдүн көрбүтэ — Кыыһа мэлигир. Сүрэҕэ аһыс гынна. С. Зверев

баадай диэнтэн көстө түһүү. Эмискэ икки төгүл үрдүк, үскэл Никифоров баадас гынан иннин диэки биир хардыыны оҥордо. Болот Боотур
Үс бараа хара күлүктэригэр Үстэ үҥэн-сүктэн сүгүрүйдэ. Бастыҥ ороҥҥо баран баадас гына олоро түстэ. П. Ойуунускай

баадахый диэнтэн көстө түһүү. Түү Сирэй билэр сиригэр кэлбиттии туттан, улгум үлүгэрдик эрэһээҥки быыс аанын диэки баадахыс гынна. Болот Боотур. Онтон Эрдэситов хаҥас илиитинэн остуолу лап гына оҕуста, сүр чэпчэкитик баадахыс гына ойон турда. А. Федоров

багдай диэнтэн көстө түһүү. Эмискэ логлоруттубут сүүнэ хайалар аарыма арҕастара өрө багдас гына түспүттэрэ. «ХС»
Били өксөкү кыыл Араат Мохсоҕол Бастыҥ сэргэтигэр Багдас гына олоро түстэ. С. Васильев
Массыына өрө ньирилии түһээт, кэннинэн хааман олорор дьааматыттан эмискэ биирдэ үөһэ багдас гына түһэр. С. Никифоров

көр бокук гын
Оҕонньор такымҥа оҕустарбыт киһилии бакык гына түстэ. «ХС»
[Абааһы бухатыыра] Быгдас гына-гына быакалдьыйда, Бакык гына-гына баадалдьыйда. П. Ойуунускай
[Оҕонньор] үҥкүүлээбитин кубулуппата; хаччаххай кыра төбөтүн арыт күүскэ илгистэн ылар, арыт бэрт эрэйинэн бакык гынар. И. Тургенев (тылб.)

бакый диэнтэн көстө түһүү. Быыпсай бакыс гынан, оронун кытыытыгар турда. А. Сыромятникова
Биир атах Бакыс гынна, Иккис атах Иэгэс гынна – Умса баран, Охто сыстым; Инним диэки Дьулустум. АТП ОАаММӨС

дьүһ. туохт. Биирдэ баар буолан хаал, эмискэ көһүн (туох эмэ улахан туһунан). ☉ Вдруг показаться, возникнуть (о чем-л. крупном)
Хатан саҥа Микиитэ үрдүгэр чаҥкынаата, кэнниттэн кууспут киһи сылгы тыһа томороон үтүлүктэрэ балтас гыннылар. Амма Аччыгыйа

биирдэм тыас туохт. Күүскэ ууга охсуллар тыаһы таһаар (хол., туох эмэ улахан, ыарахан). ☉ Произвести шум от сильного удара по воде (напр., от падения чего-л. большого, тяжелого)
Мааса кыыс кистээн, сыыҥын тыаһа бар гына түһэ-түһэ, күллэ. Эрилик Эристиин
Силлибит Кулгаах [киһи аата] мээнэ иннин хоту ыстанабын диэн муустаах хараҥа ууга бар гынан хаалла. И. Гоголев
◊ Бар гыннар сөбүлээб. – санаабычча этэн кэбис (куһаҕан өрүттээҕин кэрэйбэккэ). ☉ Высказать то, чего не следовало бы (обычно имеющее отриц. последствия), брякнуть
Тугу эмэ сөбүлээбэтин даҕаны утарытынан этэн-саҥаран бар гыннара сылдьар киһи. Софр. Данилов
Кини, бука, уолун хайдах эмэ быыһыыр санааттан бар гыннаран кэбистэҕэ. И. Гоголев
Сүрэҕэ бар гынар көр сүрэх. Никита өрө көрө түстэ, эмискэ сүрэҕэ бар гыммытынан ойон туран, синньигэс борук-сорук көрүдүөр устун аан диэки ыстанна. Н. Лугинов
«Оо, эһэ!» – Киргиэлэй өрө хонойдо. Ньургун сүрэҕэ бар гынна. Болот Боотур

биирдэм тыас туохт. Хойуу тыаста төлө биэрэн таһаар. ☉ Производить густой резкий звук. Оҕонньор сыыҥтаан барк гыннарда

туохт. Эмискэ борук-сорукка улаатан күлүк курдук көстө түс. ☉ Внезапно возникнуть, промелькнуть тенью в сумерках
Арҕаа тыа үрдүнэн, билигин да боруҥуй турар халлааҥҥа, хара суор соҕотохто барыкыс гына түстэ. Амма Аччыгыйа

барый диэнтэн көстө түһүү. Онтон тыас дэлби ыстанар да, Уот Уһутаакы бухатыыр илэ бэйэтинэн барыс гына түһэр. П. Ойуунускай
Аҕыйахтык хаамарын кытта, сылбах күрүө барыс гына түстэ. Суорун Омоллоон
Дьиэтин диэки дөдөрүйэн эрдэҕинэ, хайыы-үйэ иннигэр икки аттаах дьон барыс гына түстүлэр. А. Сыромятникова

тыаһы үт. туохт. Эмискэ хабырыта баран тыаһаан ыл. ☉ Резко издавать трескучий звук
Саалар тыастара бачыгыр гына түстэ. Амма Аччыгыйа

богдой диэнтэн көстө түһүү. Оҕонньор өһүргэнэн богдос гына түстэ

туохт. Атаххын сүһүөҕүнэн эмискэ токутан ыл. ☉ Резко согнуть ноги в коленях. Туран истэҕинэ сүһүөҕэ бокус гынна. Хааман иһэн бокус гынан ылла
□ Өрүүсэ болуоту үрдүнэн сүүрэн дыгыйан иһэн, эмискэ бокус гына түстэ. А. Сыромятникова

боролуй диэнтэн көстө түһүү. Оргуйа турар ууга угааппын кытта этим боролус гына түстэ
□ Аан аһылынна
Икки илиитэ кэдэрги кэлгиилээх Хаппытыан боролус гына түстэ. А. Сыромятникова

борулус гына көр кэпс. — өлбөөркөй харахтаргынан хайа эмэ диэки көрө түс. ☉ Вращая мутными глазами, быстро взглянуть на когочто-л.
Айыы киһитин …… сэтинньи ый сэттис киэһэтин курдук дьэбиннээх хараҕынан борулус гына көрөн кэбистэ да кэннинэн чинэрис гына түстэ. Ньургун Боотур
Киһитэ кини диэки борулус гына көрдө. А. Софронов

боруй диэнтэн көстө түһүү. Эмискэ иннигэр оҥхой борус гынна

бөкүнүй диэнтэн көстө түһүү. Оҕонньор хойутуо суоҕа, сибилигин манна бөкүнүс гына түһүө

бөкчөй диэнтэн көстө түһүү. Бөкчөрүкээн оҕонньор бөкчөс гыннаҕына, күөстээх ас тосхолло түһэр үһү (тааб.: айа эстэрэ, булт өлөрө)
Бүөккэ сыгынньах, ынайбыт кирдээх иһин «кэйэбин». Киһим, сыыҥа субурус, бэйэтэ бөкчөс гынан баран, күлэн чачыгыраабытынан кэннинэн тэйэр. Далан

бөлтөй диэнтэн көстө түһүү.

тыаһы үт. туохт. Кытаанаҕа суох туох эмэ ыарахан муостаҕа түһэрин курдук тыаһаа. ☉ Производить тупой стук, ударяясь о твердый предмет (о чем-л. увесистом). Туох эрэ бөс гына түстэ

бөскөрүй диэнтэн көстө түһүү. Суон баҕайы киһи бөскөрүс гына ойон таҕыста. М. Доҕордуурап

будулуй диэнтэн көстө түһүү. Мотя өһүргэһэ сүрүн
Сэрэнэн да сэмэлээри гыннаххына, сонно кыыһыран будулус гына түһэр. «ХС»

туохт.
1. Алдьатан, туһата суох турукка тиэрт; тугу эмэ үрэй, ыс. ☉ Испортить, портить, ломать; расстроить
Соруйан биһигини өһөөн кыһыллар ороспуонньуктар диэки буолан икки сүүс ботуруону буорту гынныҥ. Эрилик Эристиин
Сатанар үһү дуо Кинээс сыбаайбатын буорту гынар! И. Чаҕылҕан
Куһаҕан архытыактар буорту гыммыт дьиэтин акылаатын көтүрэн көннөрүөххэ сөп. Оттон куһаҕан учуутал буорту гыммыт дууһатын көннөрөр күчүмэҕэй. Софр. Данилов
2. Өй-санаа, майгы-сигили өттүнэн сатарыт. ☉ Испортить кого-л. (морально)
Хапытаал бэрт өр баһылаан олорбута, баһылаан олорор даҕаны, онон үлэһит дьону дьаат курдук бэркэ буорту гыммыта, сидьиҥ быһыылаабыта-майгылаабыта. П. Ойуунускай
Ыраахтааҕы баарына тэриллэн хаалбыт куһаҕан идэ [хаарты оонньуута] норуот өйүн-санаатын буорту гыммыта хайдах туран эрэн, Сэбиэскэй былаас сураҕын истээт, суох буолуой. Эрилик Эристиин
Сүүрбэ сыл «боруобаланан» киһи бөҕөнү буорту гынан баран биирдэ «бабат» диэхтээҕэр, билигин айыы аҕыйаҕар туораан биэрбит ордук буолаарай? Н. Лугинов

бурай диэнтэн көстө түһүү. Мундербек, сэмнэх буолбут таҥаһа бурал гынан, охтон түһэн, ытаан марбастыбыт сирэйэ элэс гынан хаалар. Эрилик Эристиин
Мөҕүө диэбит киһим күлэн-оонньоон барбытыгар, үөрэ санаатым, инньэ гынан санаам хара өттө барыта, ханна эрэ үөр курупааскы буолан, бурал гына көтөн хаалла. Н. Заболоцкай
Муора диэки өттөрөтөн, Бугуһуйан бурал гынар Буураттарбыт сырсаллар. Р. Баҕатаайыскай

бурҕай диэнтэн көстө түһүү. Уот тыаһа дэлби ыстанан бурҕас гына түһэр да, Уот Уһутаакы быһахтаах илиитин хам харбаан ылар. П. Ойуунускай
Талахтар иннилэригэр сүүрбэччэ миэтэрэ сиртэн буруо бурҕас гынна. Т. Сметанин
Аһыҥас бүө маһын анньыах курдук гынан эрдэҕинэ, аан кырыата бурҕас гына түспүт. М. Чооруоһап

бурҕачый диэнтэн көстө түһүү. Суруксут уолларыгар саҥардыы аахтаран суугунаһан эрдэхтэринэ, Чаппа уола Мэхээлэ бурҕачыс гына көтөн түстэ. Амма Аччыгыйа
Биһиги кэтэһэн сытабыт. Биир талах төрдүттэн, мин көрдөхпүнэ, эмиэ буруо бурҕачыс гынарга дылы. Т. Сметанин
Остуолга баар малы суулуу тутаат, бартыбыалыгар куду аспыта уонна соҕотохто таһырдьа бурҕачыс гынан хаалбыта. «ХС»

бурулуй диэнтэн көстө түһүү. Киһим хаана бурулус гынна. М. Доҕордуурап

тыаһы үт. туохт. Таныынан салгыны күүстээхтик тыынан быһыттаҕас тыастары таһаар (сүөһү туһунан этэргэ). ☉ Издавать прерывистые звуки при сильном выдохе через ноздри (обычно о скотине)
Сүөһүлэр бус гына тыына-тыына, кэбинэн ньэччийэ сыттылар. М. Доҕордуурап
Ата ынчыктыыр курдук бус гына тыынар. «Сиэхсит дэлэҕэ дубук туттуо дуо? Аппын сиэбит», • дии санаата. А. Сыромятникова

тыаһы үт. туохт. Салгыны дириҥник эҕирийэн баран мурун, таныы устун тыастаахтык күүскэ тыынан таһаар (үксүгэр оҕус, ынах тустарынан). ☉ Выпускать воздух через ноздри с шумом (обычно о рогатом скоте)
Оҕус өсөһө диэн өс хоһоонугар киирбит суол, онуоха эбии куттанар быһыылаах, туой муннун буус гыннара-гыннара, бэйэбитигэр күрдьүөттүүр. Н. Заболоцкай
Ынаҕа буус гына тыынан баран, сытан кэбистэ. М. Доҕордуурап

туохт. Эмискэ өҕүллэн ыл. ☉ Неожиданно изогнуться и моментально выпрямиться
Паайпатка, улахан балык салгыны эҕирийэн мөҕүллэҥнииринии, бүгүллэх гынаат, киэр кэдэрийдэ. С. Курилов (тылб.). Тэҥн. түрдэх гын

бүдүрүй диэнтэн көстө түһүү. Ат бүдүр гынна. Сүүрэн иһэн бүдүр гыммытыгар, инники түһэ оҕустулар

бүдүрүй диэнтэн көстө түһүү. Тогойкин бочуонагы харбаан ылла да, бүдүрүс гынан ыла-ыла, дьулуруйа хаампытынан барда. Амма Аччыгыйа
Маҥнайгы ытыыбар хайдах эрэ бүдүрүс гынан баран, сиэлэ турда. Онтон кэнниттэн батыһыннартаатым. Далан
Мефодий муҥ кыраайынан сүүрэн иһэн, эмискэ бүдүрүс гынан тохтоото. ССС

бүдүй I диэнтэн көстө түһүү. Мүччү туттар диэни өйдөөбөт, Бүдүс гынар диэни билбэт, Улуу дьон уодаһыннаахтара, Эт мэйиилээхтэр эриэккэстэрэ Эҥсиллэн кэлэннэр, Албан ааппын алдьаттылар. С. Зверев

биирдэм тыас туохт. Бүтэйдик кыллыгыр гын (бүтэй иһиккэ быһаҕас кутуллубут убаҕас дьалкыттахха тыаһыырын туһунан); оҕус, тоҥсуй, тэбиэлээ (туох эмэ тыас көҥдөй иһиттэн иһиллэрин, биллэрин туһунан). ☉ Булькнуть (о воде); стучать. Сүрэҕим бүл гынна. Бөтүөннээх үүт бүл гынна

б. күрүс тыас туохт. Биир төгүллээн күүскэ хамсаан ыл. ☉ Булькнуть; вздрогнуть (один раз)
Итини истээт Сүллүкү сүрэҕэ бүллүгүр гынна уонна тыыммакка, өрө чөрбөйөн иһиллээн олордо. Болот Боотур. [Байбааскы:] Бирээмэ, тыһаҕас саҕа баҕайы атаҕым анныгар бүллүгүр гыммытыгар, сүрэҕим быата быста сыстаҕа үһү. И. Семенов

бүлтэй диэнтэн көстө түһүү. Массыына ааспытын кэнниттэн саҥа массыына харахтарын уота субу чугаһаан баран, бүлтэс гына түһүөхтэригэр диэри туох да көстүбэт. Н. Лугинов

бүлтээрий диэнтэн көстө түһүү. Саадьаҥка мин диэки сүр баҕайытык көрөн бүлтээрис гыннаран кэбистэ уонна маҥыраан лаҥкынатта. Р. Кулаковскай

быакай диэнтэн көстө түһүү. Кырдьык даҕаны
Оттон мин күн баарын-суоҕун аахайбакка да иһэбин, — Вова тохтоон, үөһэ хантаарыҥнаата, өттүк баттанан быакас гынна. П. Аввакумов

быгдай диэнтэн көстө түһүү. Өмүрбүтэ буолан Өттүгүн охсунна: «Быһаҕаһа былтас!» — диэн Быгдас гына түстэҕэ... П. Ойуунускай

туохт., кэпс. Былтас гынаат, төттөрү умус (хол., кус, куоҕас туһунан). ☉ Вынырнуть и тут же вновь нырнуть (об утках, гагаре и т. п.)
Оол, күөл хаба ортотугар куоҕас умсан таҕыста, быйах гынан баран, эмиэ умсан хаалла. Н. Павлов

тыаһы үт. туохт. Туох эмэ сымнаҕаһы, сииктээҕи кытаанах эттик үрдүгэр эмискэ уурдахха, бырахтахха иһиллэр тыас курдук тыаһаа. ☉ Издавать звук, подобный звуку от соприкосновения чего-л. вязкого, тестообразного с поверхностью чего-л.
Икки буочука турар эбит, онно былк гына олорон кэбистибит. Н. Габышев

былтарый диэнтэн көстө түһүү. Былыт быстыбытынан Быртах сырай Былтарыс гынна, Халлаан хайдыбытынан Хааннаах дьабадьы Хаанньарыс гынна. П. Ядрихинскай

былтай диэнтэн көстө түһүү. Аллараа бухатыыр [Айыы Дьураҕастай] эмиийин кэрэтигэр дылы өрө былтас гына түстэ да, өрө тарбачыһа-тарбачыһа саҥара турар үһү. Саха фольк. Молоҕой суоппар уол эбирдээх сирэйэ ааҥҥа былтас гынна: «Чэйиҥ! Балыыһа сабыллан хаалыа — тиэтэйиҥ!» Софр. Данилов
Алтан сылабаар күлүгүттэн кыыс оҕо сирэйэ былтас гынна. М. Доҕордуурап

былтай диэнтэн көстө түһүү. «Таня!» — диэн баран Павлова тылын былтах гыннарбытын бэйэтэ да билбэккэ хаалла быһыылаах. Софр. Данилов. Дьон саҥата хойдубутун истэн, Дьуона кинээс эмис сирэйэ түгэх хостон былтах гынар: «Туохха айдаараҕыт?» Н. Якутскай

I
туохт.
1. Буруйа суоҕунан аах, буруйга ааҕыма. ☉ Простить, извинить
Онустар бэйэлэрэ буруйдарын билинэн, бырастыы гынарга көрдөһөн быыһаатылар. Софр. Данилов
Мин эһиэхэ сир-халлаан уйбат аньыытын оҥостуммут киһи турабын. Ол аньыыбын бу дойдуга бырастыы гынан, ыраастаан ыытаргытыгар көрдөһөбүн. Эрилик Эристиин
[Айаан] Миша хаста эмэтэ батыһа сылдьан буруйун билинэн, бырастыы гынарыгар көрдөһө сатаабытын истиэн да баҕарбат. Н. Лугинов
2. Кими эмэ түбүгүртэххэ, сээбэҥнэттэххэ, аралдьыттахха, буруйу билинэн этиллэр тыл. ☉ Простите
Валерий Иосифович ытыһын нэлэҥнэттэ: «Бырастыы гын, Болот Борисович! Туох туһунан этэргин кыайан өйдөөбөтүм». В. Яковлев
«Николай Гаврилович, бырастыы гын. Аармыйаҕа сылдьыбытым диигин дии. Ол хаһан этэй?» — учуутал быһа түһэн ыйытта. П. Филиппов
II
туттул. сыһыан холб.
1. Эйэҕэс сыһыаны, өһүргэппэт, сэрэх туһулааһыны көрдөрөр. ☉ Извините (вежливое, деликатное обращение говорящего к кому-л.)
Катя, бырастыы гын, ыксыыбын. Кустук
Бырастыы гын, эн пединституту бүтэрбитиҥ дуу, университеты дуу? Софр. Данилов
Ол гынан баран, бырастыы гын, кырдьыгынан эттэххэ, эн аахпыккын үчүгэйдик өйдөөбэтэххүн. «ХС»
Бырастыы гын, Айдар Петрович, сүбэлии таарыйа эттэххэ, маннык... Н. Лугинов
2. Сөбүлэспэккэ, өһүргэнии-хомойуу, үгэ былаастаан этиини көрдөрөр. ☉ Извините (с обидой и иронией)
Бырастыы гын, мин инженер эбээһинэһим. А. Сыромятникова. Ол эрээри, бырастыы гын, мин чэпчэки дьахтар буолбатахпын. И. Семенов

туохт. Туох эмэ иһиттэн, быыһыттан эмискэ көстө түс (сыа, маҥхайбыт бытыктаах киһи, о. д. а. тустарынан). ☉ Появиться, показаться внезапно (о сале, седой бороде и т. п.)
Бэлиикэлээн көрбүтүгэр эбиэн тойоно бырдьас гына түстэ. Болот Боотур

бысхай диэнтэн көстө түһүү. Иннибитигэр күөл эмискэ бысхас гына түстэ. Үрэх хаатын толору уу бысхас гынна

бытарый диэнтэн көстө түһүү. Хамаанданы истээт, стройунан турар курсааннар, бэс туорааҕын ыспыт курдук, бытарыс гынан тарҕастылар. Н. Якутскай
Аанчык отой ыксаан хаалла, кинини өрүһүйүөх айылаах хараҕын уута бытарыс гына түстэ. В. Иванов

быччай диэнтэн көстө түһүү. Халлаантан хара суор хаһыытаабытынан хап гына түспүтүгэр, ымыйалаах кымыс быччас гына түспүт (тааб.: анньыы, ойбон)
Хатыҥнары быыһынан көрдөҕүнэ, сыыр анныттан массыына быччас гына түстэ. В. Яковлев
Миичээн таас үрэх элгээнигэр тиийэн кэллэ. Сүгэнэн аҕыйахтык охсорун кытары муус тэстэн, уу быччас гынна. А. Кривошапкин (тылб.)

туохт. Таммаҕынан тахсан кэл, оҕуолаа (хол., искэнтэн уутуҥу убаҕас тахсарын туһунан). ☉ Выступать каплями, сочиться (напр., о водянистой жидкости из нарыва). Бөлүүҥҥүтүн көрдөөн уу бычыр гынар баар үһү (тааб.: киһи утуктаатаҕына хараҕын уута кэлэрин туһунан)

туохт. Эмискэччи көстө түс (үрдүк уҥуохтаах киһини этэргэ). ☉ Появляться внезапно (о высоком, рослом человеке)
Вася Губин соҕотохто бэрикис гынан уотун кытыытыгар баар буола түстэ. Амма Аччыгыйа
Эмискэ арҕах аанын таҥнары сабырыйбыт хаас хаара үрэл гынарын кытта, соҕотохто хара бэрикис гынна. А. Федоров. Туманы бүрүммүтүнэн таба саҕынньахтаах, кырса тириитэ бүүрүктээх хобо бэргэһэлээх мууһурбут бытыктаах нуучча киһитэ бэрикис гына түспүтэ. И. Федосеев

бэрий диэнтэн көстө түһүү. Ол олорон, кэнним диэки мутук тостон тас гыммытыгар мин эргиллэ түспүтүм, биир суон тиит кэтэҕэр туох эрэ бэрис гынан ааста. Н. Заболоцкай
Уҥа бэрис гыммыт күлүк хаһыытаабытынан Зоя үрдүгэр түстэ. Н. Габышев

туохт.
1. Тугу эмэни оҥор, ханнык эмэ дьарыктаах буол (туһалааҕыттан-туһата суоҕуттан, үлэ буоларыттан-буолбатыттан, тутулуга суох, муҥутуур киэҥ уонна уопсай суолталаах). ☉ Делать что-л., заниматься чем-л., поступать, действовать каким-л. образом, предпринимать что-л. (гл. с предельно широким и общим знач.)
Манна тугу гынаҕын? Уоппускаҕар тугу гынаҕын? Дьиэбэр ону-маны гыныам. Кини тугу гыныан булбат. - Бу сүөһүлэри хайдах гыныахха сөбүй?- Хайдах гыныахпытый, турдуннар ээ,- диир Уйбаан Тылбыыкап. Н. Якутскай
Хайдах эмэ гынан бэһис камера дьонун манна көһөрөн аҕалларгыт. Сибээстэһэргэ олус дөбөҥ буолуо этэ. Амма Аччыгыйа
[Көстөкүүн:] Билигин тула өттүбүтүгэр бандьыыт хаайан ыган киирэн истэҕинэ, тугу да гыммакка, субу курдук олорон хаалар сатаныа суоҕа. Күндэ
2. Аат тыллартан, даҕааһыннартан, сорох солбуйар ааттартан, ахсаан ааттартан, аат туохтуурдартан, сорох сыһыаттартан дьүһүннүүр, тыаһы үтүктэр тыллартан уонна нуучча тылыттан киирбит туохтуур олохторуттан араас суолталаах туохтуурдары үөскэтэр. ☉ Употребляется в функции служебного глагола, образующего составные глаголы широкого спектра значений от имен существительных, прилагательных, некоторых разрядов местоимений, числительных, причастий, звукоподражательных и образных слов и глагольных основ, заимствованных из русского языка
Хотон иһигэр тыас тыаһа лүһүгүр гынар. Н. Неустроев
Бары көмөлөөтөххүтүнэ, ынахтар сыл тахсар отторун өр гыммат инигит. Далан
Суоҕу булан, баар гынарга, Тиийбэт өттүн дэлэтэргэ, Суола суохха - суол солуурга Дьиҥнээх киһи дьулуһуохтаах. Күннүк Уурастыырап
Хабырыыс мөккүһүннэрбэт гына хотуулаахтык көрбөхтөөн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Киһитэ: «Бу маны ыстаан, сон гын», - диэн туох эрэ суппуун курдук халыҥ сон таҥаһын биэрэр. Күндэ
Табаарыһым эрээри, Мөккүрдээнэп, сыыһа гынаҕын. М. Доҕордуурап
Обсерватория олус кыахтаах, бөдөҥ гына былааннанарыттан киһи соһуйуон табыллыбат этэ. В. Яковлев
Ким эмэ эһиэхэ ити курдук гыныҥ диэн сүбэлээбитэ дуо? Д. Таас
Дулҕалаах кытаҕы киирэн мээрэйдээн, алта гына быһа аста. М. Доҕордуурап
Хараҥа буруйдаах, хааннаах фашистары хаһан да бырастыы гыныахпыт суоҕа. Т. Сметанин
Арай ханна эрэ аан аһылларга дылы гыммыта. Н. Заболоцкай
Киһи сөбүлээбэт буоллаҕына, кыраны да тэппи гыммат эбит. «ХС»
тюрк. кыл

даадарый диэнтэн көстө түһүү. Лука, баарын-суоҕун эппиттии, дьиэ таһыгар даадарыс гынан хаалла. М. Доҕордуурап

дьүһ. туохт. Эмискэ түргэнник хамнан, киир-таҕыс (улахан суон киһи туһунан). ☉ Быстро двигаться (влететь, выскочить куда-л. - о большом тяжеловесном человеке)
Сыллай Луха таһырдьа даадахыс гынан хаалла. Амма Аччыгыйа. Рандугу үрүҥ торуоскатын туппутунан даадахыс гына түстэ. А. Федоров

тыаһы үт. туохт. Туохха эмэ охсуллан, анньыллан кылгас тыаһы таһаар. ☉ Производить короткие отрывистые глухие звуки (при ударе, столкновении)
[Бухатыырдар] сүүс-сүүстэриттэн кип-хап гына анньыһа түспүттэр. ПЭК ОНЛЯ III
Кип-хап гынан, массыыналар ааннарын сабынан, икки аҥыы тэйсэн бардылар. В. Яковлев

I
туохт.
1. Туох эмэ көтөн, кыырайан иһэри илиигэр түһэрэн ыл. ☉ Поймать, схватить что-л. на лету
Микиитэ хабылык хабан ыһыахтанна. Амма Аччыгыйа
«Икки чыккымайы кытта биир көҕөн иҥнибит», — Таалай хортууһун өрө быраҕан баран хабар. С. Маисов
2. Мэҥиэни ыйыстан күөгүгэ иҥин (балык туһунан). ☉ Хватая насадку, попадаться на удочку, клевать (о рыбах)
Ээй, ол чиэрбэни мунду эрэ хабар, өрүс балыга ас диэбэт, тиэстэни ордорор. И. Федосеев
Буордаах ууга күөгүнү быраҕар туһата суох, балык мэҥиэни көрөн хаппат, оттон бу сырдык өттүгэр курдаттыы көстө турар, ол иһин манна балык улгумнук кэлэр. Н. Заболоцкай
Көр эрэ, «Чардааттаах» үрэҕин төрдүгэр балык хабар да хабар үһү. «ХС»
3. Ытыр, хадьырый (ыт, сылгы туһунан). ☉ Хватать, сжимать зубами, кусать (о собаке, лошади)
Ат бөдөҥ, модьу тиистэринэн хабан лап гыннарда. Бааска арыычча аҕай илиитин сулбу тардан куоттаран биэрдэ. Далан. Кустук [ыт оҕотун аата] ыйылыы түһэн баран, дьиэтин диэки ыстаммыта, анарааҥҥыта буутун быһа хабан хаалбыта, ол кэннэ эккирэтэ сорумматаҕа. И. Федосеев
Соһуйбут ыт ырдьыгынаабытынан ойон туран, тоттук уол хаҥас бүлгүнүн быһа хабан кэбистэ. Эрилик Эристиин
4. кэпс. Тугу эмэ түргэнник сиэн бүтэр, уобалаан кэбис. ☉ Быстро съесть, слопать, умять, проглотить что-л. (обычно простую еду)
Саһыл: «Бу быыкаайык хайах сыыһа аҕаллым, маны хабан көрөөхтөө!» — кэһиитин дуомун ылан талыр гыннаран кэбиһэр. Саха ост. I
Уол тэриэлкэтигэр уурбут эттэрин начаас хабан кэбиһэн баран, ону-маны көрө-истэ олордо. Амма Аччыгыйа
Остуол хотойор аһа икки-үс хаппыт кэтилиэт, килиэп аҥаарын дуома буолан биэрдэ, ону кыраппыыны түгэҕэр хаалбыт тымныы уунан дьулурутан, начаас хабабын. «ХС»
5. көсп. Ханна, туохха эмэ тэнийэн тиий. ☉ Охватывать, разлетаться, распространяться (напр., о вести); включать в себя (напр., о территории)
Бассабыыктар үтүөҕэ баҕаралларын туһунан дэриэбинэҕэ эрэ буолбакка, ону ааһан бүтүн улууһу хабар киэҥ кэпсээн барда. Эрилик Эристиин
Начаас икки ардыгар бастаанньа дойду киин уобаластарын бүтүннүүтүн хаппыта: сүүһүнэн тыһыынча бааһынайдар уонна кулуттар тэбис-тэҥҥэ өрө турбуттара. КФП БАаДИ
Чукотка территорията 660,6 тыһыынча кв. км хабар. А. Кривошапкин (тылб.)
6. көсп. Кими эмэ туохха эмэ тарт, кытыннар. ☉ Приобщать, присоединять кого-л. к чему-л. (например стать участником, компаньоном или членом чего-л.)
[Күндэ] саха литературатын куруһуогун тэрийбитэ. Онно оскуола үөрэнээччилэрин эрэ буолбакка, куорат билиэн-көрүөн баҕалаах ыччатын барытын хаппыта. «ХС»
Хара ааныттан кини оскуоланы чиҥ тирэхтииргэ, элбэх оҕону хабан үөрэтэргэ дьулуспута. «ХС»
Төрөөбүт айылҕаны харыстааһын дьыалата биһиги Ийэ дойдубутугар норуот киэҥ маассатын хабар буолбута быданнаата. «Кыым»
7. көсп. Түөкүннээн атын киһи баайын, харчытын иҥэрин. ☉ Воспользоваться удобным случаем и присвоить, прихватить чужое добро
Березовскай төһө даҕаны таһыттан көрдөххө олоҕо суох чэпчэки киһи курдук көстүбүтүн иһин, олох суолугар, иннигэр, босхо сытары мэнээк аһарбат, хабан иһэр киһи быһыылааҕа. Далан
Хассыырдыы сылдьаммын арыгыны хабан кыайтаран турардаахпын. М. Доҕордуурап. Сотору аны сопхуостаан эрэр Тумат диэн уоллара дьону балыйбыта, харчыны хаппыта иһиллибитэ. К. Чиряев
♦ Иилэ хабан ыл көр иил
«Тулуйбакка!» — Фокин сүр хомоҕойдук иилэ хабан ылан, кэпсэппитинэн барда. Амма Аччыгыйа
«Эн биһиги биир сулуһу сөбүлүүр эбиппит дии», — Григорий иилэ хабан ылла. Р. Баҕатаайскай. Роза эҥээркэй, чуор куолаһынан ырыаны хайдах эрэ ураты долгутуулаахтык таһаарар. Биһиги кинини иилэ хабан ылан, эрчимнээхтик түһэрсэн ыллаан барабыт. «ХС»
Өллө хап — көр өл II. [Уоллаттар] Отуу-хахха туттубакка, Уот да отто барбакка, Саллаат курдук тиэтэлинэн, Саҥата суох өл хаптылар. Күннүк Уурастыырап
Күн иккис аҥаарыгар добуоччу тартара түһэн баран, сэмсэ аһылыкпытын аһаан өл хаптыбыт, оҕустар эмиэ булгутуллан сынньаннылар. С. Маисов
Сир үрдэ сарсыарда барык-сарык эрдэҕинэ, ламууттар суолга туруохтарын иннинэ уоттарын ыксатыгар олорон таба этинэн уонна кирпииччэ чэйинэн өл хаба олорбуттара. МС МК
◊ Сүрэхтэн хаан хабан, эт тардан көр сүрэх I. Кыыс үөрэҕин бүтэрэн дойдутугар тахсан, сөбүлүүр идэтинэн сүрэхтэн хаан хабан, эт тардан диэбиттии үлэлээн барбыта. Хабан ыл — эмискэччи хамсанан кими-, тугу эмэ тутан ыл. ☉ Резким движением схватить, выхватить кого-что-л., поймать что-л. Бааска саатын хабан ылан, биһигини көрө охсон, күөл диэки халыйан эрэр кустары ытан түптэлэппитэ. Далан
Харайдаанап өссө да төттөрү тарпатах илиитин хабан ылан, бобо тутан илигирэттэ. Софр. Данилов
Тима бүк тутуллубут суругу Өрүүсэҕэ уунна. Өрүүсэ хабан ылбытын бэйэтэ да өйдөөбөккө хаалла. А. Сыромятникова. Хабарҕатыттан хап (ыл) көр хабарҕа. Эмээхсинэ оҕонньорун саҥардыбакка хабарҕатыттан хаба олорбута
др.-тюрк. хап
II
хап курдук — киһи тутуһара туох да суох, барыта орун оннугар, сөрү-сөп (киһи хайдах тутта-хапта сылдьарын, таҥаһын-сабын туһунан этэргэ). ☉ О человеке: ладный во всех отношениях, хорошо сложён, ловок, быстр, аккуратен, безупречен
Испирдиэн бэрт Ис киирбэх, Хабырыыс бэрт Хап курдук. Өйдүүр өйдөөх, Саныыр санаалаах, Саҥарар тыллаах, Киһиттэн тиэрэтэ суох Кэрэ кэмэлдьилээх Оҕо дьон этилэр. А. Софронов
Өлөксөөс аҕата, Бүөтүр оҕонньор, сааһынан алта уончалаах, ол гынан баран барыах иннинэ барбыт, кэлиэх иннинэ кэлбит хап курдук оҕонньор. А. Бэрияк; хап сирэйгинэн — умса, сирэйгинэн (баран түс). ☉ Лицом вниз (падать)
Абааһы кыыһа [оххо табыллан] хаһыытаабытынан, Хап сирэйинэн умса баран түстэ. ТТИГ КХКК
Сергей быраатынаан дэлби тэбии долгунугар оҕустаран утуйан букуруһа сыппыт оһохторун үрдүттэн эһиллэн хап сирэйдэринэн муостаҕа быраҕыллыбыттара. С. Тумат

1. биирдэм тыас туохт. Тугу эмэ хаптаҕай өттүнэн хаптаҕайга охсон кылгас тыаһы эбэтэр онуоха майгынныыр тыаһы таһаар (хол., аан сабыллар тыаһа). ☉ Издать короткий громкий стук лёгким ударом чего-л. плоского обо что-л. плашмя, хлопнуть, шлёпнуть
   Бу түһэн истэҕинэ — сыҥаах тыаһа хап гынан хаалбыт. ПЭК ОНЛЯ II
2. дьүһ. туохт. Туох эмэ туохха эмэ сөп буоларын курдук түбэс. ☉ Точно угодить в намеченное место, ладно прилегать
   Кирилэ кыһыйан атыгар хап гына олоро түстэ, соноҕоһо салайтарыыта да суох билэр сиригэр, Кирилэ дьиэтин диэки, тэбэ турда. Н. Заболоцкай
   Аан хап гына сабылынна. «Кыым»

хап гын диэнтэн дьаһ
туһ. Бөрө айаҕар хап гыннаран кэбиһэр. Саха ост. I

кып-хап тутун — түргэнник, эрчимнээхтик хамнан (көнө уҥуохтаах киһи туһунан). ☉ Двигаться быстро, ловко, энергично (о стройном человеке)
Урукку саллаат ыалдьыбатах, сынньаммыт кэмигэр кып-хап туттар буолааччы. А. Сыромятникова
Үрдүк көнө уҥуохтаах, эрчимнээхтик байыаннайдыы кып-хап туттар-хаптар буолан, Подвойскай …… дьиҥнээх строевой сулууспа киһитин курдук көстөр этэ. МП ККС

туохт.
1. Илиигинэн араастаан, араас өттүттэн ыл. ☉ Держать в руке, хватая, рассматривая со всех сторон. Хотуурун ылан биитин тутанхабан көрдө
□ Оҕонньор аан чанчыгар турар олох маһы ылан тутан-хабан көрдө. А. Сыромятникова
Таня ытамньыйа сыспыта, суругу ылан тутанхабан көрөн баран, дөйбүт курдук хамсаабакка олорбута. М. Доҕордуурап
2. көсп. Кими, тугу эмэ бэйэҕин кытта илдьэ сылдьан, бэйэҕэр олордон көр-харай, иит. ☉ Воспитывать кого-л., ухаживать за кем-л., содержать кого-л.
Онтон хомойон Омоҕой оҕонньор күтүөттээх кыыһын бэрт куһаҕаннык тутар-хабар буолбут, сыл таһааран баран батан таһаарбыт. Н. Неустроев
Байар дьулусханыгар, ханнык да баайдардааҕар ордук кэрээнэ суох, хамначчыттарын куһаҕаннык тутар-хабар, аччыгыйдык төлүүр. Н. Якутскай

Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, ха — диэн сүһүөҕүнэн саҕаланар даҕааһыннарга сыстар: хап-хара, хап-хаачырҕас, хап-халыҥ. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на ха-: хап-хара ‘очень чёрный’, хап-хаачырҕас ‘очень хрустящий’, хап-халыҥ ‘очень толстый’
Борук-сорукка мас хатырыгын тыаһа хап-хачыгырас буола түспүтэ. Н. Заболоцкай
Маша соһуйбуттуу хап-харанан чэмэлийбит харахтарын Александр бэлиэтии көрдө. М. Доҕордуурап
Бу сырыыга киһибэр атын кыыс-намчы уолчаан холбоспут куп-кубаҕай, бып-быыкайык, хап-хатыҥыр. Хайдах эрэ субу «харк» гынан хаалыах курдук. С. Федотов
др.-тюрк. хап

сыһ. Сөрү-сөпкө, сөп түбэһэрдик, оруобуна. ☉ В самый раз, как раз
Көкө Буурай атыгар Тиийэн кэлэн, Үрдүк мындаатыгар Хап-дьип хатанан олоро түстэ. Д. Говоров
Биһиги киһибит Харалдьыктан көппүт Хара улар курдук Харалыктаан тахсан Хап-дьип миинэн кэбистэ. С. Васильев

— тута, улгумнук, түргэнник (толорор). ☉ С готовностью: сразу и быстро
Мин хап сабар тура эккириибин, таҥнаат, туһахтарбын көрө барабын. Н. Якутскай
Кыыс суругу хап сабар аахта уонна соһуйан аҕатын диэки ыйытардыы көрдө. М. Доҕордуурап
«Сибилигин аһы тардыахпыт, күүтэ түс», — Татьяна хап сабар ас тардан кэллэ-барда. М. Попов

I : хап гын = однокр. издать хлопающий звук, хлопнуть; ытыһын охсон хап гыннарда он хлопнул в ладоши; халҕан тыаһа хап гынан хаалла дверь быстро захлопнулась.
II : хап сабар сейчас же, тут же, моментально, мигом, сразу; хап сабар ылла он тут же схватил; хап сабар барда он сразу ушёл.

1. частица препозитивная усил. присоединяется к нек-рым словам, начинающимся со слога ха=; хап-хара очень чёрный, чёрный-пречёрный; хап-халыҥ очень толстый, толстый-претолстый, толстенный (напр. о доске); 2. нареч. прямо; хап сирэйинэн түстэ он упал ничком (букв. прямо лицом); хап уорҕатынан барда он упал навзничь (букв. прямо на спину).

1) ловить; хватать, схватывать; мээчиги хап = ловить мяч; илиибиттэн хабан ылла он схватил меня за руку; сиргэ сытар тааһы хаба тардан ылла он схватил камень с земли; 2) хватать зубами, кусать (обычно о лошади); 3) клевать (о рыбе); 4) прост, поесть (быстро, торопливо); кыратык хаба түһүөххэ надо маленько поесть; 5) перен. охватывать, включать в себя; бу колхоз киэҥ сири хабар этот колхоз занимает обширную территорию; 6) перен. разг. ругать кого-л., набрасываться на кого-л. с бранью; ыйытыахпын киһини хабыа диэн куттанабын я боюсь спросить его, рассердится и отругает.

v. to do, make

v. to catch; to encompass; хабылык n. game of catching sticks