харыһый диэнтэн бэй
туһ. [Наара суох эрэйдээх:] Көмүскэтэрим эрэ Көрүдьүөс майгым, Харыһынарым эрэ Хатыылаах тылым, Өрүһүнэрим эрэ Үөннээх өйүм буолаахтыыр. И. Гоголев
Төгүрүллэр куттал... сүрүүн! Ханан харыһынабыт? Кэтэхтэрин булла, көрүҥ, Биһи хорсун сахабыт. Эллэй

туохт. Улаханнык туруулаһан туран мөккүс, хатыс. ☉ Бороться, вести борьбу с кем-чем-л. с большим упорством, настойчивостью
Былырбылыргыттан олох ыарахаттарын кытта күрсэн-харсан киһи-хара буолбут, тутан баран ыһыктыбат, ылсан баран уурайбат үлэһит дьоннордоох мин дойдум. Далан
Бу кылгас түгэҥҥэ кини төбөтүгэр араас санаалар утарсан, күрсэн-харсан ыллылар быһыылаах. И. Гоголев

туохт. Элбэхтик үҥүс, дьыалалас. ☉ Постоянно жаловаться, подавать жалобу на кого-л., сутяжничать
Үөр сүөһүгэ биир кэйиик баарын кэриэтэ, нэһилиэккэ үҥсэр-харсар, тура-тура дьыалалаһар кыдьыктаах биир эмэ киһи баар буолааччы. А. Данилов
Сахалар олус айманан, үҥсэн-харсан барбыттарыгар, дьаамнары көс нууччаларга туттарбыттара. Ойуку
Оробуочайдар усулуобуйаларын тупсарар иһин үҥсэр-харсар. П. Филиппов

I
1. туохт. Муос муоска түсүһэн киирис, кэйис (үксүгэр атыыр оҕус туһунан). ☉ Биться рогами, бодаться (обычно о быке)
Баай тыа киэн туттуулара — Икки сүүлбүт атыыр тайах Харсаллар киил быччыҥнара Күүрэн, муос лачыгырайа. И. Гоголев
Убаай, ол оҕустар харсан эрэллэр. Н. Заболоцкай
2. көсп. Кими-тугу эмэ кытта күөн көрүс, охсус, сэриилэс. ☉ Сталкиваться с кем-л., сопротивляться кому-л., сражаться против кого-чего-л.
Алыс көрсүөтүйэр атаҕастабыллаах эбит. Үтүө дьыала иһин харсан да кээстэххэ туох баарый? Н. Лугинов
Халлааҥҥа өстөөх биистиин Гастелло харсар, Хаанымсах, хара күүстэн Бииртэн биир умсар. Эллэй
Манна мин күн ахсын дьону кытары көрсөбүн, суох, харсабын, диэххэ сөп. «ХС»
ср. др.-тюрк. харыш ‘сходиться для состязания, битвы; сражаться’, нен. хавдорць ‘бодать’
II
аат. Урукку уста кээмэйэ: киһи тарбахтарын атыччы баттаан ууннары тутуталаатаҕына эрбэҕин төбөтүттэн орто тарбаҕын төбөтүгэр диэри ырааҕа. ☉ Мера длины, равная расстоянию между кончиками вытянутых до отказа большого и среднего пальцев, пядь
Былыргы киһи быһаҕа уһун буолар, икки харыска тиийэр. Саха ост. II
Хара сукунанан сабыллыбыт остуол кытыытыгар Сыллай икки өттүнэн биилээх балтараа харыс уһун кынчаалы килбэҥнэтэн көрө олорор. Амма Аччыгыйа
Бөҕө Бүөтүр ыстаанын ньыппарынан баран, ууну кэһэ сылдьан биэс харыстаах элитиэпкэ хотуурунан тэлэйэ далайан охсо сылдьара. В. Протодьяконов
♦ Харыс үрдээ кэпс. — санааҥ көтөҕүллэн үөр-көт, эрдий, эрчимир. ☉ Воспарить духом, окрылиться, воодушевиться (букв. стать выше на пядь)
Кыра да кыайыыҥ хайҕанан харыс саҕа үрдүү түһэриҥ тыа муҥкук оҕотугар улуу үөрүү буолара. Болот Боотур
Онуфрий дьон эргиччи үтүө сыһыаныттан сүргэтэ көтөҕүлүннэ, харыс үрдээтэ. Р. Баҕатаайыскай
Үс сүүс миэтирдээх сиргэ сырсыыга Сытыы Испиэн бастаан, харыс үрдүү түстэ. В. Протодьяконов
Харыс хаал, сүөм түс — сүөм түс (намтаа) диэн курдук (көр сүөм). Дьиҥ-чахчы албынын билэн, Харыс хаалан, сүөм түһүнэн, Халтыр үктээн төннүбүтэ. Күннүк Уурастыырап
[Баайдарбыт-бастаахтарбыт] киҥнэрэ-наардара холлон, харыс хаалан, сүөм түһэн олороллор. А. Данилов
Билигин матырыйаал кэмчилээһининэн сибээстээн миигин хаарыйыа диэн Васильев, харыс хаалан, сүөм түһэн, сүүһүттэн тымныы көлөһүн тахса олордо. «ХС»
Харыс да <сири> хаамтарбат көр хаамтар. [Маня:] Кыһыыта бэрт. Маамабыттан кыһыйабын. Букатын кыра оҕо курдук саныыр. Бэйэтиттэн тэйитиэн, харыс да сири хаамтарыан баҕарбат. С. Ефремов
Мылайбыт мап-маҕан, Быыкайкаан барахсан, Харахтыын мичээрдии-мичээрдии, Харыс да хаамтарбат буолла дии. Ф. Софронов. Харыс <да> халбарыйбакка — ханна да тэйбэккэ, барбакка. ☉ Не отходить ни на шаг
Кини хоту муустаах байҕал эҥэриттэн харыс халбарыйбакка, кырдьан буорайан, бу орто дойдуттан баран эрэрэ. И. Федосеев
Настаабынньык Семён Гаврильевич дьонуттан харыс да халбарыйбакка, барыларын кытта бииргэ сылдьыбыта. АҮ
Тыа сиригэр, харыс да сири халбарыйбакка үөскээбит оҕоҕо соҕуруу дойдуга үөрэнэ барыы олус кытаанах уонна кыаллыбат суол курдуга. «ХС»
◊ Ыллар харыс — уста кээмэйэ: эрбэх төбөтүттэн орто тарбах төбөтүгэр диэри уһуннаах. ☉ Мера длины, равная расстоянию между кончиками растянутых большого и среднего пальцев
Чаппа уола Мэхээлэ: «Син тып курдук буолсукка холуйа сылдьабын. Сиэллэҕинэ, балтараалыы ыллар харыһы хардарар» [соноҕос туһунан]. Амма Аччыгыйа
ср. др.-тюрк. харыш ‘пядь (мера длины)’
III
аат. Сүрүргээн эбэтэр сэрэнэн тугу эмэ оҥорортон кыатаныы, туттунуу. ☉ Воздержание от чего-л. лишнего, пагубного, следование каким-л. показаниям ради кого-чего-л. (напр., ради сохранения здоровья). «Эмтэнэн баран харыс бөҕөнү тутуһуохтааххын, оччоҕуна эрэ эмиҥ тиийиэҕэ», — диэтэ эмчит
□ Ким эрэ дьиэ туттунаары таһынан сытыарар кур бэрэбинэлэригэр кутаа уоту оттон уһуутаттылар
Туох харсай аны кэлэн! Амма Аччыгыйа
♦ Харсыттан тахсыбыт көр таҕыс
[Бодойбоҕо] Харчыга хараҥаран, Харыстарыттан таҕыстылар, Хабараан майгытыйдылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Быраатын Баһылайы фашистар өлөрбүттэрин кэнниттэн Сүөдэр харсыттан тахсан хаалбыта. «ХС»
Харсыттан тахсыбыт киһи өһү ситиһэригэр сааттан-сууттан чаҕыйыа суохтаах. С. Курилов (тылб.)
◊ Харса суох — 1) кимтэн, туохтан да чаҕыйан турбат, сытыы-хотуу, дьорҕоот. ☉ Смелый, бойкий, отчаянный, дерзкий (о ком-л.)
Дьэ онуоха «күрүөһүт сүөһү» курдук барытын анньыалаан-үтүөлээн көрө-сылдьар, аптарытыат күлүгүн быһа хаамарын кэрэйбэт, харса суох киһи наада. Н. Лугинов
Нуучча омук Саха сирин була илигинэ, сахалар үрэх бастарын аайы ийэ уустаан сылдьаннар, ким бөҕө, харса суох киһилэрин тойон туттар эбиттэр. Эрилик Эристиин
Бааһынайдар сэриилэрин харса суох атамаан, Дон казага, Степан Тимофеевич Разин салайбыта. А. Сергеев (тылб.)
△ Кытаанах, булгуруйбат (хол., санаа). ☉ Смелый, твёрдый, жёсткий, непоколебимый (напр., о замысле)
[Эһэр] онон Тыаһыттаах Олесь Дудар сырдык тыыннарын бандьыыттартан иэстэһэр соҕотох бэйэтэ харса суох санааны ылынар. Л. Попов; 2) өлөрү да кэрэйбэккэ, өһүөннээхтик, хорсуннук (хол., охсус, сэриилэс). ☉ Беспощадно, непримиримо, храбро (напр., бороться, сражаться)
Дьүкээбил харса суох сытыы кылыс болотунан утары киирэр. Н. Якутскай
[Артём:] Немецкэй талаанньыттары харса суох кыдый, өргөскө үөл. В. Протодьяконов
Куттаныахха сатаммат, харса суох киирэн иһиэххэ. Н. Якутскай
«Хоргуйан өлүү тахсыбытыгар биир үксүн салалта мөлтөҕө, ити баҕас чуолкай», — Настааччыйа харса суох санаатын этэр. С. Маисов
△ Кимитугу эмэ аһыммакка, харыстаабакка. ☉ Жестоко, безжалостно
Киһи бөрөнү баҕас харса суох кыдыйыахтаах. Амма Аччыгыйа
Бииктэр маннык амньыраабыт кэмигэр харса суох кимэр, кини кыаҕын ылар, торун тоһутар наадалааҕын Абыраамап тута өйдөөбүтэ. Л. Попов
Ынах ыксаан биир муннугунан күрүө быыһынан кыбылла-кыбылла нэһиилэ таҕыста. Ол икки ардыгар тутуу былдьаһан харса суох кырбаамахтаата. Күндэ; 3) Туох баарынан, күүскэ. ☉ Отчаянно, смело
Баанча күнү быһа мас мастаан тунайдаабыта уонна массыынатын харса суох сүүрдүбүтэ. Л. Попов
Эрдииһиттэр харса суох түһэн кэбистилэр. Н. Заболоцкай; Харыс тыл — итэҕэл, сиэр-туом быһыытынан сирэйинэн ааттыыры, этэри тумнар туһугар туттуллар тыл. ☉ Слово, заменяющее другое, которое по каким-л. причинам неудобно, нежелательно или запрещено произносить (следуя канонам верования, обычая народа), эвфемизм
Алаас, сыһыы диэн топонимнары быһаарарбар харыс, ыарахан ааттар тустарынан суруйбутум. Багдарыын Сүлбэ
Күөллэрин харыстаан, ытыктаан дьиҥнээх аатынан хаһан даҕаны эппэттэр. Харыс тылынан үрдүттэн «эбэ» дииллэр. А. Бродников
ср. др.-тюрк. хоры ‘оберегать, охранять’, п.-монг. харас ‘заступаться, охранять, оберегать, защищать’

харса-хабы- ра суох —
1. сыһ.
1. Кырыктаахтык, хабырдык, харса суохтук (хол., киирис, кыргыс). ☉ Яростно, ожесточённо (напр., сражаться)
Бөҕөргөтүүгэ сытар өстөөхтөр харса-хабыра суох утарылаһаллара. И. Федосеев
[Семёнов:] ама эн иннигэр, көмүһүм оҕото, эн иннигэр харса-хабыра суох сэриилэһиэм суоҕа дуо? С. Ефремов
Атаҕастабылы-баттабылы утары харса-хабыра суох охсуһарга сорунуулаахтык туруналлар этэ. «ХС»
2. Баламаттык, сиэри-майгыны кэһэн, кэрээнэ суохтук (быһыылан); хабырдык (бэйэҥ санааҕын эт). ☉ Безрассудно, дерзко (совершать какой-л. поступок); гневно, сурово (выражать мнение)
Барар-кэлэр эрэ баҕаланан, куоратынантыанан курбачыйан, хаартыны батыһан, баайын матайдаан, харса-хабыра суох ыһан-тоҕон испитэ. Күннүк Уурастыырап
Ити билигин харса-хабыра — суох тылласпыта буолан бэлэһирбитин иннигэр, олус даҕаны сэмэй, килбик этэ. Софр. Данилов
Дьоннор үгүстэрэ соннуун олороллор, Хаппытыан харса-хабыра суох тыл этэн ньиргитэ турар. А. Сыромятникова
2. даҕ. суолт. Олус бардам, хабыр (майгылаах). ☉ Дерзкий, грубый, жёсткий (о характере)
Кини чугаһынан хаптаҕай кулгаахтаах истибэтэх, харсахабыра суох, олус дьиикэй көлөһүннээччи. А. Сыромятникова
Харса-хабыра суох киһи хайаан да туохха эмэ түбэһэр. И. Гоголев
Харса-хабыра суох быһыылаах, өлүүнү күөн көрсүбүт хоодуот киһи мөссүөнэ көстөн кэлэр. Н. Тобуруокап

I большая пядь (мера длины, равная расстоянию между концами растянутых большого и среднего пальцев); харыс хаалбыт , сүөм түспүт погов. стал ниже на пядь, уменьшился на четыре вершка (говорится о человеке, упавшем духом).
II I. бережность, бережное отношение к кому-чему-л.; аны харыс суох не до бережности; харсыттан тахсыбыт ему (уже) всё равно, он идёт на любой риск; 2. бережливый; харыс киһи бережливый человек # харыс тыл эвфемизм.

1) биться (о быках, оленях, лосях); оҕустар харсаллар быки бьются; 2) разъехаться, разминуться; харсан хаалан , көрсүбэтэхпит разъехавшись, мы не встретились; 3) перен. бороться, сражаться; икки күүс харсар борятся две силы.

n. care, protection; харыһый= v. to protect, care for

v. to wrestle, butt