чиҥэт диэнтэн бэй
туһ. Хайыһарын быатын чиҥэтиммитэ, сүгэһэрин маһын көннөрүммүтэ. Далан
Хаччаҕай сүүһүн өрө имэриннэ, Халыҥ курун өссө чиҥэтиннэ. С. Васильев

даҕ. Бэйэтин дьүһүнүттэн тутулуга суох сирэйэ олоччу эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (ынах сүөһү, сылгы туһунан). ☉ С белой отметиной на морде независимо от масти (о домашних животных)
Балаҕан иһиттэн маҥаас ынах Батыччахтаан тахсан, Маҥан хаарга баһыйтаран, Барар сирэ баранан, Маҕыраан марылатта. А. Софронов
[Бөтүҥнэр] түөрт атаҕа хатыҥ тоһоҕотун курдук баһырҕастаах атахтаах, маҥаас тиҥэһэ оҕуһу өлөрөн, илбис кыыһыгар бэлэх биэрдилэр. «Чолбон»
Сылгы сирэйин бэлиэлэрин ураанньык, туоһахта, маҥаас, моҕотой, хатыр тумус, томторуктаах тумус диэн бэлиэтииллэр. ОМГ ЭСС
◊ Аалай маҥаас — бэйэтэ кытархай дьүһүннээх, сирэйэ олоччу эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (ынах сүөһү, с ы лг ы туһ уна н). ☉ Тёмно-рыжий с белой отметиной на лицевой или лобной части (о масти лошадей, крупного рогато го скота)
Лампа [бухатыыр] аалай м а ҥ а а с ата ыҥыырданан, сэргэтигэр баал лан тэлэкэчийэ турар эбит. «Чолбон». Араҕас маҥаас — бэйэтэ кыһыллы ҥы са һарх ай дьү һү ннээх, сирэйэ олоч ч у эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (ынах сүөһү, сылгы туһунан). ☉ Бледно-рыжий с белой отметиной на ли цевой, лобной части (о масти лошадей, круп ного рогатого скота)
Баай Харахаан тойонтон арбах бастаах атыыр ойуунунан алгыс ылан, аар баҕах астаран, унаар саламаны тиирдэрэн, араҕас м а ҥ а а с атыыры арбатан аттаныах тустааххын. ПЭК ОНЛЯ I. Кугас маҥаас — бэйэтэ кугас дьүһүннээх, сирэйэ олоччу эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (ынах сүөһү туһунан). ☉ Рыжий с белой отметиной на лицевой, лобной части (о масти крупного рогатого ско та)
Тэйиччи хатырык өрүттээх титиик оҕотугар кугас маҥаас ынаҕын Олес ь Дуда р туос ыаҕайаҕа ыан б ири лэтэ олорор. Л. Попов. Күрэҥ маҥаас — бэйэтэ кутуйах курдук күрэҥ дьүһүннээх, сирэйэ олоччу эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (сылгы туһунан). ☉ Мышастый с белой отметиной на лицевой, лобной части (о масти лошадей). Кэлтэгэй маҥаас — сирэйин аҥаара кэлтэччи маҥаннаах (ынах сүөһү, сылгы туһунан). ☉ С белой отметиной на одной стороне лицевой части (о масти лошадей, крупного рогатого скота). Сылгы сирэйин аҥаара үрүҥ буоллаҕына, кэлтэгэй маҥаас дэнэр. Сылгыһыт с. Тэҥн. хаччаҕай маҥаас. Маҥаас сэбирдэх бот. — күөллэр кытыыларыгар, бадарааҥҥа, кутаҕа дэлэйдик үүнэр, элбэх сыллаах силиргэхтээх от үүнээйи. ☉ Белокрыльник болотный. Маҥаас сэбирдэх силиргэҕин күһүҥҥү кэмҥэ хомуйаллар. Маҥаас чуоҕур — чуоҕур дьүһүннээх, сирэйэ маҥан (ынах сүөһү, сылгы туһунан). ☉ Чубарый с белой отметиной на лицевой части (о масти лошадей, круп ного рогатого скота)
[Чы чып-чаап Мардьааһайы үтүктэн:] Баай Сэрбэкэ аҕалаахпын, Мардьааһай диэн ааттаахпын, …… Ма ла ллыбыт с ирэй дээхпин, Мараллыбыт истээхпин, Маҥаас чуоҕур аттаахпын. Суорун Омоллоон. Хара маҥаас — бэйэтэ хара дьүһүннээх, сирэйэ олоччу эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (ынах сүөһү, сылгы туһунан). ☉ Чёрный с белой отметиной на лицевой, лобной части (о масти лошадей, крупного рогатого скота)
Үс сыллааҕыта биир кунаны Миитэрэй көлүнэн кэлэн баран, сойута баайбытын Киппиэннээх хара маҥаас атыыр оҕустара кэлэн кэйэн өлөрбүтэ. Амма Аччыгыйа
Ала ынах алааска Аһыы сырыттаҕына Хааччахха угуллубут Хара маҥаас ньирэй Доҕоруттан туораан, Туспа сиргэ туран, Ытамньыйа-ытамньыйа ыҥыранна. Р. Баҕатаайыскай. Хачча ҕай маҥаас — сирэйин аҥаара сүүһүттэн муннугар диэри бэйэтин дьүһүнүттэн адьас атын дьүһүннээх (маннык дьүһүннээх дьиэ сүөһүтүн үөһэттэн айда рыылаах диэн этэллэрэ). ☉ С о тм етиной на одной стороне лицевой части не зависимо от масти (животное такой масти обычно называли «божьей тварью»)
«Биһиги дьон манньабытын сэтинньи ый сэттис киэһэтигэр аҕыс хаччаҕай маҥаас атыыр оҕуһу таҥнары үтэттээриҥ, үс уу долгунун курдук күөх эбириэн ынах сүөһүтэ ыытаарыҥ!» — диэтилэр. Саха фольк. Күн Толомон Ньургустай Кыырар таҥаһын Кыыгыначчы симэннэ. Тоҕус хаччаҕай маҥаас Лоҥкур атыыр оҕустарын бэлэмнэттэ. ТТИГ КХКК. Тэҥн. кэлтэгэй маҥаас
ср. монг. манхан ‘со звёздочкой на лбу (напр., о лошади)’

аат.
1. Уллуҥах кэлин өттө. ☉ Задняя часть ступни, пятка
Тилэҕэ күлтэччи хабыллан таҕыста, от үргээн угунньа симиннэ. Болот Боотур
Мин аргыстарым …… сырсан тилэхтэрин тыаһа тибир ойо турда. Т. Сметанин
Байанай …… сыгынньах атахтарын тилэҕэ чигди мууһугар сыстан уотунан салаамахтаата. П. Филиппов
2. Атах таҥаһын уллуҥун кэлин өттө. ☉ Задняя (пяточная) часть обуви, задник
Оноҕочоон Чоохоон этэрбэһин тилэҕэр бүргэс тиктибит. Саха фольк. Этэрбэс тилэҕэ бөрө аһыытыгар сириттэн «парк» гынна. Т. Сметанин
♦ Тилэҕин (тиҥилэҕин) көрдө- рөр — түргэнник куотар, тэскилиир, атахха биллэрэр. ☉ соотв. показывать пятки
Милииссийэлэр кэлиэхтэрин иннинэ уоруйахтар тилэхтэрин көрдөрөн хаалбыттар. «Кыым». Тилэҕин элэтэр — элбэхтик хаамар, сатыы сылдьар. ☉ Много, часто ходить куда-л. (в связи с хлопотами, заботами; букв. сбить пятки)
Оҕо иннэ диэн Ийэ эмиийин ыанньытар, Оҕо туһа диэн Аҕа тилэҕин элэтэр. С. Васильев
Мээнэҕэ тилэҕиҥ элэйбэтэх оҕонньор буолуоҥ ээ. Р. Баҕатаайыскай
Тииҥниибин диэммин Тилэхпин элэттим. М. Соров
Тэҥн. тиҥилэҕин тириитин бараата. Тилэҕэ хараарда — тиҥилэҕэ харааран хаалла диэн курдук (көр тиҥилэх). «Истэбин!» — диэт, уолум тилэҕэ хараара турда. И. Никифоров
— Дьоммут ханналарый? — Тилэхтэрэ хараарбыта ыраатта. ДАЛ УуУоО
«Чэ-чэ, бар!» — дэтэн баран, сыыһа-халты чэйдээт, ахтылҕаннаах доҕоттордоох бөһүөлэгим диэки сүүрэн тилэҕим хараара турбута. «ХС»
Тилэх баттаһа (үктэһэ, тэпсиһэ) көр баттас. Булчуттарбыт биһиэнэ Тилэхтэрин тэпсиһэн Тэҥҥэ сүүрэн тиийэннэр Тиити тула турдулар. Т. Сметанин
Ньиэмэстэр уолуйан куоппуттара. Кинилэр кэннилэриттэн тилэх баттаһан, дэриэбинэҕэ киирбиппит. И. Сосин
Тайахтарым мин ыппыппынааҕар, арааһа, түргэнник ыстаннылар быһыылаах, ыттарым тилэх үктэһэ турдулар. С. Федотов
Тилэх биэр — буут биэр диэн курдук (көр буут I). Арай, сутаабыт бөрө иҥсэтин баһыттара куттаннаҕына тилэх биэрэр. «ХС». Тилэх бэрдэр — суулун, эһин (үйэ, былаас туһунан). ☉ Быть упразднённым, рушиться (напр., об эпохе чего-л., о власти). [Саһыл Ойуун — Оруос Баайга:] Эн бэйэҥ билэн олордоҕуҥ — эрэллээх-эҕэрдэлээх эргэ үйэбит Тиэрэ тэптэрэр, тилэх бэрдэрэр Тиксиилээх күчүмэҕэй күнэ кэлбитин. П. Ойуунускай. Тилэхтээх тиэстибит, атахтаах айгыстыбыт фольк. — элбэх киһи сылдьыбыт, тэпсибит. ☉ Много народу поперебывало
Тилэхтээх тиэстибит, атахтаах айгыстыбыт дойдута буолла. НАГ ЯРФС II. Тилэх уоп- сар — хаалсыбакка батыһар. ☉ Идти, ходить по пятам, не отставая (букв. хватать ртом пятку)
Бастакы ыт күрүөнү үрдүнэн түстэ, эккирэтээччибит да тохтоон-толлон турбата, тилэх уобуста. В. Сыромятникова
Саапаан доҕорун батыһан тилэх уобуста. А. Бродников. Тайҕа маһын тоҕо кулаан Тайах бэрдэ тамаһыйар! Тайыыны туппутунан Уолан киһи тилэх уопсар! ПП М. Тилэххин (тилэххинэн) тэнит — киэҥ сири үгүстүк сатыы сырыт, кэрий. ☉ Обойти много мест, побывать во многих местах (обычно пешком — букв. раздвинуть пяткой)
Барыларын былыр Ньукулааһалыын тилэхтэринэн тэниппит сирдэрэ эбиттэр. Амма Аччыгыйа
Хаалбыта тилэхпин тэниппит Кылбаархай хонуулаах кырдалым. Күннүк Уурастыырап
Киэҥ Арассыыйа хотуну атахтарын тилэҕинэн тэниппит аххан бэйэтэ эбит. Н. Заболоцкай
Эт тилэҕинэн — эт атаҕынан диэн курдук (көр атах). [Бурҕаллай:] Иннэ-кэннэ биллибэт Иҥин эгэлгэ систэрин Эт тилэхпинэн Кэмниир эрэйбиний? П. Тобуруокап
Эт тилэҕинэн элбэх сири мээрэйдээбитэ. В. Барабанскай
◊ Ытыс тилэҕэ — ытыс бэгэччэк диэки өттүнээҕи көп этэ. ☉ Мягкая часть ладони (у запястья; букв. пятка ладони)
Үрэкиин …… ыараханнык өрө тыынна, кэтит сүүһүн ытыһын тилэҕинэн сотунна. Болот Боотур
Богатырёв моонньун модьу ытыһын тилэҕинэн имэриммэхтээтэ. Р. Баҕатаайыскай
Бүөтүр Уйбаанабыс төбөтүн хаччаҕайын ытыһын тилэҕинэн имэринэр. И. Никифоров
Лөкөй …… сүүһүн көлөһүнэ бычыгыраан тахсыбытын ытыһын тилэҕинэн ньухханан кэбистэ. Тумарча. Тэҥн. тиҥилэх