сущ
(ед. ч. нет)
хачыал

туохт. Хачыалга хачайдан. ☉ Качаться на качелях
Андрейы кэтэһэ таарыйа хачыалга баран олордо, устунан хачыаллаан ылла. А. Никифорова

несов. 1. (колебаться) хачайдан, биэрэҥнээ, иэҕэҥнээ, эйэҥнээ; деревья качались от ветра мастар тыалтан иэҕэҥнэһэллэ-рэ; качаться на качелях хачыалга хачайдан; стол качается остуол эйэҥэлии турар; 2. (пошатываться на ходу) тэмтээкэйдээ, иэҕэҥнээ. качели только мн. хачыал. качественный прил. 1. хаачыстыбаннай, хаачыстыба; качественные различия хаачыстыбаннай уратылар; 2. (высокого качества) хаачыстыбалаах, үчүгэй.

аат.
1. Цирк, эстрада программатын саамай чаҕылхай нүөмэрэ. ☉ Эффектный цирковой или эстрадный номер. Тэлэбиисэринэн цирк аттракционун көрдүбүт
2. Күүлэйдиир сиргэ тэриллэр, дьону саататарга аналлаах оонньуулар: сыал ытыы, таба быраҕыы, хачыал уо. д. а. ☉ Развлечения в местах общественных гуляний: тир, качели, карусель и т. п. Кулуупка бырааһынньык күн аттракцион тэрийдилэр.
□ Атракциоҥҥа остолобуой нобуордар, чаанньыктар, сылабаар, о
д. а. оонньоннулар. «Кыым»

сов. 1. кого-что хачайдаа; раскачать качели хачыалы хачайдаа; 2. что, разг. (расшатать) иэҕэҥнэт, тулхаҥнат, биэрэҥнэт; 3. кого, перен. разг. хамсат, кутугу-нат; его не раскачаешь кинини кыайан хамсатыаҥ суоҕа.

I
аат. Хачайдана оонньуур оҥоһук, хачыал. ☉ Приспособление для качания, качели. Оҕо биэрэскэ оонньоото. Биэрэс үөһэ хачайданна. Тэҥн. биэрэҥ
♦ Биэрэс тэп — төттөрү-таары туох да кыһалҕата суох сырыт, кэл-бар. ☉ Ходить туда-сюда (беззаботно, без особой нужды)
[Тугут] иннибит диэки онон-манан элэҥнээн биэрэс тэбэн сылдьымахтаабыта. Н. Заболоцкай
Күн кыһалҕата суохтук ыалтан ыалга биэрэс тэбэр идэлээх. Эрчимэн
Остуол, долбуур икки ардыгар биэрэс тэбэ сырытта. И. Сысолятин
II
аат. Уһун синньигэс быһыылаах кыһыл, от күөх биитэр саһархай дьүһүннээх, иһэ көҥдөй аһыы амтаннаах оҕуруот үүнээйитэ. ☉ Перец (овощное растение)
Кылгас күн үүнээйилэригэр помидордар, баклажаннар, биэрэс, оҕурсу аһаҕас буорга үүннэриллэр суортара киирэллэр. ФНС ОС
△ Оннук үүнээйини үлтүрүтэн оҥоһуллубут аска кутуллар аһыы амтаннаах тума. ☉ Перец (приправа)
Сыа амтана тупсарын наадатыгар чосунуогу, үлтүрүтүллүбүт биэрэһи, онтон да атын туманы кутуллар. ДьСИи

аат.
1. Уһун синньигэс мас. ☉ Длинная палка, шест
Муҥханы сүүрбэ-отут ураҕаска тиирэллэр уонна бигэ буоллун диэн тирбэҕэнэн таарбайаллар. Далан
Кус чугас түстэҕинэ эбэтэр устан чугаһаатаҕына, уһун синньигэс курбуу ураҕаһынан охсорбут. Т. Сметанин
Ууга түспүт киһиэхэ Ураҕас уунан биэрбитиҥ Хаһан эрэ эйиэхэ Хараап буолан эргиллиэ. Айталын
Ураҕас төбөтүгэр хааһах ыйаммыт үһү (тааб.: куйуур). УН ТЭ
2. кэпс. Оҕус сыарҕатын олгуобуйата, арал. ☉ Оглобли бычьих саней, импровизированные оглобли
Көлүллүбүт уонча оҕус, хачыалга эргийэр курдук, тула эргийэн, маҥан бурҕалдьылара, ураҕастара кылбаҥныы түстүлэр. Бэс Дьарааһын
Аны Ерзалаах Милка, сыарҕа икки ураҕаһын курдук, тэбис-тэҥҥэ эккирэттилэр, ырааска куобах ордук чэпчэкитик сүүрдэ. Л. Толстой (тылб.)
♦ Муус ураҕаһынан үүр көр муус. Аһыы олорон, Эхов тоҕо кинини Маайа аҕата муус ураҕаһынан үүрбүтүн ыйыталаһар. Н. Якутскай
— Аны кыратык да үлэҕэр хойутуоҥ, айаҕыҥ кыра да арыгы сыттаах буолуо, олох туох да кэпсэтиитэ суох үлэҕиттэн муус ураҕаһынан үүрүөм! «Кыым». Ураҕас тиийбэт (тургуйбат, тургуппат) уйгу — дэлэй, баай-талым олох. ☉ Богатая раздольная жизнь (букв. богатство, измерить которое не хватит шеста)
Улуу дайдым үрдүнэн Ураҕас тиийбэт уһун уйгута Олохтоннун, оҕолоор! Саха нар. ыр. II
Ураҕас тургуйбат уйгутун Оҥорсо сырыттаххына, Сах быһылаана Сатыылаан түспүтэ. Р. Баҕатаайыскай
Ураҕас тургуппат уйгутун айарга, Уһун дьикти уураах ылылынна. С. Васильев. Ураҕас тосторунан — олус элбэх. ☉ В огромном количестве (букв. палка ломается, не удержав)
Ураҕас тосторунан Ынах сүөһүнү Үрбэлээн үүрэммит, Үүтүнэнаһынан аһааммыт Үөрүү-көтүү буолла. Тоҥ Суорун. Ураҕаһынан ууну суруйбут курдук — олоҕо суох, киһи иилэн ылара суох. ☉ соотв. вилами на воде (по воде) писано (букв. словно по воде шестом провести). Ураҕаһынан ууну суруйбут курдук кэпсээннээх киһи. Уунарын ураҕаска ыйаабыт, бэрсэрин бэскэ ыйаабыт — кэччэгэй, кэрээки. ☉ Жадина, жмот. Чоочо баай курдук уунарын ураҕаска ыйаабыт, бэрсэрин бэскэ ыйаабыт киһи эбит
◊ Биттэх ураҕас (мас) көр биттэх
Күрүө иһигэр кууруссалар утуйаары хооҕурҕаһаллар, утуйар биттэх ураҕастарыгар, олбу-солбу көтөн тахсан лаглас гына түһэллэр. Л. Попов
др.-тюрк. сырух, тюрк. сыра, шурук, монг. урга