I
хачыр курдук — 1) олус кытааппыт, хаппыт. ☉ Ставший жёстким, грубым на ощупь, загрубелый
Бурхалей …… туран, ситэ таҥныбакка, хачыр курдук хатан хаалбыт таҥастарын көтөхпүтүнэн, …… хотон диэки [барда]. Эрилик Эристиин
Уҥа диэкиттэн биир хачыр курдук сарыы арбаҕастаах оҕонньор харбыалаһан [кэллэ]. «ХС»; 2) олус элбэх. ☉ Очень много, большое количество чего-л.. Хачыр курдук харчылаах буол
□ Төһө да ньылбы тэбинэр миэстэлэрдээҕин иһин, [суол] кэм хачыр курдук таас быыстарайдаах. А. Бродников
II
аат., түөлбэ. Хачымаас. ☉ Качемас
Сайын хаһааммыт хачырыҥ, хаҕырыҥ бүтэр. ВС ХД
Дьахталлар …… хачыр астаан күн уотугар хатара дьиэ үрдүнээҕи тылбыыга ыйаталаан кэчигирэтэллэр. Нэртэ

I
туохт. Кыра соҕустук буруйдаа, тугунан эмэ сэмэлээ, хомуруй (үксүгэр мэлдьэх. этиилэргэ буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Слегка осуждать кого-л., упрекать кого-л. в чем-л. (обычно употр. в отриц. ф. и оборотах)
Миигин кырдьаҕаһы баалаабаккар сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйэбин. В. Протодьяконов
Миигин бука баалаама, баһаалыста, бырастыы гын. Ол эрээри туох баарынан кэпсээн кулу. Куттаныма. П. Чуукаар
Сааскы Халыма халлаана Сабыс-саҥа солко курдук. Бар дьонум, миигин баалаамаҥ, Мин манна олохсуйдум. С. Данилов
II
туохт. Биллибэтинэн күүһүрэн, бэргээн ис (хол., ыарыы). ☉ Незаметно усиливаться, прогрессировать (напр., о болезни)
Ыарыы баалаатаҕын аайы бааһырбыт сирэ халыҥнык хаҕыран дьапталҕа баас буола кубулуйар. МСИ ССНьЫаУО
Бактериоз ыарыы баалаатаҕына, сэбирдэххэ ньылбаҥнас кырыылардаах толбоннор, оттон аһыгар уулаах толбоннор түһэллэр. ФНС ОС
Баас баалаан буорайан боруоккар охтуоҕум, Харахпын аһаммын эйигин көрүөҕүм. К. Кулиев (тылб.)

туохт.
1. Араҥаланан хастан, хастанан түс (туох эмэ түүтүн, тириитин эбэтэр бүрүөтүн туһунан). ☉ Отделяться, отставать тонким слоем, облезать, сдираться (напр., о коже); лезть, выпадать (напр., о шерсти)
Икки ньилбэгим тириитэ соролоон түһэн, …… кыһыл этинэн көрөр. А. Сыромятникова
Айах көҥдөйүн, тыл, куолай, куртах, оһоҕос ньылҕаархай бүрүөлэрэ арыгы дьайыытыттан алдьаналлар, соролууллар. ДьИэБ
Бастаан ньирэй түүтүн төрдө кыһыйар, түүтэ соролуур, онтон хаҕырар, хоһоҕолонор. МСИ ССНьЫаУО
△ Элэйэн-элэйэн баранан, халтаҥнаа, сарыы буол (түүлээх таҥас туһунан). ☉ Вылезти от долгого употребления, трения, вытереться, превратившись в ровдугу (о шерсти меховой одежды)
Оһох кэнниттэн соролообут арбаҕаһын сулбу тардан таһааран сахсыйан кэбиһээт, кэтэн сарымтахтаппытынан барда. Амма Аччыгыйа
Ононманан соролообут эргэ таба сонноох, нэк бэргэһэлээх киһи нүксүллэн олорор. Софр. Данилов
Соно уонна ыстаана, түүлэрэ соролоон, сарыылара эрэ хаалла. И. Данилов
2. көсп. Ким эмэ үбүн-малын босхо эбэтэр босхо кэриэтэ апчарый, суйдаан ыл. ☉ Брать что-л. у кого-л. даром или за бесценок, обдирать кого-л., драть с кого-л. [Манчаары:] Суос-соҕотох Чоочо оҕонньор соролуурун, Дьадаҥыттан саралыырын Мэһэйдэһэр мэккиэннээх этим. А. Софронов
[Дорогуунаптар] саастарыгар тыа дьонун соролоон аһаабыттарыттан ааһа түһэн, аны ол хаартынан-арыгынан сүүрдээн сиир дьаллыктаммыттар дии. Болот Боотур
[«Салааскалаах атыыһыт»] Токо тоҥустарын түүлээхтэрин чэпчэки сыанаҕа соролоон, онтон киллэрбит барыһыгар Аанньаах куоратыгар лааппы туттарбыт, туспа дьиэлэммит-уоттаммыт. Н. Якутскай
ср. монг. сорлох ‘расчёсывать, подстригать гриву’

кынаттаа 1 диэнтэн бэй
туһ. Ат …… сытар ынах ханнын саҕа хара тааһы логлу тэбэн кэбистэ да, сиэлинэн, кутуругунан кынаттанна да, көтөн куугунаан истэ. Ньургун Боотур
[Сиэллээхэп] түүн түһээн: эмиэ куораттаата, Түптэҕэ түһэн ылаттаата, Эмиэ да кынаттанан, Өлүөнэни үрдүнэн көтүтэлээтэ. С. Васильев
2. Кынаттарыҥ куорсуннара ситэн, көтөр кыахтан (көтөр оҕолорун туһунан). ☉ Достигнуть зрелости — возможности летать, опериться (о птенцах)
Биир көҕөн оҕото, саҥардыы аҕай кынаттаммыт барахсан, окко кирийэн, саһа сатаан-сатаан баран, тулуйбакка, өрө көтөн талыгырайан таҕыста. Н. Заболоцкай
Үөннэр-көйүүрдэр бастаан сымыыттыыллар, онтуларыттан үөн тахсар, онтон үөн хаҕыран хаалан баран, дьэ харахтанан, кынаттанан тахсар. Күндэ
Тигээйи айаҕа суох, ол иһин аһаабат. Кынаттаныан иннинээҕи үөскэҕэр мунньуллубут аһылыгын бэссэстибэлэрэ бүтүөр диэри эрэ тыыннаах сылдьар. БК БК
3. көсп. Сит, улаат, сүһүөххэр тур. ☉ Повзрослеть, встать на ноги, опериться
Мин улааттым, кынаттанным! Мин көтөбүн, барабын! Аны хаһан эргиллэн кэлэммин куораппын, эйигин көрөрүм биллибэт. Н. Якутскай
[Анфиса — Аркадийга:] Атаһыам, мин хаһан кынаттаммытым да, көҥүл көтөр буолан, көтөн хаалбытым. Н. Габышев
4. көсп. Түргэнник бар, тиий, тарҕан (санаа, сурах о. д. а. тустарынан). ☉ Быстро доходить, доноситься; распространяться, разноситься (о мысли, новости и т. п.)
Санаам миэнэ кынаттанан Саха сиригэр тиийдэ. Күннүк Уурастыырап
Үтүө сурах сатыы хаамар, Хобдох сонун кынаттанар. Айталын
[Кинээс] Чаанньык [киһи хос аата] дьиэтин үрэйтэрбитин туһунан кэпсээн кынаттанан көттө, уолуйуу, сэтэрээһин бөҕө буолла. М. Доҕордуурап
5. көсп. Үөр-көт, өрө көтөҕүлүн, күүр. ☉ Радоваться, быть в приподнятом настроении; вдохновляться, окрыляться
Кыайыынан кынаттанан үлэ-хамнас өрө күүрбүтэ. ОСИ ОУу. Райком бастакы сэкирэтээрин кэбиниэтиттэн …… санаата көнөн, күүһүгэр күүс эбиллибит курдук буолан, кынаттанан тахсыбыта. ПДН ТБКЭ
Бу бэйэлэрэ тустаах дьарыктаах дьон самодеятельноска үтүө баҕаларынан, талааннарын күүһүнэн кынаттанан сылдьыбыттара үөрүүлээх. «Кыым»
♦ Кыһыл тылынан кынаттанар сөбүлээб. — тугу да туһалааҕы оҥорбот аата кураанах тылынан эрэ чобуорхайар, наар тыл этэн, араатардаан тахсар. ☉ Увлекаться болтовней (букв. окрыляется своим красным словом)
Арай …… уоһугар уоһаҕа куурбатах оҕочоос биитэр наар бэлэмҥэ мээтиргээн, сыыһа-халта туттаран, кыһыл тылынан кынаттанан сааһын бараабыт ааргы эрэ эйигин куһаҕаннык саҥарыахтара. Софр. Данилов
Бэйэлэрэ генийдэрбит дэнэр уонна чугас дьонноругар кырдьык да генийдэринэн аатырар буолан баран, дьиҥинэн сүрэхтэрэ суох, кыһыл тылларынан кынаттанар элбэх дьону билэттиирим. ЛВ МТА
Үлэлээн да эбэриҥ холоон, кыһыл эрэ тылынан кынаттанар сурахтааххын. «ХС». Кыһыл тылынан кынаттанааччы сөбүлээб. — туһалааҕы оҥорбот аата кураанах тылынан эрэ чобуорхайааччы, кураанаҕы куолулуур киһи. ☉ Краснобай, фразер, болтун
«Харбалаах барыбыт киэн туттуута, онно көмөлөспөт буолуу саамай улахан алҕас буолуо этэ», — диирэ оччолорго Демьян кыһыл тылынан кынаттанааччылары уҕарытарыгар. ДА ХУо. Кыһыл тылынан кынаттанааччылары, холуннарааччылары саралыы тардыахха. «Ленин с.»