Якутские буквы:

Якутский → Якутский

хачыр

I
хачыр курдук — 1) олус кытааппыт, хаппыт. ☉ Ставший жёстким, грубым на ощупь, загрубелый
Бурхалей …… туран, ситэ таҥныбакка, хачыр курдук хатан хаалбыт таҥастарын көтөхпүтүнэн, …… хотон диэки [барда]. Эрилик Эристиин
Уҥа диэкиттэн биир хачыр курдук сарыы арбаҕастаах оҕонньор харбыалаһан [кэллэ]. «ХС»; 2) олус элбэх. ☉ Очень много, большое количество чего-л.. Хачыр курдук харчылаах буол
□ Төһө да ньылбы тэбинэр миэстэлэрдээҕин иһин, [суол] кэм хачыр курдук таас быыстарайдаах. А. Бродников
II
аат., түөлбэ. Хачымаас. ☉ Качемас
Сайын хаһааммыт хачырыҥ, хаҕырыҥ бүтэр. ВС ХД
Дьахталлар …… хачыр астаан күн уотугар хатара дьиэ үрдүнээҕи тылбыыга ыйаталаан кэчигирэтэллэр. Нэртэ

хачыр гын

биирдэм тыас туохт. Туохха эмэ таарыллан, охсуллан «хачыр» диэн тыаһаан ыл. ☉ Хрустнуть, треснуть, зашуршать
Семён Ильич, тугу да саҥарбакка, үөмэр курдук туттан хайыһарыгар тиийдэ уонна хачыр гына хоҥнору тардан ылла. Амма Аччыгыйа
Ойуурга абырҕал хачыр гыммыта. Н. Габышев

кучур-хачыр

тыаһы үт. т. Бытархай уҥуохтары уонна аһара хаппыт килиэби үлтү ыстыырга, чигдигэ тоҥ атах таҥастаах түргэнник хаамарга үөскүүр тыас. ☉ Подражание звуку (хрусту) разгрызаемых мелких костей, сухарей; подражание звуку, возникающему при быстрой ходьбе по утоптанному снегу
Бүөччээн ытыһын быһаҕаһын саҕа кураанах лэппиэскэни ылан кучур-хачыр ыстаата. С. Никифоров
Саһыл саҥа түүлэнэн эрэр кукаакы оҕотун, айаҕар түһэрэн ылаат, ыркый ойуур быыһыгар киирэн кучур-хачыр ыстаан кэбиһэр. П. Ламутскай

хачыр-ичир

тыаһы үт. т. Кумааҕыны эбэтэр онно майгынныыр тугу эмэ тыыттахха үөскүүр тыас. ☉ Подражание шуршанию бумаги или чего-л. подобного
[Уйбаан] Хамначчыкка ханыылыы Хачыр-ичир хамсанна. М. Ефимов
Үктэннэҕин аайы, хаһыат хачыр-ичир тыаһыыр. «ХС»

Еще переводы:

хачырҕаа

хачырҕаа (Якутский → Якутский)

арыт. тыас туохт. «Хачыр-хачыр» гынан хатыланан тыаһаа (хол., хаппыт окко-маска үктэнэн). ☉ Издавать сухой треск, похрустывать (напр., при ходьбе по мелкому хворосту)
Атах анныгар тоҥмут хатаҥат хачыргыыр. Далан

хачырдаа

хачырдаа (Якутский → Якутский)

I
тыаһы үт. туохт. Хаппыт от-мас, чигди устун хааман, «хачыр-хачыр» тыаһы таһаар. ☉ Хрустеть, похрустывать (напр., при ходьбе по мелкому хворосту, мёрзлой траве).
II
туохт., түөлбэ. Балыктан хачыр оҥор. ☉ Заготавливать качемас
Туу балыгын үөлэн, хачырдаан, туустаан, сыаҕа оргутан сииллэр. Н. Босиков

кыычыгыраа

кыычыгыраа (Якутский → Якутский)

тыаһы үт. туохт. Биир күдьүс уһуннук, синньигэстик тыаһаа (туох эмэ, хол., мас бэйэ бэйэтигэр аалсан). ☉ Издавать долгий, протяжный скрипучий звук, скрипеть, заскрипеть
Мастара сытыытык кыычыгыраата, онтон хатаннык «хачыр-хачыр» гыныталаан тоһунна. Амма Аччыгыйа
Куукунаттан киирэр аан кыратык кыычыгыраан тыаһаабыта. Эрилик Эристиин
Петр Николаевич ороно кыычыгырыар диэри иҥнэх гыммыта уонна мин диэки нөрүйбүтэ. Г. Угаров
ср. тув. кыжыра ‘скрипеть, хрустеть’

көппөрөҥнөс

көппөрөҥнөс (Якутский → Якутский)

көппөрөҥнөө диэнтэн холб. туһ. Сылгылар оту-маһы хачыр-ичир барчалаан, үрүө-тараа көппөрөҥнөстүлэр. Л. Габышев
Аа-дьуо аһыы турбут халыҥ үөр бүтүннүү аһыылара килбэҥнэһэн күн аннын диэки куотан көппөрөҥнөһөллөр мамоннар. ГКН МҮАа

хоҥнору

хоҥнору (Якутский → Якутский)

сыһ. Арааран, төлө тардан (ыл). ☉ Так, чтобы оторвалось, отделилось
Сүлэргэ хараҥата да бэрт уонна тайах сиһин үөһүн син биир кыайан хоҥнору тарпаппын. Ф. Софронов
Семён Ильич …… хайыһарыгар тиийдэ уонна «хачыр» гына хоҥнору тардан ылла. Амма Аччыгыйа

арбаҕастаах

арбаҕастаах (Якутский → Якутский)

  1. даҕ. Арбаҕаһы кэтэ сылдьар. ☉ Надевший старую доху; в поношенной дохе
    Уҥа диэкиттэн биир хачыр курдук сарыы арбаҕастаах оҕонньор харбыалаһан кэлэн, тэпсэҥнии турда. Эрилик Эристиин
    Хаас маҥнай тилигирэйбэхтээн баран, Куонаан оҕонньор таба арбаҕастаах көхсүгэр бигэтэн, им-дьим истэ. Н. Заболоцкай
    Уһун синньигэс хомо уу баарыгар, илдьирийбит эргэ арбаҕастаах балыксыт оҕонньор илим үтэн, төттөрү-таары уста сылдьар. Н. Якутскай
  2. аат суолт.
  3. Ойуун. ☉ Шаман
    (букв. в ветхой дохе, лохмотьях). Арбаҕастаах да абырыа суоҕа, бытырыыстаах да быыһыа суоҕа (өс хоһ.). Бу дойдуну олус таптаатым. Аны миигин, үөрэххэ барыахпар диэри бу дойдуттан арбаҕастаах да араарбат. С. Ефремов
    Ити мин кутан киллэрбит куруускалаах мэҥиэбин истэргин эрэ — эйигин хата арбаҕастаах да абыраабат буолар инигин. Н. Якутскай
  4. харыс т. Эһэ. ☉ Медведь
    Төмтөөн үрэҕэр эһэлиир буоларым. 1968 сыллаахха икки «арбаҕастааҕы» бултаабытым. «ХС»
чөмчөкө

чөмчөкө (Якутский → Якутский)

аат., кэпс.
1. Бас уҥуоҕа. ☉ Череп
Ол хатыҥҥа кубарыйа куурбут сылгы чөмчөкөлөрө таҥнары ыйаммыттар. Амма Аччыгыйа
Кубарыйа куурбут ат чөмчөкөлөрө уҥуохтара кубус-кураанаҕынан, тыбыс-тымныынан одуулаһан тураллар. И. Гоголев
Хаары тэбиэлээбитигэр, күн уота кубарыччы сиэбит киһи чөмчөкөтүн уҥуоҕа тахсан кэлбитэ. Айталын
△ Төбө. ☉ Голова
Туох эрэ уорбалыыр санаа кини чөмчөкөтүгэр мантан ыла олохсуйда. Амма Аччыгыйа
Кулуба тойоҥҥун дии, чөмчөкөҕүн хамсатан көрө сырыттаҕыҥ дии! Н. Якутскай
[Ипатий Хапчыыһын] чөмчөкөтүн иһэ араас хадьыр санаанан туолан олордо. И. Данилов
2. көсп. Туох эмэ (хол., хайа) төбөтө, чыпчаала. ☉ Верхушка, вершина чего-л. (напр., горы)
Күн киирэн уҥуоргу хайалар тараҕай таас чөмчөкөлөрүн тиһэх сардаҥатын дуйдаата. Г. Колесов
Өрөһөлөммүт муус хайа чөмчөкөтүн омос көрбүт киһи сүрэҕэ ытырбахтыырын …… чахчы билэр эрэ киһи бачча күүстээхтик ойуулуон сөп. «ХС»
Биир чаас буолан баран биһиги хачыр курдук таас сыыһа-буора өрөһөлөммүт хайа чөмчөкөтүгэр тиийдибит. В. Арсеньев (тылб.)
3. көсп. Бас-көс, баһылык киһи. ☉ Старший по положению, глава (напр., в роду)
Туох-ханнык иннинэ, салайааччыларын, чөмчөкөлөрүн бултаһаллара сөп. Н. Якутскай
Ол мааны аҕа ууһун чөмчөкөтө — билиҥҥитэ Тойон киһи. И. Гоголев
[Кириисэ:] Хайа, бу нэһилиэкпит чөмчөкөлөрө бааллар дуо? Күндэ
♦ Түүлээх холбука (холбуйа, чөмчөкө) көр түүлээх
Туймаада аҕа баһылыгын Тыгын Дархан түүлээх чөмчөкөтүгэр кииртэлиир дириҥ-далай санааларын аралдьытымаары кулуттарчаҕардар тыаһа-ууһа суох атахтарын тумсунан сыбдыһан сылдьаллара. «Чолбон»