аат.
1. Дьахтар эбэтэр үүтүнэн иитээччи тыһы харамайдар эмиийдэрин төбөтө. ☉ Сосок (у женщин, самок млекопитающих)
[Бэйбэрикээн] Тигээрдээбит ынаҕын, Тиэтэл-ыксал бөҕөнөн, Тумугуттан тардыалаан, Туллаҥалыы олордо. И. Чаҕылҕан
Ийэ, илиитин уонна эмиийин тумугун оргутуллубут уунан суунан баран, оҕотун эмнэрэр. Дьиэ к.
2. Туох эмэ синньээн бүтэр уһуга. ☉ Тонкий, вытянутый, заострённый конец чего-л. [Оруос] соҕооччуга ньуолах түүгэ маарынныыр икки тумуктаах. КВА Б
Дьиэлээх дьахтар …… тумуга суох алтан чаанньыгы күлтэн ороон таһааран, үүтэ суох, сылбархай чэй тобоҕун кутта. С. Сарыг-оол (тылб.)
3
хаҥарай диэн курдук. Сорох оройуоннарга атыыр тумуга диэн тылы тутталлар, оттон киин оройуоннарга үксүлэригэр хаҥарайа диэччилэр. АНП ССХТ
Тумуга икки өттүнэн эминньэхтээх буоллаҕына бу атыыртан үксэ тыһы кулун төрүүр буолсук диэччилэр. АНП ССХТ
♦ Тумук тутун — тумус тутун диэн курдук (көр тумус)
Саха литературата аан маҥнай үөскүөҕүттэн нуучча уонна атын да омуктар литератураларын сахалыы тылбаастааһыны мэлдьи тумук туттубута. «Кыым»
◊ Туйах тумуга көр туйах
[Туйахтаахтарга] тарбах уҥуохтарыгар икки суол бэрбээкэйдэр уонна туйах тумуга баар. СИиТ
ср. тюрк. томак ‘длинная кожаная труба с шаром на конце’

I
туохт.
1. Тымныыттан, салгынтан кууран-хатан, хатырык курдук хатыылаах буол (киһи илиитин-атаҕын, сирэйин тириитин туһунан). ☉ Стать шершавым, обветриться, огрубеть, потрескаться (о коже)
Бу үлэттэн чэрдийэн, хатырыктыйа хатыран хаалбыт Маайа илиитэ, Сэмэнчик санаатыгар, түү курдук сымнаҕаһа. Н. Якутскай
[Ийэм] имин хаана кубарыйбыт, уостара хатырбыттар. И. Гоголев
Күһүөрү атаҕа хатыран, Суолугар симэһин хаалара. Эрилик Эристиин
2. Олус куур-хат, тубураа (хол., сир кырсын туһунан). ☉ Лишаться влаги, становиться совершенно сухим, высыхать, иссушаться (напр., о земле, почве)
Тураахтар, оҕунуоҕа баранан, хатыран хаалбыт тэлиэгэ көлөһөтүн тыаһын курдук саҥарсан, холдьохсоллоро өссө хойунна. Сэмээр Баһылай
Торуой Сибиир дойдум Тууһуран, хатыран турдаҕына, Толон самыырынан Тоҕон-хорон биэрэн Норуот билэ дьоҥҥо Туһалтаны биэрэрэ эбитэ үһү. Саха нар. ыр. Саа иһэ хатырбыт буоллаҕына, кураан кэлэр. СТ С
3. көсп. Тыйыһыр, дьэбирсий (хол., санаа). ☉ Ожесточиться, очерстветь, загрубеть (напр., о душе)
Ол киэһэ куораты, оройуону эҥсэн, илин дойдуларын эмиэ ахтан-санаан ааһаллара, оччоҕо Кэтириис дойдутугар баран кэлбит курдук сананан, хатырбыт дууһата сылаанньыйа, сымныы түһэрэ. «ХС»
Харахпар биирдэ көстө түһэҥҥин хатырбыт сүрэхпин умунахтаан атаардаҕыҥ баҕас дуу. «Чолбон»
[Уоһук] бачча ыраах аттанарыгар, муҥ саатар, көннөрү көрөн, хатырбыт сүрэҕин сымната түһэн барбатаҕына, кэлин кэмсинэ сылдьыыһы. С. Федотов
II
хатыр курдук — куурбут-хаппыт, хатыылаах (үксүгэр киһи тириитин туһунан). ☉ Шероховатый, потрескавшийся, огрубевший (обычно о коже человека)
[Буокай оҕонньор] хатыр курдук илиитинэн имэрийэн уонна кыратык тардыалаан уһугуннарар идэлээх. А. Сыромятникова; хатыр ой — ойуоккалаан сырыт. ☉ Ходить вприпрыжку
Онно баай ыал хамначчыта, оһох төрдүгэр уйалаах, тулаайах кыыс биир кэм үлэлээн хатыр ойо сылдьыбыта. А. Сыромятникова
Эдьиийэ ньирэйи сиэтэн баран хатыр ойон иһэр этэрбэһин тыаһын Ньукулай Арамаанап күн бүгүҥҥэ диэри, бэҕэһээ эрэ буолтун курдук, чуордук истэр. Н. Босиков; хатыр тумус — тумса бүтүннүү кыһыл (хол., сылгы киэнэ). ☉ Рыжеватая морда (напр., лошади)
Сылгы сирэйин бэлиэлэрин ураанньык, туоһахта, хатыр тумус, маҥаас диэн бэлиэтииллэр. КДьА
Сылгыга биир кистэлэҥ бэлиэ баар буолар. Чуккулаах, тэбэчэйдээх эбэтэр хатыр тумустаах буоллаҕына, оннук сылгы хаҥарайа хайаан да эриэннээх буолар. ОМГ ЭСС; хатыр (чыҥкыл) маҥан көр маҥан
Мунан барар мунаа маҥан, тэйэн барар сиикэй маҥан, халтарыйан барар хатыр маҥан (өс ном.). Кини ойоҕо Даайыска уһун күөкэллибит моойдоох, харахтыын хатыр маҥан дьахтар. М. Доҕордуурап
Хатыр маҥан халлаан Хаарынан ыскайдаан Үтүлүк саҕанан үллүктээтэ. С. Васильев