үгүөрү диэнтэн атаах.-аччат. Үүттээх үтүө ынаҕын Үгүөрүкээн сиринин Тумугуттан тардыалаан Туллаҥныы олордо. И. Чаҕылҕан

хамсат диэнтэн хай
аата. Аллараттан үөһэ хамсатыыга айаан, дьабадьы уһугунан оборулла турар кэмигэр, тумугун балаһыанньата уларыйыытын түмүгэр сыыйа айаатыыр дорҕоону биэрэр. ЧАИ СБМИ

куоппаһыр диэнтэн хай
аата. Куоппаһырыы — үүнээйи ууһууругар сибэкки куоппаһа тычинкаттан соҕооччук (пестик) тумугар (рыльца) түбэһэн киирэрэ. АНК ТСТЗС. Сибэккилэр куоппаһырыыларын тупсарар наадатыгар сарсыарда аайы эрээт ахсын шпалердары маһынан хамсатан үүнээйилэри сахсыйаллар. КЮС ОАҮүА

аат. Кыра оҕо бытыылкаттан эмэн аһыырыгар аналлаах эмиий тумугун курдук быһыылаах кыра дьөлөҕөстөөх эрэһиинэ оҥоһук эбэтэр оҕоҕо уоскутаары бэриллэр төгүрүк быластыыҥкаҕа олордуллубут дьөлөҕөһө суох эрэһиинэ эмсэх. ☉ Соска
Оҕо суоскатын эмэн чомурҕата-чомурҕата утуйан буччугунаата. А. Фёдоров
Сорох төрөппүттэр оҕону ытатымаары кураанах суосканы биэрэллэр. ТЕН ИДь

аат., кэпс. Атыыр сылгы ууһатар уоргана. ☉ Крайняя плоть жеребца, пенис
Сорох оройуоннарга атыыр тумуга диэн тылы тутталлар, оттон киин оройуонарга үксүлэригэр хаҥарайа диэччилэр. АНП ССХТ
[Сылгы] аттанаат да, тута ыарыыланан үгүстүк сытыганныыр, ол сылдьан хаҥарайын бааһыгар буору-сыыһы киллэрэн сойоҕурар. ОМГ ЭСС

аат. Хаан аймахтыылар оҕолоро, ыччаттара (хол., ийэни-аҕаны кытта бииргэ төрөөбүт киһи оҕолоро эбэтэр сиэннэрэ бэйэ-бэйэлэрин ыккардыгар сыһыаннара: балыс саастааҕа сыган, оттон аҕа саастаахтара убай, таай, эдьиий буолаллар). ☉ Дети, потомки кровных родственников (напр., дети или внуки родных братьев или сестёр отца или матери по отношению друг к другу: младшие по возрасту называются сыган, а старшие по отношению к младшим — старший брат, дядя, сестра)
[Киргиэлэй] сөбүлээбэтэҕинэ, сүөһүгүн-аскын эһэн баран үүрэн кэбиһиэ, хата биһиги сыгаммытыгар Боппоох оҕотугар барбытыҥ буоллар. Болот Боотур
Ити тыла суох сыганым Натааһа ханна барыай, миэхэ сыстан, …… иккиэн өйөһөн олордохпут бу. Н. Габышев
◊ Сыган бэрбээкэй — сүөһүгэ, кыылга: кыыс бэрбээкэйин аннынан сылдьар туспа кыра уҥуох. ☉ У животных, зверей: мелкая кость между голенью и лодыжкой
Тарбах уҥуохтарыгар икки суол бэрбээкэй уонна туйах тумуга баар: кинилэртэн үөһээ өттүнээҕилэрэ кыыс бэрбээкэй, ол аллараа өттө сыган бэрбээкэй, саамай анныкылара туйах тумуга буолаллар. СИиТ
ср. ДТС чыхан ‘племянник (по женской линии)’, йегэн ‘племянник’

бүө (иһнт, турба о. д. а. таһаарар аһаҕастарын (тумуктарын) аһарга-сабарга аналлаах дэтээл. Б. эриллэн киирэр энин араастардаах.)

туохт.
1. Сааскы хапсыыртан уонна сайыҥҥы кураантан астаныма, ас кутума (бурдук туһунан). ☉ Не налиться, не дозреть вследствие весенних холодов и засухи (о хлебах). Бурдукпут хапсыырдаан хаалла
2. Ыран хаал, дьүдьэй, ырыганнаа, дьүүкэр. ☉ Худеть, тощать
[Оҕус] Аан дойдум Алах-былах алааһын Алтан бастаах араскытын Хастыы хабаммын, астыммакка, Хапсыырдаан халлааҥҥа барбыппыан! Саха нар. ыр. II
[Үнүгэстэр] эмиийдэрин бырахпыттара ыраатта, хапсыырдаабыт ийэлэрин синньэ уолан, кураанах тумуктары соппойон да диэн. В. Миронов
Күһүн уолаттар хапсыырдаабыт ынах үөрүн үрэххэ үүрэн аҕалбыттара. И. Данилов

I
чопчулаа диэнтэн бэй., атын туһ. Чааһынай бас билии итинник чэрчинэн олоххо киирэрэ, көмүскэнэрэ, өйөнөрө бу сокуонунан чопчуланар. Н. Борисов. Манна эдэр Эллэй айымньыларын туһунан түмүктүмүк санаалар тус-туспа чопчуламмыттар. КНЗ КАӨ
Бүтэһиктээх түмүгү кулун тутарга, ким ханна анаммыта, барара чопчуланнаҕына, билиэхпит. «Кыым»
II
туохт. Улаатан, чорбойон таҕыс (дьахтар, тыһы харамайдар эмиийдэрин тумугун этэргэ). ☉ Увеличиваться в размере, набухать (о соске)
Төрүүрэ чугаһаабыт тилэхтии сылдьар биэ, эмиийигэр үүт киирэн, эмиийин төрдө чопчуланар. ОМГ ЭСС
Чуолаан туҥуй кытат уһуннук хоруотаабат, синньин тэйгэтэн иһэн тилэхтээбэккэ сылдьан төрүүр. Эмиийэ чопчуламмат, үүт киирэрин биллэрбэт. ОМГ ЭСС

1. бул диэнтэн хай. аата. Оттон күөх харыйаны бэйэтин булуу — дьиҥнээх проблема. Н. Лугинов
   Эмиэ саҥа тиэмэ булуута, установка тэрээһинэ, уопут ыытар саҥа ньыманы сыыһыы-табыы. В. Яковлев
   2
   көр булумньу. [Бэйбэрикээн] Булуу киэнин бастыҥын Булбут курдук сананан, Титириктэн оҥорбут Титиигэр ойон тахсан, Тигээрдээбит ынаҕын Тиэтэл-ыксал бөҕөнөн Тумугуттан тардыалаан, Туллаҥалыы олордо. И. Чаҕылҕан
2. Ханна эмэ ыраатан харчыга эбэтэр тугунан эмэ эргинэн булбут ас-үөс, мал. ☉ То, что приобретено, добыто с выездом в отдаленные места за деньги или путем торговли чем-л.. Настааччыйата утары тиийэн кэлэн: «Баһылай, доҕоор, дорообо! Эргиэн бөҕөнү эргинэҥҥин, булуу бөҕөнү булан, үп-ас үктэллэнэн кэллэҕиҥ ээ». Саха фольк.
   4
   көр булумньу. Булчут булбут булуутун Булууһугар түһэрбэт. Лөкөй этин, чоҥкутун Бэйэтэ эрэ сиэбэт. С. Данилов