ойуолаа диэнтэн холб. туһ. Күһүн хаһыҥнаах сарсыарда таһырдьа атах сыгынньах ойуолаһан тахсаллара. Далан
Кыргыттар, саһыллыы оҥостон, Сэлиинэн сэгэйдилэр, Оҕолор куобахтыы таҥнан Олоро-олоро ойуоластылар. «ХС»

туохт. Онон-манан ала, эриэн, алаҥха буол. ☉ Приобретать неодинаковый, неоднородный вид, быть пестрым, неоднородным (напр., об увядающей природе)
Хатыҥ мас алаҥхалыырын ааһан, бүтүннүү хагдарыйда. И. Гоголев
Күһүн от-мас алаҥхалаан, хонуу-толоон кубарыйан эрдэҕинэ, хаһыҥнаах сарсыарда, тыҥ хатыыта туртайыытын саҕана ол аптаах баҕаны көрдүүр куолу. Н. Павлов
Киэҥ толоон хаара үрдүк эниэлэринэн алаҥхалаабыт. Н. Якутскай

сыһ. Айыы киһитинии (иһирэхтик, үтүөтүк, үтүөнү-дьолу баҕарардыы, эбэтэр сахалыы, үтүө саха киһитинии эбэтэр үтүө саха тылынан). ☉ По-человечески, по-доброму; как добрый якут; на добром якутском языке
Билиги дьахтар хаана-сиинэ кытара кыыһан барда …… үс төгүл айыылыы туойан дьалыһыйда. ПЭК ОНЛЯ III
[Хаһыҥнаах лабыкта] Күн айыылыы, ырыалыы Өлбөт-сүппэт үөстээххин, Эйигин кыайбат тымныы, Уот куйаастан ииммэккин. И. Гоголев
Айыылыы баҕараҕын барыга!.. Үөрүү үрдүктэн үрдүк өрөгөйүгэр, Таптал хааччаҕа суох алыбыгар, Ахтыы үрдэ суох үлүгэригэр. М. Карим (тылб.)

аат. Тымныы салгын, тымныы тыал. ☉ Холодный воздух, холодный ветер
Сир кырса кэнчээрилээн, күһүҥҥү хаһыҥнаах аргыар кыайбатар курдук диэххэ айылаах, чэлгийэн эрэр эбит. П. Ойуунускай
Аан аһылынна уонна будулуйа түспүт аргыары кытта аҕалара киирдэ. НЕ ТАО
Кимиэллээх тымныы Аргыара тыынан, Киһини этин Сааһын сайда. Күннүк Уурастыырап
Онон күһүннээх кыһын ыпсыыларын манна, Амма аргыарыгар, көрсөр буолла. В. Яковлев
△ Үргүөр. ☉ Сквозняк
«Үөһэттэн үлүгэрдээх үргүөр үргүйүмэ! Аллараттан алдьархайдаах аргыар аргыйыма!» — диэн алҕаан, олбохторугар олордулар. Н. Якутскай
Аргыары киллэрбэт Ас-таҥас маҕаһыынын Антахбэттэх ааннарын Атытан көрөр буоллар Ала хартыына атын өттө Арыллан көстүөх этэ. Р. Баҕатаайыскай

I
сыһ.
1. Хараарыар, хара буолуор диэри. ☉ До черноты. Сирэйин күн уота хараарчы сиэбит
□ Суох, кэбис, тапталым, Ньургуһун буолума, Хараарчы хатыаҕыҥ Хаһыҥнаах сарсыарда. П. Тобуруокап
2. Харанан (көр). ☉ Чёрными глазами (смотреть). Таһырдьаттан будьуруйбут баттахтаах, хараарчы көрбүт төгүрүк харахтаах уол оҕо киирэн кэллэ
II
сыһ. Олох, адьас, букатын. ☉ Совсем, совершенно
[Ахсаалап Баһылай] хаарыаннаах мөһөөгө хантан да, хайдах да Хачыгыр гыммата, Хам хаппыт кумахха Хаапыла уу курдук Хараарчы мэлийдэ. П. Тобуруокап
Маша …… [араас] кэпсээннэртэн хараарчы бутуллан хаалла. М. Доҕордуурап
♦ Хараарчы иирбит — кимиэхэ туохха эмэ олус ылларан, өйө-төйө суох күүскэ үлүһүйбүт. ☉ Запутаться в чём-л. окончательно; увлечься кем-л. до безумия
Бары иирэн хаалбыккыт, хараарчы иирбиккит! — кыыс халыҥ санна ыгдах гынна. А. Сыромятникова
Бу Люцияҕа хараарчы иирэн кэргэнин бырахпыта. В. Титов

туохт.
1. Ханна эмэ ыраах сырыт, айаҥҥа сырыт. ☉ Совершать дальнюю поездку, путешествовать. Хотугу полюска айаннаа. Европа устун айаннаа
□ Ийэ сирбит киэҥ нэлэмэн иэнин устун айаннаан түөрт ыйтан ордук бириэмэҕэ сылдьыбыппыт устатыгар биһиги үгүһү көрдүбүт, элбэҕи иһиттибит. Суорун Омоллоон
Кини Саха сиригэр кэлэн, Бухатыырдар айаннарын айаннаата, Сахалары кытта кэргэннэһэн, Сахалыы саҥарда, Сахалыы ыллаата. С. Данилов
Дьаныардаахтык айанныыра, киэҥ сирдэри кэрийэрэ: Тандалыыра, Таатталыыра, Кэбээйинэн эргийэрэ. Күннүк Уурастыырап
2. Хайа эмэ диэки сыҕарый, сыҕарыйа тур (сыаллаах-соруктаах, үксүгэр ыраах, чугас сиргэ — уһуннук, бытааннык). ☉ Направляться куда-л. (обычно далеко, с особой целью; если на небольшое расстояние — медленно, с трудом)
Гришалара — биэс уонуттан тахсыбыт, суон, нүксүгүр киһи — оргууй туран дьону быыһынан аалыҥнаан, бэрт өр айаннаан остуолга чугаһаата, ааттаһардыы дьону эргиччи көрдө. Амма Аччыгыйа
Ол курдук өр айаннаан, хат-хат төннөн, эргийэн хаҥас диэки саах эһэр түннүккэ чугаһаабыта. Н. Заболоцкай
Икки түүннээх күнү быһа айаннаан, эрэйдэнэн бартыһааннар этэрээттэрин буллум. Т. Сметанин
3. Соҕуруу итии дойдуга көт (күһүҥҥү көтөр айанын туһунан). ☉ Улетать в теплые южные края (об осенних перелетных птицах)
Хаастар айанныыр кэмнэригэр Эн сүрэххэр Курус саҥа диэлийэр, Хаһыҥнаах мунчаа түүннэр кэлэллэр. С. Данилов
Хараара ыараабыт хараҥа халлааҥҥа Хаас үөрэ айаннаан айманна. П. Тулааһынап
Саха сирин көтөрдөрө саас кэлэр уонна кыстыы айанныыр суоллара элбэҕин туһунан өр сылларга мунньуллубут матырыйааллар көрдөрөллөр. Айылҕаны х.
4. Түргэн сэлиинэн бар (ат туһунан). ☉ Идти рысью, средним аллюром
Тула өттө тула им-дьим. Арай ата айаннаатаҕын аайы, хайдыбыт сирэйдээх ыҥыыр хаакыр-хаакыр тыаһыыр. Күндэ
Бүгүн Маша …… эмиэ Ламмалаан иһэр. Сааскылыы намыын киэһэҕэ били аҕатын улаана айаннаан туйаҕын тыаһа лабыгырайар. М. Доҕордуурап
5. көсп. Ханна эмэ бара тур, уста тур, атаарылла тур (хол., сүүрүк устуутун, таһаҕас, сурук, почта эҥин туһунан). ☉ Направляться, отправляться куда-л. (напр., о течении, грузах, почте и др.)
Өлүөнэ муустарын көһөрөн, Муораҕа айаннаан эрдэҕэ. П. Тулааһынап
Өртөн ахтан, ыраахтан айаннаан [Талба] ийэ өрүскэ долгуйа дьулуруйан тиийэр. Амма Аччыгыйа
Ыраах сиртэн айанныыр Ийэ күндү суругар — Ымыы буолан күүс салгыыр Ити тылы суруйар. А. Абаҕыыныскай
Икки хоноот сурунааллар Аралысов бэрэмэдэйдэригэр хааланан, Дьокуускайга айаннаабыттара. И. Федосеев
6. көсп. Инниҥ диэки сыҕарый (хол., үөрэххэ, сайдыыга, олоххо). ☉ Продвигаться вперед, развиваться (напр., в учебе, жизни)
Үгүс оҕо «орто» халыыпка киирэр уонна «орто» сыананан айанныыр. Н. Лугинов
Илии тутуһан айанныах, диибин, Үчүгэйи, куһаҕаны тэҥҥэ үллэстэн, Бэйэ-бэйэбитин өйөһүөх диибин. С. Данилов
Ол кэмтэн бу алгыс баһынан олоххо айаннаан иһэбит, Биир уопсай иһиттэн баһынан, Мииммитинуубутун иһэбит. «ЭК»
7. харыс т. Күн сириттэн сүт, өл (үксүгэр кырдьаҕас эбэтэр өлөрө биллибит ыарыһах өлбүтүн туһунан). ☉ Умереть, скончаться (обычно о стариках и долго, безнадежно болевших)
Эмээхсин бэҕэһээ сарсыарда айаннаабыта. Ону көрсөр буоллаххына, учууталгыттан көҥүллэтэн тахсыаҥ үһү. Н. Түгүнүүрэп
♦ Анараа дойдуга айаннаа — өл, өлөн хаал. ☉ Отправляться на тот свет, умереть
Аҕыйах хоноот «албын» аатырбыт гражданин Анараа дойдуга айанныы сыспытын Атын эмчиттэр Абыраан тураллар. Р. Баҕатаайыскай

I
туохт.
1. Улам үүнэн ситэн ис, сит-хот. ☉ Расти, развиваться (напр., об организме)
Уол бэйэтигэр сөрү-сөп көрүҥнээх, олус сайдыбыт быччыҥнардаах эбит. Н. Лугинов
Хат буолуу …… бу дьахтар саамай тупсар, киэркэйэр, организма ситэр, толору сайдар кэмэ. ТЕН ИДь
Горуох сибэккилэрэ биирдии-иккилии буолан сэбирдэх хонноҕор сайдаллар уонна алларааҥҥылартан саҕалаан олбу-солбу аталлар. ХКА
2. Салгыы тупсан, эбиллэн үрдээ, үрдүкү кэрдиискэ таҕыс. ☉ Совершенствоваться, прогрессировать, идти вперёд, развиваться (напр., о науке). Наука сайдар. Өй-санаа сайдар
□ Киһи уопсастыбатын олоҕо иннин диэки дьулуруччу сайдан иһиитэ үлэттэн тутаахтаах. М. Доҕордуурап
Быйыл киһи-сүөһү олус элбээтэ, тиэхиньикэ сайдан эрэр. С. Ефремов
Олох тубуста, култуура, үөрэх сайынна. С. Никифоров
3. Өй-санаа өттүнэн үүн, билиилэн-көрүүлэн. ☉ Развиваться умственно, повышать интеллект
Сэбиэскэй киһи үөрэнэрэ, күнтэн күн аайы сайдара — үлэлиирин курдук эбээһинэһэ. Суорун Омоллоон
Үүнэн, сайдан кини Үксү биллэ-көрдө. Күннүк Уурастыырап
4. Ордук үчүгэйдик таҕыс, көхтөн, күүрээннэн, хоннохтон (хол., үлэни, киһини да этэргэ). ☉ Набирать силу, разворачиваться вовсю (напр., о деятельности)
Саха сирин — дойдуларын, Якутскайы, Халыманы, Сааны, булду, ону-маны Сайдан туран кэпсэттилэр. Күннүк Уурастыырап
Хатан дьыбардаах, харсаах тыаллаах күннэртэн хаайтарбакка, үлэ сайдан барда. М. Доҕордуурап
Тиийбитим, доҕоор, дьэ оһуохай бөҕө ааттааҕа сайда турар эбит, икки-үс эргиир буолан омунугар сирдиин ньиргийэ олорор. Н. Заболоцкай
5. филос. Тохтообокко уларыйа, кубулуйа тур. ☉ Быть в постоянном движении, меняться, развиваться
Айыллан үөскээбит Аан ийэ дойдум Аһары да сайдыбыт, Алыс да тупсубут эбит. Нор. ырыаһ. Айылҕа, сир ийэ кимтэн да тутулуга суох бэйэтэ туспа сайдар сокуоннаах. А. Сыромятникова
ср. тюрк. йай ‘распространяться’
II
1. аат.
1. Үүнээйи үүнэн ситэр дьыл ордук итии кэмэ (Саха сиригэр ыам ыйын бүтүүтүттэн атырдьах ыйа бараныар диэри). ☉ Лето (в Якутии — с конца мая до конца августа). Сайын буолла. Саха сирин сайына кылгас
□ Сайын ааһан, от-мас хагдарыйан, күһүн кэлбитэ. Н. Якутскай
Күөх даҕаны сайыннар Күөгэһэн кэлэр буоллулар. С. Васильев
Сааскы ыһыы бүттэ, самаан сайын саҕаланна. М. Доҕордуурап
2. көсп., поэт. Сырдык, үөрүүлээх кэм. ☉ Пора расцвета, беззаботной радости (напр., о детстве)
Дорообо, мин дойдум кыһына, Үрэх, алаас, маҥан хаар! — Манна баар мин санаам сайына, Сүрэх сааһа манна баар. Эллэй
Уоҕа хаммат баҕарыы Утаҕынан умайан, Оҕо сааһым сайынын Ойууругар хаамабын. Баал Хабырыыс
Саҥаны айарга күүспүн ууруом, Самаан сайыны чэлгитиһэ туруом. С. Васильев
2. сыһ. суолт. Дьыл ордук итии кэмигэр, сайыҥҥы кэмҥэ. ☉ Летом
Аны сайын аҥаардас Лоҥкуудаҕа хас да сүүс га сирин оттуохтара. М. Доҕордуурап
Быйыл сайын икки сыллаах таһаҕаһы аҕалаллар үһү. П. Егоров
Оттон мин буоллахпына дьиэбэр сайын эрэ көстөн ааһабын. С. Ефремов
♦ Дьахтар сайына көр дьахтар
Дьахтар сайына диэн ааттаах Сылаас да күннэр кэлэллэр. Оттон түүнүн хаар хаһыҥнаах, Оччоҕо сир-дойду киэркэйэр. Баал Хабырыыс. Сайын дойду кэпс. — тымныы түспэт сирэ, итии дойду. ☉ Страна с жарким климатом
Былыргы дьылларга, ааспыт күннэргэ кыһына-кырыата суох сандалас сайын дойдуга …… Александр Македонскай диэн — дьүһүннээх үчүгэйэ, өйдөөх бэрдэ, уот аргыстаах, кыргыс дьайдаах, хаан олбохтоох ыраахтааҕы баара эбитэ үһү. П. Ойуунускай
◊ Сааһыары сайын — көр сааһыары
Сааһыары сайын этиҥнээх ардах түүнү быһа түспүтэ. С. Васильев
Күһүөрү сайын көр күһүөрү. 1918 сыллааҕы күһүөрү сайын Иркутскайтан үрүҥ сэриитэ кэлэн Дьокуускайы ылбыта. Бэс Дьарааһын
Күһүөрү сайын Кэрэ баҕайы! Баал Хабырыыс
ср. др.-тюрк. йайын, тув. чайын ‘летом’

I
1. даҕ.
1. Ханнык эмэ аат иҥэриллибит, анал ааты ылбыт. ☉ Носящий имя, кличку, прозвище, именуемый, называемый
Кини манна туох эрэ диэн сахалыы ааттаах холкуоска зоотехник этэ. Амма Аччыгыйа
«Максим Аммосов» ааттаах теплоход, бириистэнтэн тэйэн, биэрэги кыйа доллоһуйда. Н. Лугинов
[Вера:] Саас кини [Дьугдьуур] мууһа уулуннаҕына тыһыынчанан аата суох үрүйэлэр айдааран-аарыгыран түһэллэр. «ХС»
2. Киэҥник сураҕырбыт, аата-суола киэҥник биллибит. ☉ Знаменитый, прославленный, широко известный
Ааттаахааттаах сэлииктэри Айааһаатым ахан ини. И. Гоголев
Ааттаах булчут Мэхээлэчээн оҕонньор бу киэһэ биһиэхэ кэпсиэх буолбут тылын толорон: «Биһиги кыра эрдэхпитинэ...» — диэн саҕалаан барда. Т. Сметанин
Биир атастаах эбит Тойон Дуолан: Баайа суох, аата суох ыал уола, Ол Эрилик диэн дьикти уолан, Кини — Айталы Куо чугас ыала. Таллан Бүрэ
3. Тугунан эрэ (үксүгэр улаханынан, үчүгэйинэн эбэтэр куһаҕанынан) атыттартан уһулуччу чорбойор. ☉ Выделяющийся чем-л., какими-л. особыми качествами (размерами, красотой или, наоборот, безобразностью)
Ааттаах фельетону айбыккар эҕэрдэ! Ааҕан баран аҥаар чааска быара суох сыттым. Р. Баҕатаайыскай
Үрэх быһыты тоҕо көтөн баран хаалан, ааттаах алдьархайы көрсүөхпүт. М. Доҕордуурап
2. сыһ. суолт., кэпс. Уһулуччу, бэрт, олус, наһаа. ☉ Очень, исключительно, отменно
Кини аргыһа бу сарсыарда ааттаах бөҕө, адьас саҥа хатыҥ угу, хантан эрэ өр үлэлэһэн булан, үҥүүтүгэр олордуммут этэ. Н. Заболоцкай
Дьахтар сайына диэн ааттаах Сылаас да күннэр кэлэллэр. Оттон түүнүн хаар хаһыҥнаах, Оччоҕо сир-дойду киэркэйэр. Баал Хабырыыс
Харытыана ааттаах тыллаах, наһаа күлүүк. Амма Аччыгыйа
3. аат суолт. Аата-суола киэҥник биллибит, киэҥник сураҕырбыт киһи. ☉ Знаменитый, прославленный человек, знаменитость
Алдьархайдаах адьарай Аҥаарыйар ааттааҕа Уот тыыннаах Уһутаакы Уоран-талаан барда эбээт! Суорун Омоллоон
Кинилэр аан дойду ааттаахтарын хапсыһыыларын, иэмэх мастыы эрийсиилэрин бэркэ сыныйан көрбүттэрэ. И. Федосеев
Мэҥэлэр бэртэрэ, Хаҥалас ааттааҕа, Үс Бүлүү үтүөтэ Барыта киниэхэ Сыганныы буоллулар, Сыа тастылар, Сымнаҕас сыттыкка Таалалаан сыттылар. А. Бэрияк
◊ Аата суох тарбах — ылгын чыҥыйа аттынааҕы тарбах. ☉ Безымянный палец
Кини [Михаил Иванович] чаҕылыччы тыга сылдьар тааһын тула сибэкки сэбирдэҕин курдук киэргэллээх көмүс биһилэҕи ылан, Таня аата суох тарбаҕар кэтэртэ. Н. Лугинов. Албан ааттаах — киэҥник сураҕырбыт, дьоһун-мааны үрдүк аата арбаммыт. ☉ Прославленный, имеющий громкую славу
Ньургунтан ньургуннук охсуһан, ийэ дойдуларын, бар дьоннорун көмүскээбиттэр, киһи аймах баарын тухары ахтылла, айхаллана турар албан ааттаах дьоруойдар эмиэ элбэх этилэр. Амма Аччыгыйа
Эҕэрдэ, эйиэхэ, биир дойдулаахпар, Эр сүрэхтээхпэр, албан ааттаахпар! С. Васильев
Аламай күммүт сааскы сырдык төлөннөрүнэн Албан ааттаах Москваны сыдьаайар. А. Бэрияк
II
аат эб.
1. Этиллэр санааны дьон кэпсээнигэр сигэнэн биэриини көрдөрөр. ☉ Выражает ссылку на рассказы, молву людей (говорят)
Мас онно үүммэт ааттаах. «ХС»
Билигин кини Витим дэриэбинэтин чугаһыгар быраҥаатталаах-майаҕастаах күөлгэ балыктыыр ааттааҕа. Н. Якутскай
Киһи куртаҕа тугу баҕарар буһаран таһаарар ааттаах. «Кыым»
Маратик сотору сууттанар ааттаах. А. Сыромятникова
2. Дьон кэпсээнигэр итэҕэйбэт, сымыйарҕатар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает недоверие людской молве, оценку как мнимую (якобы, будто)
[Ыт] өссө Трофимовтаах кыыстарын тарбаҕын быһа хаба сыспыт ааттаах. Сааһыгар киһини үрбэтэх сордоох. Амма Аччыгыйа
Тойон Киһи уол оҕолорун ааттаах хомуһуннаах Ордьонумаан ойуун сиэтэлиир ааттаах. И. Гоголев. Бахсы тойоно — аттаах, аарыктаах, хоболоох, чуорааннаах илэ сылдьар ааттаах буолар этэ. Саха фольк.
3. Этиллэр предмети бэлиэтээн, чопчулаан биэриини көрдөрөр. ☉ Выражает подчеркивание, выделение предмета речи
Охсуһуу ааттаах буолан баран хайдах өрүү суола-ииһэ суох хаалыай, доҕор! Амма Аччыгыйа
Бэйэтэ тылланан барар. Сатаатар, ийэтэ ааттааҕы кытта сүбэлэһэн көрбөт. М. Доҕордуурап. Аймахтара ааттаахха сыл баһыгар-атаҕар биирдэ эмэтэ көстөн ааһар. Саха фольк.
△ Сүнньүнэн аат туохтуурдары кытта бэлиэтээн этиини үксүгэр утары туруоруу дэгэттээн көрдөрөр. ☉ В основном с формами причастия выражает подчеркивание, выделение, часто приобретает оттенок противопоставления
Кинилэр бииргэ үлэлиир ааттаахтар даҕаны, түптээн кэпсэтэн да көрө иликтэр. «ХС»
Эн Саха сиригэр олорор ааттааххын да, биирдэ эмэ тыатыгар тахса сырыттыҥ дуо? Далан
Ыалдьыттыыр ааттаах киһи, биллэн турар, күндүлээтэҕим дии. Р. Баҕатаайыскай
4. Кэлэйиини, сиилээһини көрдөрөр. ☉ Выражает возмущение, осуждение говорящего
Көрөн абыраныҥ! Өссө ити үчүгэй үөрэнээччибит ааттаах! Софр. Данилов
Куобах сүрэх! Уонна комендант ааттаах! С. Ефремов
Бээ эрэ, ити дьукааххыт тоҕо араастаан чырбаҥныырый? Ыалдьыбыт киһиэхэ дылы, хайдах буолбут киһиний, учуутал ааттаах! Е. Неймохов
5. Саҥарааччы кэпсээччи эппит тылларын хатылаан туран, өһүргэнэн, уордайан-кыбдьырынан утары этиитин көрдөрөр (үксүн «дии», «ээ» эб. күүһүрдүллэр). ☉ При повторении слов собеседника говорящим выражается обида, негодование, возражение (часто усиливается част. «ээ», «дии»)
Ходуһа куортамыгар ааттаах... Сураҕын да истибэт буоллахпына сөп ини. М. Доҕордуурап
— Маама, эн миигин олус кыбыһыннараҕын. — Кыбыһыннараҕын ааттаах ээ. С. Ефремов
«Алҕастара ааттаах дии!»— Микиитэ сүрдээхтик абаланан эттэ. Амма Аччыгыйа
Хайдах билбэт? Сүүрбэ сыл бииргэ олордубут уонна билбэт ааттаах дии. С. Ефремов
6. Хомуур суолтаны көрдөрөр. ☉ Выражает собирательность
Дэриэбинэҕэ эр киһи ааттаах биир да суох буолбут. Н. Габышев
Кус-куобах ааттаах хойдубут. Уу куһа ааттаах олустаабыт. П. Тобуруокап
Бу кэлбитигэр, көтөр кынаттаах ааттаахтар бары мустубуттар. Суорун Омоллоон
Туох тыынар тыыннаах ааттаахха сатыы былыт буолан кэлэн саба түһэн бырдахтар кыа хааннарын уулууллар. Н. Заболоцкай

I
даҕ.
1. Үчүгэй биилээх, үчүгэйдик хотор, быһар. ☉ Острый, отточенный, хорошо режущий, колющий
Бырдьай, иннигэр талаҕы чохчолоон олорон, саха ууһа охсубут үөстээх сытыы баҕайы быһаҕынан кыһа-кыһа чааркаан оҥортуур. Күндэ
Сытыы биилээх баһымньыларынан ыарҕа төрдүлэрин, тыс үтүлүк саҕаны, быһыта дайбаан тэллэҥнэппитинэн бардылар. М. Доҕордуурап
Ити айылаах сытыы сүгэ ас гыныа үһү дуо, сип-синньигэс, бэйэтэ да ааһан-туоран эбии синньээбит моой туоматын. Н. Заболоцкай
△ Ордук уһуктаах. ☉ Суживающийся к концу, остроконечный, клиновидный
Бэҕэһээ бу моонньубун хайа тардан кэбистэ. Тыҥыраҕа сытыыта диэн... тииҥ оҕотун киэнин курдук. Амма Аччыгыйа
Ыт сытыы аһыыларынан Түүлээх Уллуҥах муос такымыгар түспүтэ. Суорун Омоллоон
Бэҕэһээ Боотур өстөөҕүн сытыы муоһунан ойоҕоско түбэһиннэрэн, дьиэ сабараанньатын үрдүнэн түһэрбит этэ. Н. Заболоцкай
Сытыы үөрбэ атырдьаҕынан бугулу анньан ылаҕын. Т. Сметанин
2. көсп. Күүстээх, киһини ордук хотор, кыаҕын баһыйар (тыал, ыарыы). ☉ Резкий, пронизывающий насквозь (о ветре), сильно выраженный, острый (о болезни)
Хаар түспүтэ. Арыт сытыы тыал үрэрэ. И. Сосин
Сытыы чыпчархайынан быһыта охсордуу тыал үрэр. А. Сыромятникова
Сотору-сотору сабыта көтөр сытыы, сыстыганнаах ыарыылар эпидемиялара элбэх дьон олоҕун уоттуу салаан ааһаллара. ППА СЭЫа
△ Уохтаах, киһиэхэ ордук биллимтиэ, киһи сүрэҕэ чаалыйар. ☉ Сильно действующий на вкус и обоняние, острый
Эриэхэ үүммүт дьылыгар эһэ бэркэ уойар. Оннук эһэ сыата сугуҥҥа уойбут эһэ сыатынааҕар ордук сытыы, ууллаҕас буолар. В. Миронов
Хайах көбүөртэн, чохоонтон уратыта аһыы буолар, көбүөр курдук сииргэ сытыы буолбатах. ТИИ ЭОСА
Ольга Павловна бааҥкаҕа истиэп эрбэһинин туруорбута. Сытыы сыт хоһу тунуйбута. Ю. Чертов (тылб.)
△ Хатан, киһи мэйиитигэр хатанар. ☉ Пронзительный, резкий (о звуке)
Ол сытыы тыаһа эрдэттэн кини мэйиитигэр тахсарга дылы гынна, куйахата күүрбэхтээтэ. Амма Аччыгыйа
Эмискэччи ойоҕоһугар сытыы тыас сирилээтэ, соһуйан кылана түстэ. Т. Сметанин
«Чугаспыт ээ мантан, киһи аҕыйахта үктэнэн тиийэр», — Маша сылыбырас сытыы саҥатынан сып гыннарда. В. Яковлев
3. Кыраҕы, булугас, сэргэх (өй, харах). ☉ Проницательный, острый (ум, глаз)
Маабыра эмээхсин түөрт муннуктаах муус маҥан, кэтит сирэйдээх, мурумултугур муруннаах, сүүһүн анныттан өрүтэ сиэлийтэлээбит, сытыы харахтардаах. Амма Аччыгыйа
Маратик уруккуттан быһа этэн кэбиһэр сытыы өйдөөх уол этэ. А. Сыромятникова
Онон бу уус тыл, сытыы өй, хайа да ырыаһыт, кэпсээнньит киэнэ талаанын улахан өттө буолуохтаах. Эрилик Эристиин
Дьолбутугар, мин сытыы харахтаах буоламмын, чугас киэҥ маар баарыгар тоҥустар дьиэлэрэ (ураһалара) туралларын көрө биэрбитим. «ХС»
4. Ордук сэтэлээх, хотоойу (киһи тылын, саҥатын этэргэ). ☉ Острый, выразительный, сочный (о языке, речи)
Уоллаах эмээхсин эрэ күлбэттэр, кинилэр оҕустарын аһынан киллэрэри дуу, өһүөннээн тоҥоро түһэри дуу мөккүһэн, эйэҕэс сытыы тылларынан күрэстэһэ оонньууллар. Амма Аччыгыйа
Биһигиттэн саамай сытыы тыллаахпыт Таня Павлова тыл кыбытта. Софр. Данилов
Сытыы тыллаах-өстөөх, өйдөөх баҕайы кырдьаҕас эбит! С. Дадаскинов
△ Сыыспат, табыгас (хол., буулдьа). ☉ Меткий, разящий наповал (напр., о пуле)
Сытыы буулдьа табарын, сыыйыы ыстыык анньарын! Эдэр байыас хорсунун, Эрчим илии охсорун! И. Чаҕылҕан
Кэпсээбитэ сэрии Суоһунсуодалын, Буулдьа сытыытын, Сүрэх мөхсүүтүн, Хаан оонньооһунун. В. Яковлев
5. Тугу эмэ быһаарарга ордук кыайыылаах, чобуо, дьорҕоот. ☉ Находчивый, бойкий, шустрый
Сытыы кыыс биһигини «тыла суох» ыыталыырыттан кини күлэрин туттуна сатыы олорор. Амма Аччыгыйа
Онно, кини оннугар атын сытыы соҕус киһи эбитэ буоллар, Кириллов ньүдьү-балайын саралыы тардыа этэ. Н. Лугинов
Эдэр киһи сытыы, хоодуот, хорсун буолуохтаах. Н. Габышев
«Кэскил, арыый тыллаах-өстөөх сытыы киһи, эн баран аҕал», — бүтэһиктээх быһаарыы итинник этэ. Г. Колесов
6. Атаҕынан сыыдам, быһый. ☉ Резвый, быстрый на ноги, спорый, проворный
«Кууһума эдэр эрдэҕинэ сүүрүк, кылыыһыт, сытыы киһи этэ, тоҥуу хаарга сылгыны ойутар диэн баар дуо», — диэн тыллаһара. Н. Павлов
[Т. Сметанин] сытыытын, кытыгыраһын иһин төрөппүттэрэ таптаан «Быһыйа» диэн ааттаабыттара. КНЗ ТС
Чаппа уола Мэхээлэ …… уурбуттуппут курдук дьоҕус быһыылаах-тутуулаах, сытыы сымса киһи. «ХС»
7. Эйэлэспэт мөккүөрдээх, хабыр, быһымах (хол., охсуһуу). ☉ Непримиримый, беспощадный (напр., о борьбе, критике)
Чахчы сытыы киирсиини кэтэһэн, көрөөччүлэр сирэйдэрэ сэргэхсийдэ. Н. Лугинов. Эрилик Эристиин бары айымньылара сытыы кылаассабай ис хоһоонноох буолааччылар. Н. Тобуруокап
Оройуон хаһыатыгар Уһун алаас отчуттарын туһунан сытыы кириитикэлээх ыстатыйа уонна хаартыскалаах сэмэлээһин бэчээттэнэр. В. Ойуурускай
8. Олус чаҕылхай, олус сырдык. ☉ Яркий, режущий глаза
Сир кырса кэнчээрилээн, былдьаһыктаах, кэлэн иһэр күһүҥҥү хаһыҥнаах аргыар кыайбатар курдук диэххэ айылаах, сытыы күөҕүнэн чэлгийэн эрэр эбит. П. Ойуунускай
Күн уотун сытыы иннэтэ Күрдьүгү тэһитэ кэйдэ. Баал Хабырыыс
Сытыы чаҕылҕан ат иннигэр курбуулаан ылла. А. Сыромятникова
◊ Сытыы муннук көр муннук
Сыппах муннукта оҥоруҥ уонна кинини аҥаардааҥ. М сытыы муннукта оҥоруҥ уонна МР биссектрисатын тутуҥ. ВНЯ М-4
Өскөтүн үс муннук биир муннуга көнө эбэтэр сыппах буоллаҕына, оччоҕо атын икки муннуктара сытыылар. КАП Г
ср. ДТС йити, йитиг, тув. чидиг ‘острый’
II
сыт I диэнтэн хай
аата. Утуйуу кэмин сөпкө тутуһуу, атыннык эттэххэ, кэмигэр сытыы уонна туруу олус улахан суолталаах. ЛЛА ЧЧОИ
Чааһынан үлэлиир, онтон — сынньалаҥ, атаҕы өрө тэбэн сытыы. «ХС»
Тимир эриэлсэлэри кууһан сытыыны уонна төбөнү ыспаалаларга кырбааһыны таҥара кимиэхэ да тиксэрбэтин. Ч. Айтматов (тылб.)