даҕ. Албын-көлдьүн, кубулҕаттаах. ☉ Хитроумный, плутоватый
Ити кииллимэр майгылаах анархыыс өйүнэн ииччэх-бааччах сананыллыбыт быһыылар-майгылар бэрт кыраттан үөскээн тахсыбыттара. Эрилик Эристиин. Эрилик Эристиин баай киһи киһиргэс, кииллимэр, сидьиҥ мөссүөнүн арыйар. Н. Тобуруокап

даҕ. Киһи санаатын, иэйиитин сүүйэр, баһылыыр күүстээх. ☉ Волшебный, чарующий
Арсыын тиистээх кыыллартан Алыс чаҕыйбата, Антах-бэттэх хаампата, Албастаах санааланна, Алыптаах айахтанна. Эллэй
Ол алдьархайдаах кэмҥэ, Өлөр биитэр өрүһүллэр мүччүргэҥҥэ Килиэп өлбөт мэҥэ Алыптаах уутугар тэҥэ. И. Федосеев
Атын дьон амарах дууһатын Абылыыр айымньы Алыптаах тылынан Айыллар сокуоннаах. Күннүк Уурастыырап
△ Киһини сөрүүр, үктэтэр кубулҕаттаах албын-көлдьүн быһыылаах. ☉ Хитроумный, коварный, способный окрутить, опутать
Алыптаах ойуун Албаһын атаарбытым, Албынын алкыйбытым, Түөрт уон сылы мэлдьи Түҥнэстибэт түөрэх буолбутум. С. Зверев
Сүүйсүүлээх сүүлүктээһиннээх ат сүүрдүүтүн алыптаах абыгар ылларан баардарын-суохтарын барытын ат атаҕар уган биэрбит. И. Никифоров

даҕ.
1. Кимиилээх, хорсун, иҥнэн-толлон турбат. ☉ Напористый, смелый, бесстрашный
Эльвира, мааҕын киириилээх-тахсыылаах тыллары саҥартаабыт бэйэтэ, билигин хайдах эрэ симиттибит курдук буолла. Л. Попов
Дакылаат, көһүппүттэрин курдук үгүс кириитикэлээх, киириилээх-тахсыылаах буолла. А. Данилов
Сэкирэтээр уола да кыыһа да син биир, кылаабынайа киириилээҕэ-тахсыылааҕа, сытыы өйдөөҕө наада. «ЭК»
2. Сытыы, сылбырҕа; булугас өйдөөх. ☉ Бойкий, подвижный; смекалистый
Күтүөтүм дьэ иирбэ-таарба сырыылаах киһигин, доҕор... Киириилээх-тахсыылаах киһи буолууһуккун. И. Гоголев
Хайахсыттар киһилэрэ модороон көрүҥэр баппат, бэрт сылбырҕа, киириилээхтахсыылаах тустааччы эбит. И. Сосин
Пинигин хаһан баҕарар олус күүрүүлээхтик киирсэр, киириилээх-тахсыылаах оонньууну көрдөрөр. НСС ОоО
3. Албастаах, кубулҕаттаах. ☉ Хитроумный, плутоватый, себе на уме
Ол кыыс сытыы, онуоха эбии киириилээх-тахсыылаах буоллаҕына уол санаатын булкуйуон сөп. П. Чуукаар
Машаны …… эргэ таҥаһынан-сабынан уонна онуоха дьүөрэлээх малынан-салынан эргинэр Рахельга, киириилээх-тахсыылаах дьэбириэй дьахтарыгар, ыыппыта. Н. Чернышевскай (тылб.)
△ Түргэнник уларыйымтыа. ☉ Переменчивый
Мин киириилээх-тахсыылаах, элбэх киитэрэстээх, уустук олоҕу билиэхпин баҕарарбын ийэм бопсоору гынар. Р. Баҕатаайыскай

1. сыһ.
2. Көнөтүк буолбакка, туора-маары, өҕүллэҕэстик. ☉ Криво, извилисто, неровно
   Эрийэ-буруйа барбыт хоппоҕор силистэрдээх, томороон тиит тумуллар. Амма Аччыгыйа
   Куобах оллороот-боллороот ынах бүөрэ сирдэринэн эрийэбуруйа сүүрэр. Н. Заболоцкай
   Балачча эрийэ-буруйа хааман, Павлик даачатыгар тиийэн кэлэбит. «Чолбон»
3. Ытыллан тахсар гына (хол., тыалы этэргэ); эриллэ-эриллэ, эриллэҥнээн тахсар гына (хол. буруону этэргэ). ☉ Кружа в вихре, взвихривая; так, чтобы извивалось, кружилось (напр., о ветре)
   Табах уматынна, буруотун уоһун толлотон эрийэ-буруйа үрэн бурҕаҥнатта. Е. Неймохов
   Эрийэ-буруйа ытыллар дохсун тыал хордоҕой сыыс отун эбэ диэки төкүнүтэн илдьэр. С. Маисов
4. көсп. Көнөтүнэн буолбатах, араастаан эргитэн-урбатан. ☉ Искажая, переиначивая, передёргивая (смысл)
   Ханнык баҕарар тылы ким баҕарар эрийэ-буруйа холбоон-илбээн тугу баҕарар эрдиэн сөп. П. Аввакумов. Суорун Омоллоон айымньыларын араас сыанаһыттар эҥинэҥинник эрийэ-буруйа эрдэннэр элбэхтик мөккүспүттэрэ. Эрчимэн. Уустук боппуруоска Амма Аччыгыйа атыттар курдук эрийэ-буруйа барбакка, биир көнө суолу туппута. Н. Тобуруокап
5. даҕ. суолт.
6. Көнө буолбатах, эриллэҕэс. ☉ Кривой, извилистый, волнистый
   Кини устуруустаан, эллээн бардаҕына, ханнык да эрийэ-буруйа саастаах маһы суолун көннөрөр. «Кыым»
7. көсп. Көнөтө, судургута суох, эргитиилээх-урбатыылаах. ☉ Сложный, витиеватый, хитроумный, замысловатый (напр., о речи, стиле)
   Сайсары эмээхсин эрийэ-буруйа суолун ирдээ да ирдээ, туох иһин? Суорун Омоллоон
   Араас эрийэ-буруйа санаалар Өлөксөйү үүйэхаайа туппуттара. «Чолбон»
   Урут …… эрийэ-буруйа этиилэри, тыллары литератураҕа киллэрэн булкуйаллара. ВГМ НСПТ

аат.
1. Киһи төбөтүн иһинээҕи өйдүүр-толкуйдуур уоргана. ☉ Голов ной мозг
Медиктэр кэтээн көрүүлэринэн, кыһыл оҕо мэйиитин ыйааһына улахан киһи киэнинээҕэр алта төгүл кыра эбит. ОАП ИиЭУо. Киһи уонна дельфин мэйиилэрин ыйааһына чугасаһалларын таһынан, уустук уруһуйдара олус маарыннаһаллар. ДьДьДь
Мэйии мэйии холбуйатын иһигэр сытар. ШВФ З
2. көсп. Киһи өйдүүр, билэр дьоҕура; өй. ☉ Умственные способности, ум
Көр эрэ, бу киһиҥ мэйиитин! Эн курдук көрсүө өйдөөҕү, Амарах майгылааҕы, бэрт мэйиилээҕи кытта билсэ илик этим. А. Софронов
[Ааныка:] Хайдах кырдьа-кырдьыар диэри ньуоска мэйии эбиллибэт баҕайытай? С. Ефремов
3. түөлбэ. Бас, төбө. ☉ Голова
Мэниги таратыма, мэйиигэр тахсыа (өс хоһ.). Ити кэмҥэ төбөтүн туох эрэ кытаанаҕынан охсоллор, Дьуурай мэйиитэ түҥ гынар. А. Фёдоров
♦ Бэдэр мэйии көр бэдэр I
Бэдэр мэйиилэр, ол түҥэтиккэ бэйэбитигэр тиксиэ диэн кэриэлийэн сордоммут эбит тэр ээ. Амма Аччыгыйа
Уопсай үп тэн-астан Охсо түһэн ылааччы Бэдэр мэйии дьоннор Биһиэхэ да бааллар. Р. Баҕатаайыскай. Кумах мэйии үгэрг. — көтүмэх, олус дьалаҕай. ☉ Отно сящийся невнимательно к своей работе, небрежный, неаккуратный
Мэйиигин сыс — төбөҕүн сыс диэн курдук (көр төбө). Мин мэйиибин сынньа таас быарыгар олордохпуна, Суланньа кэлбитэ. «ХС». Мэйиигэр хатаа кэпс. — умнубат гына өйгөр хатаа. ☉ Хорошенько запомни что-л. Киэһэ алтаҕа кэлэргин умнума, мэйиигэр хатаан к э б и с. Н А Г Я Р Ф С II. Мэйиитэ сытыйбыт үөхс. — тугу да толкуйдуур кыаҕа суох буолбут, акаарытыйбыт. ☉ Выжил из ума (букв. мозги его прогнили)
«Мэйиитэ сытыйбыт баҕайы», — диэн иһигэр аҕатын Баадай Барыыһы мөҕөр-этэр. Болот Боотур. Мэйиитэ эргийэр (иирэр) — ыалдьан эбэтэр туохтан эмэ олус долгу йан, хараххар тулалыыр эйгэҥ барыта эргийэн эрэр курдук буол. ☉ соотв. голова идёт кругом, голова кружится
[Уол:] Итирдим ээ, көр эрэ, ити сир эргийэр! Мэйиим иирдэ. А. Софронов
Оо, сүрүн баҕаһын, киһини хаһыытаппытынан уокка сиэтэн өлөрөр диэн! Сүөдэр итинтэн мэйиитэ эргийэр, сүрэҕэ өлөхсүйэр. Н. Якутскай
Баһылай оҕонньор туран уотун оттоору гыммыта мэйиитэ эргийдэ. Далан. Саһыл мэйии үгэрг. — албынныыры, албынна һары үчүгэйдик сатыыр киһи, албын өйдөөх. ☉ Хитрый, плутоватый человек
Лэгиэн албас санаалаах, угаайылаах өйдөөх, саһыл мэйии этэ. Күннүк Уурастыырап
Ити саһыл мэйии баар-суох бөҕөспүтүн Тыыннаахтыы былдьаата буолбаат. И. Гоголев. Тииҥ мэйии үгэрг. — мындыр, киитэрэй өйдөөх киһи. ☉ Очень хитрый, изобретательный, хитроумный человек
Онтукаҥ бээ тииҥ мэйии, истибитин-көрбүтүн умнубат, өйүгэр тутар киһи. «ХС». Тэ һэҕэс мэйии кэпс. — истибитин умнан кэбиһэр, умнуган. ☉ соотв. дыря вая голова
Тэһэҕэс мэйии, харчытын эмиэ умнан бараахтаабыт дии! НАГ ЯРФС II. Улар мэйии үгэрг. — акаары, аҥала өйдөөх киһи. ☉ Глупец
Ул а р мэ йии! Ити ханна бардаҕым диэн барбыт быһыыта буолуой. А. Софронов. Хоҥ мэйии үгэрг. — олох акаары киһи, өйө суох. ☉ Слабоумный человек
Оо, хоҥ мэйии! Эбэ хотун икки эҥээригэр Миигиннээҕэр өйдөөх суох дии санаан Киэ бирэр этим, киһиргэнэр этим. И. Гоголев
П а д а ҕ а н ы ! Ол хоҥ мэйиилэр хантан үөрэҕи ылыахтарын баран. Н. Якутскай. Эт мэйиитинэн кэпс. — ким да көмөтө суох, бэйэтин өйүнэн, бэйэтэ билэринэн. ☉ Без посторонней помощи, своим умом
«Бэйэтэ билэр» Микииппэр Көрбөтөҕүн даҕаны «Көхсүтүнэн сэрэ йэр» Истибэтин даҕаны «Эт мэйии тэ» эргитэр. П. Т обуруокап. Ийэлээх аҕата бэлэхтээбит эт мэйиитинэн, таһыттан таммаҕы эбиммэккэ эрэ үйэтин моҥоото. Ф. Софронов
ср. др.-тюрк. мейи, уйг. мейэ, тат. ми ‘головной мозг’