I
аат., кэпс.
1. Тыал үрэр күүһүнэн барар хараабыл маастатыгар тиириллэр халыҥ таҥас. ☉ Парус
Баарыстарбытын кэннибититтэн үрэр тыал тиирэ киэптиир. Н. Якутскай
Ханна эрэ күөх муораҕа Туналыйаллар баарыстар, Мин туолбатах дохсун баҕа Санааларым быһыылаахтар. И. Гоголев
2. Баарыһынан барар оҥочо, яхта уо. д. а. ☉ Парусное судно
Маннык бэйэлээх баһаам уулаах, күүстээх сүүрүктээх өрүһү сатаан туһамматтар, борохуоттааҕар буолуох, баарыһынан сылдьар ньыманы билбэккэ, таһаҕаһы сайын ындыынан таһаллара. П. Филиппов
Икки күөл күөх урсун иэннэрин көрөбүн. Онно арыт балыксыт баарыһа маҥхайар. А. Пушкин (тылб.)
Баарыспыт хоптолуу устан Күөрэҥнээн иһиий, Аргыс тыал эбии дьалкытан Күүһүрдэн биэриий. Н. Босиков
3. эргэр. Күүстээх тыалтан өрүскэ, күөлгэ улахан балкыыр, үөмэхтэс долгун түһүүтэ. ☉ Шторм (обычно на большом озере, реке)
Бадык эбэбит баарыһа турбут. ПЭК СЯЯ
II
аат., хаарты. Хаарты оонньуутун аата (алталыы хаартынан сүүс биир хараҕы сабыахтарыгар диэри оонньууллар). ☉ Сто одно (карточная игра шестью картами: побеждает тот, кто первым набирает сто одно очко)
Ол быыһыгар саамай таптыыр оонньуутун, баарыһы, эмиэ умнубатылар. Н. Заболоцкай
Тугу гыныахха – баарыста туруоруҥ. Н. Габышев

даҕ.
1. Түргэнник ууллар (хол., хаар); түргэнник ньалҕарыйан барар (хол., сыа, арыы). ☉ Быстро тающий (напр., о снеге); незамерзающий, легко расплывающийся (напр., о жире, масле)
Сотору-сотору хоп-хойуу, упууллаҕас хаар эбэтэр ичигэс ардах түһэрэ. Күннүк Уурастыырап
Халыҥ ууллаҕас хаары кэһэн, кини диэки дьулуспута. Н. Габышев
[Эһэ] сыатын өҥө маҥанныҥы саһархай, дьэҥкир арыы курдук. Ууллаҕаһа бэрт буолан, бэл, тохсунньу торулуур тымныытыгар таһырдьа тоҥмот. ПАК АаТХ
Сылгы сыата хаас киэнин курдук олус ууллаҕас. АНП СЭЭ
2. Үрдүк тэмпэрэтиирэттэн ууллан убаҕастыҥы турукка киирбит (кытаанах эттик: хол., хорҕолдьун, көмүс туһунан). ☉ Разжижающийся под воздействием высокой температуры, плавкий (напр., об олове, серебре)
Сир-ийэ ис итиитин иһигэр иҥэринэн истэҕин аайы ууллаҕас хорҕолдьун ийэ буорга булкуһан, хам тоҥон испитэ үһү. С. Федотов
Сөп-сөрүүн үрүйэ, Ууллаҕас көмүстүү, Долгуйа сытаахтыыр. Т. Сметанин
Сир хаҕа быһыта барбыт сирдэринэн ууллаҕас боруодалар ыгыллан тахсаннар, сир ньуурун сойбут лаванан бүрүйбүттэрэ. КВА МГ
3. көсп. Сымнаҕас-сылаас, нарын иэйиилээх. ☉ Мягкий, нежный, чуткий
Ууллаҕас сүрэхпин угуттуур мичилтэн Уйалаах хоптолуу уйа суох үөрэрим. Д. Дыдаев
Кинээс мүһэ иһиттэн охсуллан сибилигин тахсыбыт сылаас силиилии ууллаҕас тылларынан ньалҕаарыта турда. М. Доҕордуурап
Сэһэн тэптэн истэҕин аайы, бу чуумпу алаастан истиҥ иэйии, ууллаҕас уйулҕа саҕыллан истэ. С. Федотов

1. даҕ.
2. Ыараханы (хара үлэни, ыарахан ыйааһыннааҕы) кыайар-хотор, этэ-сиинэ, быччыҥа модьу-таҕа (дьон, кыыл туһунан). ☉ Физически сильный, здоровый, крепкий (о людях и животных)
   Аҕыйах мүнүүтэнэн кыыс Никита күүстээх илиититтэн тутуһан саҥа көтөн эрэр хоптолуу дайбыта [хаҥкылаан]. Н. Лугинов
   Кинилэр дьиэлэрин таһыгар күүстээх дьон холонон көрөр таастара баара. Р. Кулаковскай
   Кини симэн оҥорбут курдук эт мөҥүрүк, күүстээх, үөскүлэҥ көрүҥнээх киһи, нэһилиэк үрдүнэн аатырар бастыҥ үлэһит. А. Бэрияк
   «Ок-сиэ, күүстээх да, аллаах да табалар!» — дэһэллэр. Н. Тарабукин (тылб.)
3. Элбэх үлэһит илиини солбуйар, үрдүк көдьүүстээх, таһаарыылаах, модун кыахтаах (техника туһунан). ☉ Мощный, обладающий высокой производительностью (о технике)
   Оо, маннык киэҥ уораҕайдаах дойду уутун-хаарын, кутатын-дьэбэтин күүстээх массыыналарынан сиритэ тардыталаан кэбиспит киһи ньии! Амма Аччыгыйа
   Модун күүстээх экскаватордар ыстаал тимир таккыаччыларынан ол тааһы быһа хадьырыйан ылан куталлар. И. Данилов
   Улахан күүстээх электростанциялаах, сылаас, суунар баанньыктаах бөһүөлэги тутуохпут диэн ким эмэ түүлгүтүгэрбиккитигэр санаабыккыт дуо? М. Доҕордуурап
4. Модун, модун кыахтаах. ☉ Мощный, могущественный, всесильный
   Кэлэктиип түмүллүүтэ модун күүстээҕин эдэр үлэһит кууһан, тутан көрбүттүү биһирээбитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Ол иһин Биһиги дойдубут Бараммат баайдаах, Барҕа далай күүстээх эбит. Т. Сметанин
5. Элбэх сэрииһиттээх, үчүгэйдик сэбилэммит өстөөҕү кыайар кыахтаах (хол., аармыйа). ☉ Многочисленный, хорошо вооруженный, мощный (об армии)
   Күтүр үрэх Күрүлгэнин курдук Күүстээх сэриилэр Күөттэспитинэн бардылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Ньуукка туой дьоҥҥо кэпсиир үһү… Бу илин диэкиттэн сүрдээх улахан күүстээх үрүҥнэр иһэллэр, кыһыллар бары дойду үрдүнэн кыайтаран эрэллэр диэн. С. Ефремов
6. Киһи сэниэтин эһэр, илиһиннэрэр, олус тэтимнээх (үксүн үлэ туһунан). ☉ Требующий больших затрат энергии, тяжелый, изнурительный (труд)
   [Борокуот аал] Ыраах айан диэн ылларбата, Уһун айан диэн утаабата, Күүстээх айан диэн мөлтүөбэтэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Күүстээх үлэ көхтөөх тэтимиттэн сир титириир, салгын хамсыыр. И. Данилов
   Күүстээх үлэттэн кэрэ иэйии, Эппэр-сииммэр доруобай сылаа баар. С. Тимофеев
7. Дьайыытынан, кэриҥинэн улахан, кыайыылаах-хотуулаах. ☉ Значительный (по величине, степени), действенный, сильный
   Күүстээх сүүрүк. Күүстээх саҥа.  Хоту диэкиттэн сүр күүстээх холорук аара түбэһэ түспүт бугулларын барытын ыһан кэллэ. Амма Аччыгыйа
   Эмискэ, алҕас, ис сүрэхтэн туттуллубут тыл сороҕор оннук күүстээх буолар. Н. Заболоцкай
   Ханнык күүстээх этиҥ тыаһа, туох ама тэҥнэһиэй, бу тыаска! Т. Сметанин
   △ Дириҥ, иэйиилээх (киһи иэйиитин, сөҕүүтүнмахтайыытын туһунан). ☉ Большой, сильный, сопровождаемый глубокими переживаниями (о чувствах, впечатлениях)
   [Сережа] тугу барытын баһыйар күүстээх тапталы күүтэрэ. Н. Лугинов
   Таптал күүстээх дьалхааннарын Мин эдэр сааспар билбитим. П. Тобуруокап
   Төрөөбүт дойду таптала күүстээх даҕаны! Ахтылҕана уохтаах даҕаны! Т. Сметанин
   △ Түргэнник дьайар, сотору кэминэн биллэр түмүктээх (хол., эмп). ☉ Сильнодействующий, эффективный, быстродействующий (напр., о лекарстве)
   Мин улааттахпына, саамай-саамай улахан дуоктар буолуом, эйиэхэ бороһуок биэриэм… саамай күүстээх, саамайдааҕар саамай бороһуогу. Эн оччоҕо хаамар, сүүрэр, үҥкүүлүүр буолуоҕуҥ. Амма Аччыгыйа
   «Тыый, доҕоор, итинтикэҥ дьаат эбээт, алдьархай күүстээх», — диэтэ Николай Артемьевич. П. Егоров. Ынаҕы раздойдуур уонна сиэмэлиир саҕана күүстээх, үчүгэй иҥэмтэлээх, хаачыстыбалаах аһылыктарынан аһаталлар. Ыанньыксыт с.
8. Кытаанах, булгуруйбат, тулуурдаах (үксүн санаа туһунан). ☉ Обладающий твердой, сильной волей, стойкий, сильный духом
   [Михаил:] Сибилигин саа да уоһугар турдарбын, мин санаам күүстээх, мин итэҕэлим кытаанах! С. Ефремов
   Киһи төһөнөн өйдөөх да, соччонон кэрэ дууһалаах, күүстээх санаалаах, соччонон үлэ араас көрүҥэр барытыгар дьоҕурдаах буолар. «ХС»
9. Бастыҥ, чулуу, кыахтаах. ☉ Выделяющийся своими способностями, талантливый, сильный в чем-л. «Эн чахчы күүстээх теоретик эбиккин!» — Сеня киһитин өссө эбии тэптэрэн биэрэр. Н. Лугинов
   Биһиги оскуола оҕолорун нуучча тылыгар күүстээхтэр диэн этэр буолаллара. П. Аввакумов
   Ансаамбыл бырагырааматыгар эбэн Саха музыкальнай тийээтирин күүстээх солистарын А.Е. Ильинаны уонна И.П. Степановы киллэрдибит. «ХС»
10. аат суолт. Күүһүнэн холооннооҕо суох киһи, бухатыыр. ☉ Обладающий недюжинной силой, силач
    Икки атахтаах бастыҥ дьоруойунан, күүстээҕинэн үйэ-саас тухары ааттаммыт Геркулес ыраахтааҕы көньүүһүнэтин ыраастаан — барыта уон икки итинник сырыылары оҥортоон аатырбыта. Суорун Омоллоон
    Ситиини-кыайыыны дьүһүннээн этэргэ, Силлиэрэр күүстээхтэр, сиэттиһэн туруоҕуҥ! Күннүк Уурастыырап
    Кэлин уһугар күүстээхтэртэн күүстээхтэр хааланнар күрэс былдьаспыттара. Н. Лугинов