прил. I. (подготовленный, приготовленный) бэлэм; быть готовым бэлэм буол; обед готов эбиэт бэлэм; 2. (законченный) хотуобай, тигиллибит, бэлэм; готовое платье хотуобай таҥас; 3. на что или с неопр. (склонный, согласный) бэлэм, тук курдук; он готов на всё кини барытыгар бэлэм.

I
туохт. Кимиэхэтуохха эмэ илиигинэн хатана, ыйана түс. ☉ Повиснуть на ком-чём-л., ухватившись руками, на руках
[Күкүр Уус:] Оҕом баара буоллар, кэлэн моонньубар ыйааста түһүө этэ. Суорун Омоллоон
Киниэхэ олус үөрбүт кини доҕоро, кини туһуттан бөртөлүөккэ ыйааста сылдьыбыт, өлөрүн да кэрэйбэтэх хоһуун уол утары сүүрэн иһэрэ. У. Захарова
Ким эрэ кэнниттэн ыйааста түһэн баран, хараҕын саба тутта. «ХС»
[Оҕолор] тииккэ ыйаастан илиилэрин, атахтарын бараатылар. «Чолбон»
II
аат.
1. Ким-туох эмэ төһөнү үктүүрүн, төһө ыараханын быһаарар тэрил. ☉ Прибор для определения веса кого-чего-л., весы
Бу эбэм бокуонньук ыйааһына. Төбөм остуолтан быгар буолуоҕуттан кыҥастаспыт ахан тэрилим тураахтаатаҕа. П. Тобуруокап
Ыйыырга таба түмүктэри ылар наадатыгар, ыйааһын олоҕо сытыарытык олордуллуохтаах. ПАВ Ф-6
Уолаттар килиэби харса суох кыра куһуок гына быспытынан бараллар, ыйааһыҥҥа уура охсон ылаллар. «Кыым»
2. Ким-туох эмэ төһөнү үктүүрэ, төһө ыарахана. ☉ Тяжесть кого-чего-л., определяемая взвешиванием
Госпиталга балтараа ый сыппытым кэннэ бу дойдубар ыыттылар …… ыйааһыным аҥаарын кэриҥин сүтэрбит этим. С. Маисов
«Ыйааһыныҥ нуорманы таһынан барбыт, олус эбиллибит», — диэн быраастар сэмэлээбиттэрэ. ЛМ А
Бу искириипкэ ыйааһына хотуобай искириипкэтээҕэр чэпчэки уонна тыаһа өссө үчүгэй буолбут этэ. ЧАИ СБМИ
3. көсп. Ким эмэ аптарытыата, кимиэхэ эмэ оҥорор сабыдыала. ☉ Авторитет, влияние, вес
Ыйааһына чэпчээбит, сыаната түспүт киһи (өс хоһ.). Ыйааһына арыый чэпчээн сылдьар. Амма Аччыгыйа
Ийэ дойду көмүскэлин бэтэрээннэрэ үлэҕэ-хамнаска эрэ буолбакка, олоххо-дьаһахха, сиэр-майгы боппуруостарыгар да ыйааһыннара улахан. АДГ СКУо
◊ Мэһэмээн ыйааһын эргэр. — ыйааһын быһыытынан туттуллар биир киилэ кэриҥэ арыы, үүт киирэр хаппахтаах кыра туос иһит (мэһэмээн). ☉ Берестяная посуда, служившая в старину мерой для масла, молока и пр., вмещавшая около одного килограмма
Сахалар эти, бурдугу, арыыны мэһэмээн ыйааһыҥҥа ыйаан ылсаллара-бэрсэллэрэ. МАП ЧУу
Өлүү ыйааһын көр өлүү II. Үүт өлүү ыйааһына ареометр диэн судургу оҥоһуулаах прибор уонна 250 мл истээх силииндир көмөтүнэн бэрт дөбөҥнүк быһаарыллар. НАА ҮүЫаАХТ
Убаҕастар өлүү ыйааһыннарын быһаарарга ареометрынан туһаналлар. КДМ Х
Тыыннаах ыйааһын көр тыыннаах. Сүөһү тыыннаах ыйааһынын чуолкайдык билэргэ, ыйаан көрүллэр. КПЫ
Эмнэрэн улаатар ньирэйдэр тыыннаах ыйааһыннарынан уонна саастарынан биир тэҥ буолаллара ирдэниллэр. ПНС ЫСҮө. Хаантаар ыйааһын көр хаан- таар. Былыр хаантаар ыйааһынынан тутталлара. Ыйааһын чааскыта — ыйааһыҥҥа баар икки төгүрүк хаптаҕай тэриэлкэлэртэн биирдэстэрэ. ☉ Одна из двух круглых и плоских тарелок у весов
Уулаах бытыылканы ыйааһын чааскытыгар олордон баран, киирэлэри ууран тэҥнээҥ. КВА Б
Ыйааһыны тэҥнииргэ ыйааһын атын чааскытыгар кыра киирэлэри уурарга тиийиллэр. ПАВ Ф-6

даҕ.
1. Ыарахана суох, кыра ыйааһыннаах. ☉ Лёгкий по весу, легковесный
Эчи ырааһын, сибиэһэйин, түү курдук чэпчэкитин, эдэр хатыҥ курдук көнөтүн, нарынын. Софр. Данилов
Бу искириипкэ ыйааһына хотуобай искириипкэтээҕэр чэпчэки уонна тыаһа өссө үчүгэй буолбут этэ. ЧАИ СБМИ
Тайах оҕотун ыйааһына ийэтин ыйааһынынааҕар үс төгүл чэпчэки буоллаҕына, тайах оҕотун ыйааһына төһөнүй? ПАИ СМС
2. Оҥорорго, толорорго ыарахана, уустуга суох (хол., үлэ). ☉ Несложный, нетрудный для выполнения (напр., о работе)
Сүрэҕэ суох үлэ чэпчэкитин, ас минньигэһин талар (өс хоһ.). [Сеня эксээмэнин билиэтин] боппуруостарын чэпчэкилэр диэн үөрүөн дуу, эбэтэр ыарахаттар диэн хомойуон дуу билбэтэ. Н. Лугинов
Холкуоска даҕаны чэпчэки үлэ элбэх. М. Доҕордуурап
3. Куртах буһарарыгар үчүгэй, ыарахана суох (аһылыгы этэргэ). ☉ Лёгкий, легко перевариваемый (о пище)
[Таба] этэ минньигэс, иҥэмтэлээх, киһи куртаҕар чэпчэки. ҮҮүДь
4. Истэргэ үчүгэй, ис киирбэх (муусуканы, ырыаны этэргэ). ☉ Лёгкий, развлекательный (о музыке, песне)
[Сыбаайбаҕа] остуолга оонньоторго чэпчэки муусуканы талыллар, оттон тыл этии кэнниттэн туш оонньонор. ФВН ЭХК
5. Олоххо куттала суох, халымыр (бааһырыыны, эчэйиини этэргэ). ☉ Не представляющий угрозы для жизни, неопасный (о ранении)
Табаарыс, эн бааһырыыҥ чэпчэки эбээт. Амма Аччыгыйа
Мин бу атаакаҕа хаҥас тобугум үөһээ өттүнэн чэпчэки бааһы ылбытым. «Чолбон»
6. Кыыһыра, тымта сылдьыбат, элэккэй, үөрүнньэҥ (киһи майгытын этэргэ). ☉ Дружелюбный, незлобный, приветливый (о характере человека)
Дьоҥҥо куһаҕаны оҥорбот, өс киирбэх, чэпчэки дууһалаах киһи. В. Яковлев
Чэпчэки тыыннаах киһи элбэх доҕордоох, ыалдьыттаах, эйэҕэс. А-ИНА БТ
7. Ыарахана суох, кыра сыаналаах (атыыга тахсар малы-салы этэргэ). ☉ Недорогой, дешёвый (о товаре, выставленном на продажу)
[Василина:] Өйө суох муҥнаахтары чэпчэки сыаналаах кыбартыыраларынан көөчүктээн, хаарыаннаахай харчыларын мүччү туттаран ыллаҕым эбээт. У. Ойуур
Чэпчэки сыаналаах, мөлтөх хаһаайыстыбалаах табаардарга сыана булкуллуута тоҕо эрэ тахсыбатах. М. Попов
Саҥа сиртэн хостоммут чох бэйэҕэ турар сыаната чэпчэки буолуоҕа. «Чолбон»
8. Эр дьону кытары сыһыаныгар дьоһуна суох, сэлээр (кыыһы, дьахтары этэргэ). ☉ Легкомысленный, доступный в отношениях с мужчинами (о женщине)
Холобура, дьүһүнүнэн хартыына курдук гынан баран, тыал курдук чэпчэки кыыһы хайа киһи аанньа ахтыан, астыныан, иһиттэн таптыан сөбүй? Суорун Омоллоон
Суон Маша, хата, дьиэ кутуйахтарыгар эрэ кэпсээбэтэ ини — «буортуйбут» устудьуон уонна сытыы, чэпчэки дьахтар саҥа «кыайыытын» туһунан. Н. Габышев
Кини Маайаны эр дьону мунньар чэпчэки дьахтар диэн бэйэтин кэтэх санаатынан быһа өйдөөн, ол суолунан бүдүмүктүк баран, ыган-түүрэн билиннэрэ эрэ охсор санаалааҕа. «ХС»
♦ Чэпчэки илиилээх көр илии. «Чэпчэки илиилээх» диэн сорох [көтөҕөөччүлэр] мэлдьи ыҥырыыга сылдьаллар. «Саха с.»
◊ Атаҕынан чэпчэки — түргэнник сүүрэр, хаамар, сүүрүк (киһини эбэтэр аты этэргэ). ☉ Быстро бегающий, скорый в ходьбе (о человеке или лошади). Көр бу, үчүгэй чинчилээх барахсан эбит ээ, бука, атаҕынан чэпчэки ат буолара буолуо… Амма Аччыгыйа
Мин оччолорго эдэрбин, тэтиэнэхпин, атахпынан чэпчэкибин. Н. Абыйчанин
Нохоо, Сэмээн, эйигин киһи барыта атаҕынан чэпчэки, улахан сүүрүк киһи оонньообокко саһан сылдьар, сүүрүүгэ киирсиэн сөп этэ дииллэр. И. Сосин
Кини атаҕынан уһулуччу чэпчэки киһи эрээри успуорт ситэ сайда, тэнийэ илигинэ үөскээн …… кистэнэн бэйэтин биллэрбэккэ, оонньообокко хаалбыт. Эрчимэн. Чэпчэки атлетика — спорт көрүҥэ: манна сүүрүү, хаамыы, ыстаныы, диискэни, үҥүүнү уһуҥҥа быраҕыы о. д. а. киирэр. ☉ Вид спорта: бег, ходьба, прыжки, метание копья, диска и т. д. — лёгкая атлетика
Чэпчэки атлетикаҕа Гаврил Фёдорович Нохтунскай өр сылларга оҕолору эрчийдэ. И. Павлов
Николай чэпчэки атлетикаҕа эмиэ умсугуйбута. ССТ. Чэпчэки олох — улахан сырата суох, үлэлээбэккэ харчыланан, көрү-нары батыһан олоруу. ☉ Лёгкая жизнь
[Петя:] Оттон билигин чэпчэки олох, үлэ иннигэр маамаҕын сүүрдэ сылдьаҕын. С. Ефремов
ср. казах. жеҥил, уйг. йеник