даҕ., кэпс. Саллаакка, кини сулууспатыгар сыһыаннаах. ☉ Предназначенный для солдата, свойственный солдату, его службе, солдатский
Саллааскай хочулуокпун бу сарсыарда бырахпытым, ити иһит билигин миэхэ наадата суох. И. Никифоров

даҕ. Сыыҥкаттан оҥоһуллубут. ☉ Цинковый
Арай кинилэр хочулуоктарын түгэҕэр сыыҥкабай ньуоскалара лоһугуруура чуолкайдык иһиллэр. Г. Колесов
[Оҕонньор] хойуу тиистээх сыыҥкабай тараахтаах буолар, онтунан баттаҕын өрө тараанар. У. Нуолур
Киэптээн топпут ынахтар Кэбинээхтии сыталлар. Сыыҥкабай биэдэрэҕэ үүт Сырсан, чырдырҕаан түһэр. М. Тимофеев-Терёшкин

тыаһы үт. туохт. Туохха эмэ охсуллан бүтэҥитик тыаһаа (үксүн мастан, металтан оҥоһуллубут эттиктэр тустарынан). ☉ Издавать глухой дробный стук, ударяясь друг о друга (обычно о деревянных, металлических предметах)
Сүүрэн иһэр олугун кэҥэттэ, сүгэ сылдьар хочулуогун, куруускатын тыаһа эбии холугураата, бастаан иһэр саллааттары ситэ баттаата. И. Никифоров
Ойуур иһигэр тэйиччи сөп буола-буола таба хоботун тыаһа бүтэҥитик холугуруур. С. Никифоров

туохт. Тугунан эмэ туох эмэ тулатын бүүрүктүү, кыһалыы уур. ☉ Обкладывать по краю, окаймлять что-л. чем-л.
Аны эрбэһин бөҕөнү үргээн, көтөҕөн мадьалытан аҕаламмын, [дурдам] ханан да кылайан көстөр хайаҕаһа суох гына чачылаан-чачылаан, хараҥа буолуута бүтэрдим. Р. Кулаковскай
[Иин] уутун хочулуокпутунан баһа сатаан баран, хатырыгынан чачылаан, синиэлигэр суулаан көмпүтэ буолбуппут. ССХУо
Икки үлэһит сибэкки олордоору күөрэлээбит сири суоруллубатах адаархай тааһынан чачылыы турар. Л. Толстой (тылб.)

туохт., кэпс.
1. Бөҕүөрбүт киһи курдук бытааннык, көнтөрүктүк тутун, хамсан. ☉ Делать что-л., словно окоченев от холода, медленно и неуклюже
[Ийэтэ эмээхсин] иитэ-саҕата биллибэт гына алдьаммыт, тырыттыбыт нэк истээх сону, бакыр-такыр тарбахтарынан бобо-хайа тутан, абырахтаан бөҕүөстэр. Эрилик Эристиин
Ланцев сөллүбүт обмоткатын ынчыктыы-ынчыктыы баанан бөҕүөстүөр диэри мин хочулуокпар холуодьастан уу баһан аҕаллым. И. Никифоров
«Бэйи, бэйи, тохтоо», — Сортуохап бөҕүөстэн сүһүөҕэр турда. А. Сыромятникова
2
көр бөлүөһүн. «Сергей, эн үчүгэй киһигин, ону мин билэбин, — [Кирилл] тыла бөҕүөстүбүт. — Эн миигин баалаама …… Уолаттар бүгүн миигин кыайдылар. Арыгынан кыайдылар». В. Яковлев

I
ис диэнтэн дьаһ
туһ. Ээ, арба даҕаны, тойоммор иһэрдэрбэр биир эмэ иһит арыгыны ылларбын үчүгэй буолсу. А. Софронов
Михаил Иванович балыыһаҕа күннэтэ үстүү-түөртүү укуолу ылара уонна өссө элбэх таблеткалары, бороһуок эмтэри иһэртилэр. Н. Лугинов
Арай биирдэ өйдөнөн кэлбитим: ийэм ытыы-ытыы өйөөн олордор эбит, балтым кыыс ылтаһын куруускаҕа уу аҕалан иһэрдэ сатыы турар. Эрилик Эристиин
II
туохт., тех. Тимир эттиктэри ууллаҕас металынан сыһыаран холбоо. ☉ Паять, припаивать, запаивать что-л. Онно паяльнигынан олус элбэх боруобаттары хорҕолдьунунан иһэрдэн, аналлаах сирдэргэ холботолуохтаах. Н. Лугинов
Уолан [киһи аата] убатыллыбыт бальзамтан кыра ампулаҕа кутан баран, горелкаҕа бүөлүү иһэрпитэ уонна саҥата суох миэхэ ууммута. Г. Угаров
- Хочулуогу иһэртэрэ аҕаллыҥ дуо? - Иһэртэрэ, - диэбитэ Ногин. Ю. Чернов (тылб.)

1. туохт.
2. Илиини күүскэ хамсатан (садьыйан) тутан турар эттиккин элит, илк. ☉ Бросать, кидать, метать
   «Мэ, бу иһиккин харай», — диэтэ Хара Бытык быдараахпын быраҕан биэрэ-биэрэ. Н. Неустроев
   Олорор дьон икки ардыларынан атаҕын тумсун батары биэрэн, өрө ыстанан, күүлүн үөһэ, үһүс долбуурга бырахта. Амма Аччыгыйа
   Деомид Бакланов уҥуохтара босхо барбыта, бэлэмнии тутан сытар бэстилиэтин сиргэ бырахпыта. Н. Якутскай
3. Тугунан эмэ дьарыктанаргын тохтот, уурат. ☉ Прекратить занятия чем-л.
   Ол Ньуукка үөрэҕин быраҕан, тыаҕа тоҕо тахсыбыта буолла? С. Ефремов
   Оҕонньорбун, үлэбин да бырахпытым ээ диэн, хата, үөрэрим. Софр. Данилов
   Сороҕор биһиги эрэнэр тустууктарбыт дьарыктарын наһаа эрдэ быраҕаллар. «Кыым»
4. Кими-тугу эмэ ханна эмэ хааллар. ☉ Покинуть, оставлять кого-что-л. где-л. «Миигин бырах
   Бэйэҥ бар. Саатар эн тыыннаах орт», — диэбитэ кини доҕоругар. Суорун Омоллоон
   Бачча бултаан баран быраҕарым кыһыылаах, тахсан арааран түһэрэргэ тиийдим. Т. Сметанин
   Үҥэн-сүктэн көрдөһөбүн. Халыҥ аньыыбын бырастыы гын. Тыыннаахпар аны эйигин соҕотохтуу быраҕыам эрэ суоҕа. Н. Лугинов
5. кэпс. Кими-тугу эмэ ханна эмэ тугунан эмэ тиэйэн, тиэрдэн биэр. ☉ Довезти, доставить кого-что-л. «Оччоҕо, оперативнай группаны “АН-2” сөмөлүөтүнэн Н-скай аэродромҥа быраҕыахха!»— диир подполковник Привалов. Н. Якутскай
6. даҕ. суолт. Мээнэ барбыт (хол., мэник буулдьа туһунан); үөрүттэн быстан мээнэ барбыт (хол., таба туһунан). ☉ Оторвавшийся и ушедший далеко от стада (напр., об олене); случайный, шальной (напр., о пуле)
   Кэпсиир мииннээх хочулуокка Бырах Буулдьа түһэрин, Эр сахалар кыргыска Холкуларыгар түһэллэрин. И. Гоголев
   Бырах буулдьаҕа таптаран, Кеша госпитальга киирэргэ күһэллэр. «Кыым»
   тюрк. брак, бырак
   ♦ Күөгү бырах көр күөгү
   Атыыһыт бу кэлэн, Көлдьүн өйүнэн эргитэн, Күөгү быраҕа олорор. С. Васильев
   Мутугунан быраҕар муҥур үйэ көр мутук. Мутугунан быраҕар Муҥур кылгас үйэҕэ Күнү-дьылы барыаҕыҥ Киэҥ кэскиллээх үлэҕэ. Баал Хабырыыс
   Өрө бырах көр өрө. Мин Дайбыырап ыскылаатыттан үчүгэй, сыаналаах табаардары куоракка киллэрэн сыанатын өрө быраҕан атыылыырым. Умса бырах, иттэннэри бырах көр умса. Умса бырах, иттэннэри бырах — үүт-үкчү кини курдуга. Н. Босиков
   Ууга тааһы бырахпыт курдук көр уу. Ууга тааһы бырахпыт курдук сураҕа суох сүппүтэ. И. Федосеев
   Мэхээс болуотун үөккэ баайбыта, сэрэнэн үөһэ Ваняҕа тахсыбыта, көһүйбүт оҕо ууга тааһы бырахпыт курдук барар кыахтааҕа. «ХС»
   Хаайыыга бырах көр хаайыы. Дьэ, ол иһин өстөөхтөрүҥ, Турция соллоҥ баайдара, [Назым Хикмет] Сырдык тыыҥҥын өһөрөөрү Хаайыыга бырахпыттара. Эллэй
   Ыраахтааҕы былааһа куруһуогу арыйан баран, кини кыттыылаахтарын хаайыыга бырахпыт. П. Филиппов
   Харахха быраҕыллар көр харах. Мин айымньыларым мантан сүүйтэриэхтэрэ суоҕа. Хата, баҕар, үчүгэйдэрэ ордук харахха быраҕыллыа. «ХС»
   Хараххын быраҕан ыл көр харах. Полина Сидоровна туох эрэ саҥа дуорайбытыгар ыҥыраллар дуу диэн чөрбөйдө, көрүдүөр, палааталар диэки хараҕын быраҕан ылла. «ХС»
   ◊ Биллэҕэ бырах көр биллэҕиннэри
   Дэлиһиэй кинээс хара кыл дөйбүүрүн таҥнары туппут, кирдээх хомуһуол сонун санныгар биллэҕэ бырахпыт, көөһөкүс гына көтөн түстэ. Эрилик Эристиин
   Онно өйдөөбүтүм: Иван, миигин көхсүгэр биллэҕэ быраҕан баран, сүһүөҕүн былдьаһан байааттаҥныы иһэр эбит. Н. Кондаков. Бырах бар — туохтан, хантан эмэ быстан, арахсан мээнэ бар, сүтэн хаал. ☉ Отбиться (от стада), одичать (о домашних животных); потеряться (о человеке)
   Киэҥ халлааҥҥа «угуттуур» Мородулары булаары, Бырах барбыт тугуттуу Күн күлүмэр мунуоҕум. С. Данилов
   Муҥнаах кыыс сэрэйэрэ Уол бырах барарын, «Санаар!» — диэн эймэнэрэ, Этэрэ кэриэһин. Таллан Бүрэ. Атаах кыысчаан өһүргэнэн, Бырах бараат, сүтэн хаалбыт, Омоҕой баай мөҥөн, үөҕэн Эллэйи үүрэн ыыппыт. И. Гоголев
   Иилэ бырах көр иил. Тэһиинин ыҥыыр хоҥсуоччутугар иилэ быраҕаат, атын холго сырбатта. Амма Аччыгыйа
   Тиит мутугар саһыл оҕолоох корзинкабын иилэ быраҕан баран, эмиэ бокуойа суох саам диэки тэбинэ турдум. Суорун Омоллоон
   Таба көҥүл сылдьар, маамыктанан хаһан баҕарар иилэ быраҕан ылаҕын. Н. Габышев
   Көнчүө бырах көр көнчүө. Таҥара икки атахтаахха Өрүһүлтэтэ суох Үрүт — үрдүгэр Үйэ аайы үөскүү тур, Үтүөҕүн көрүллүө диэн, Түстээн көнчүө бырахта. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Тылла бырах көр тыл. «Киһи кыайбатаҕа диэн суох, кыайыллыа!» — Софья Петрова тыл бырахта. М. Доҕордуурап
   Биһиги кэпсэтэ олордохпутуна, Николаев кэлэн тыл быраҕа, эргийэ-урбайа сатаата. Т. Сметанин
   «Ноо, ол туһунан ити уол биһиэхэ тугу да этэ илик этэ ээ», — соһуйан хаалбыт Лааһар быһаарыыта суох тыл бырахта. И. Оконешников. Тылын тыалга бырахпат көр тыл. Бэтэрээн хомуньуус Еремей Прокопьевич салайар звенота тылын тыалга бырахпата. «Кыым»
   Хоһуун үлэһит кыыс тылын тыалга бырахпат. «ЭК»