даҕ. Тугу эмэ ыһыктыбакка тута сылдьар. ☉ Крепко запоминающий что-л., цепкий (о памяти)
Урут элбэх киһи хаарга баттатан өлөрө. Арай ол уратылаах булчут өлүүтэ биир уустаахтарын хатаамах өйдөрүгэр номох курдук иҥэн хаалбыт. А. Кривошапкин (тылб.)

даҕ. Туохха эмэ хатаастар, иилистэр, иҥнэр кыахтаах. ☉ Способный уцепиться за что-л., удержаться где-л., цепкий
Хайыылаах тумустаах, Хатаастыгас тыҥырахтаах Халлаан баргый кыылларын Ханыылаан көтүттүлэр. Нор. ырыаһ. [Марго:] Бу эн биһиги курдук боростуой дьон өстөөхтөрө биир
Ол — уһун илиилээхтэр уонна хатаастыгас тарбахтаахтар буолаллар. БТ
[Уля:] Кини киртийэн хап-хара буолбут, баҕыыр курдук, хатаастыгас илиилээҕэ дии, билигин мин ону өрүү көрөн тахсабын. А. Фадеев (тылб.)

даҕ.
1. Тордуох курдук быһыылаах, токур уһуктаах. ☉ Крюкообразный, с изогнутым остриём, с боковым выступом (сучком)
Тордуохтаах тумустаах тойон кыыл дойдута — Таас дьааҥы үрдүгэр. Амма Аччыгыйа
Томторук оҕонньор тордуохтаах суон хатыҥ тайаҕын далбаатаабытынан …… хааман хончороҥноото. Болот Боотур
[Тыраахтар маһы] Тордуохтаах силиһэ Туой буорга дьоҕуоран, Токуруйан-мокуруйан барбытын Тоҕус миэтэрэ сиринэн Логлу тардан түһэрдэ. Е. Иванова
2. көсп. Өрөлөһө сатыыр, төттөрүлэһэр. ☉ Придирчивый, въедливый, едкий
Туруорсар боппуруостарбытын атахтыах, тордуохтаах утарсыыларбыт элбээн иһэллэр ээ. Р. Баҕатаайыскай
[Эмээхсин] кэллэ-кэлиэхпиттэн тылаөһө тоҕо эрэ тордуохтаах. П. Аввакумов
3. көсп. Бэйэтигэр тарынар, иҥсэлээх. ☉ Жадный, цепкий
Харытыан Киппирийээнэбис бэйэтин тордуохтаах илиитинэн, бас-көс санаатынан киэҥ сири сабардыырга билигин даҕаны дьулуһара. Л. Попов

1. аат. Уһанарга итии тимири туттарар улахан ытарча. ☉ Большие кузнечные клещи
   Эн билигин кинини тимир кытаҕаһынан даҕаны тардан, кыыстан араарыа суох курдуккун. Н. Заболоцкай
   Мэхээлэ оҕонньор кытаҕаһынан тимири кытара кыыһар чоххо угар. В. Миронов
   Уус тутан турар кытаҕаһын илиитин таһынан эһэн кэбиспитэ. И. Никифоров
2. даҕ. суолт. Туппутун ыһыктыбат, күүстээх. ☉ Цепкий, сильный
   Үлэҕэ хаппыт кытаҕас илиилэр киэҥ-киэҥник далайан киирэн бардылар. П. Аввакумов
   Кымырдаҕаһа аҕыйаатаҕына [эһэ] кыһыытыгар кытаҕас баппаҕайынан …… төҥүргэһи тоҕута тыытан, түөрүтэ тардан кэбиһэр. ПАК АаТХ
   Тоҥ иҥиирдээхтэр, кытаҕас тарбахтаахтар мас тардыһыытыгар күүстэрин холостулар. «Кыым»
   △ Бэйэтигэр барыстааҕы, туһалааҕы таах аһарбат. ☉ Тот, кто своего не упустит, хваткий, сноровистый
   [Харыалап Тарбыыкыҥҥа] — Эмээхсин да кытаҕас киһи буолуо ээ, билбит эрэ буоллар, «сап» гыныах киһи. А. Сыромятникова
   ♦ Кытаҕас илии — ороскуотурарын сөбүлээбэт, иҥсэлээх. ☉ Скупой, прижимистый
   Ол иһин даа, эн киһи, кытаҕас илии, ама тугу эмэ ыһыктыах бэйэлээх буолуоҥ дуо?! Л. Попов
   ср. др.-тюрк. хышхач, хак. хысхыс, каракалп. кышкаш ‘клещи, щипцы’

даҕ.
1. Ырааҕы, кыраны үчүгэйдик таба көрөр, сытыы харахтаах. ☉ Далеко видящий, острый, зоркий (о глазах человека, животного, птицы)
Кутун-сүрүн Кубулутан иҥэрбит Кыһыл көмүс сыаҕайы Кыраҕы харахпынан Кыҥаан эрэбин. П. Ойуунускай
Боруҥуй да буоллар, кини кыраҕы хараҕа сытыытык көрөр. В. Протодьяконов
Көтөрдөр олус кыраҕылар. Холобур, сыһыы үрдүнэн кый үрдүккэ элиэтии сылдьар хотой от быыһынан сүүрэн эрэр кутуйаҕы тэһэ көрөр. ББЕ З
2. Кыраны да бэлиэтии, таба көрөр. ☉ Внимательный, зоркий, цепкий (взгляд)
Күндү ыалдьыт хараҕа Кимнээҕэр да кыраҕы, Таба көрө охсуоҕа Ырбаахыҥ абыраҕын. И. Гоголев
Кини кыраҕы хараҕа, чуор кулгааҕа барыны көрөр-истэр. Болот Боотур
Кылтааһап кыраҕы харахтааҕа, кини көрө охсубута. В. Гаврильева
3. кэпс. Бэргэн (сааһыт туһунан). ☉ Меткий (о стрелке)
«Кыылы харахха табар кыраҕы ытааччы!» — дэтэриҥ. Р. Баҕатаайыскай
Бээтинсэм кыраҕы ытааччы буолбута, онон киниэхэ эмиэ сэбилэнэригэр соруйдум. Д. Дефо (тылб.)
4. көсп. Сэргэх. ☉ Бдительный
Эһэ хайа курдук Кыстаммыт хаһаас Кыраҕы харабылынан Саһыл кыылы анаабыт. ПИИ К
Кини [Серго] ааспыт хаатыргатыттан, билиҥҥи былааһыттан, политическай өттүнэн кыраҕытыттан, Лениҥҥэ …… чугаһыттан куруутун арыт дьулайар дьонтон, биһигиттэн, арыый саамай эдэр да курдук буолара. СОТА
Кинилэр [манабыллар] кыраҕы харахтарыттан бэл улахана суох этэрээт саһарыгар ыарахан. ЛВИ БУӨ
5. көсп. Олус болҕомтолоох, сыыс түһэрбэт. ☉ Проницательный, острый, пристальный
Уйбаан итинник кыраҕы көрүүлээҕин, уйан сүрэхтээҕин, киһини долгутардык суруйар дьоҕурдааҕын билбэккэ сылдьыбыппын кэлин санаатым. В. Сыромятников
Карикатура общественнай итэҕэстэри сытыытык көрөргө, дириҥник сыаналыырга, онон эстетическэй кыраҕыга иитэр. ВГМ НСПТ
Чахчылаах талаан баар буоллаҕына, ону норуот булгуччу бэлиэтиир, кини ити туһугар олус сэргэх уонна кыраҕы. «ХС»
ср. казах. кыраҕы ‘дальнозоркий’, кыр ‘зоркий, прозорливый; хваткий, ловкий’

1) ум, разум, рассудок || умственный; сытыы өй острый, проницательный ум; өй хаата умница; чычаас өй недалёкий ум; чиҥ өй цепкий ум; киитэрэй өй хитрый ум; кылгас өй короткий, недалёкий ум; оҕуруктаах өй глубокий ум; тииҥ өйө изворотливый, гибкий ум; сахалыы өй природный ум; өһөгөйдөөх өй злобный, мстительный ум; өй үлэтэ умственная работа; илэ өйүнэн в здравом уме; өй күүһэ сила ума; өй бэрт ирон. от избытка ума; оннук өй суох такого и в мыслях нет; өйө өйүнэн в здравом уме и твёрдой памяти (обычно о тяжелобольных); өйүн тута илик он незрел умом; өйтөн өлүү (или мүҥнаныы ) горе от ума; өй аҥардаах полоумный; өйүнэн мөлтөх слабоумный; өйүнэн ыалдьар у него умственное расстройство; өйө өһүлүннэ он слаб умом (от старости, болезни); өйүм хоппот а) это уму непостижимо; б) ума не приложу; өй тиийбэт ума не хватает; өй сүрэх икки мөккүөрэ спор ума и сердца; спор между чувством и рассудком; өйө барбат он упустил из виду что-л. (букв. его ум не идёт в этом направлении); өйгө сүоттаа = решать в уме; считать в уме; өйө хамсаата рассудок его помутился; өйүн сүтэрбит а) он потерял сознание; б) он лишился рассудка; өй былдьас = считать себя умнее кого-л.; өйө сынньылынна он отупел, перестал соображать (от усталости, шума); у него ум за разум зашёл; өйүн ыһыктыбыт а) он потерял сознание, рассудок (о больном); б) он впал в детство (о дряхлых стариках); өйүттэн таҕыста а) он потерял рассудок; б) перен. он потерял самообладание; өй киирдэ а) он набрался ума, он поумнел; б) ему пришла мысль; өйүн туппут а) он взялся за ум; б) он созрел умственно; өйүгэр көтөн түстэ его вдруг осенила мысль; ему вдруг пришло на ум; өйө мастыйбыт разг. ум его потерял гибкость (вследствие старости); өйгө киирбиччэ пришло в голову, взбрело в голову; көтөр өҥүнэн , киһи өйүнэн посл. птица своей окраской, человек своим умом (славятся); 2) память; арай ол түбэлтэ өйбөр хаалбыт только тот случай остался в моей памяти; өйгө хатаа = запечатлеть в памяти; өйө бааллар у него провал памяти; өйө сытыйбыт разг. у него дырявая память; өйбүттэн көтөн хаалла вылетело из ума; из ума вон, из памяти вон; өйгө да суох (или суоҕа ) а) он совершенно забыл, запамятовал; б) он об этом даже не думал # өй биэр = (или ук =) а) надоумить, подать мысль; б) напомнить; өйтөн ааҕыы чтение наизусть; өйтөн этии а) чтение наизусть; б) выдумки; киһи өйүгэр түһэр понятный, ясный; өйүн сүүйтэрбит (это) вскружило ему голову.