күөдэллэс диэн курдук
Кыылым, часкыытыы-часкыытыы, субу сүүрэн күөдэллэхтэнэн иһэр. Хомус
[Эһэ] чыпчылыйыах түгэнигэр ойон турда да, мырааны таҥнары сүүрэн күөдэллэхтэннэ. И. Егоров

көтүөккэлээ 1 диэнтэн хай
аата. Кутаа тулатыгар биир кэм часкыытаһыы, хаһыыыһыы, күөдэл-наадал көтүөккэлээһин саҕаланна. С. Курилов (тылб.)

I
аат. Өрүскэ түһэр үрэх төрдүн хочото; сэппэрээк үүммүт, үксүгэр уулаах, халааннаатаҕына өрүһү кытта силбэһэр сүлбэ, эбэтэр киэҥ аппа. ☉ Заросшее кустарником старое русло реки, соединяющееся с рекой в половодье; долина реки у устья
Уйбааскылаах сыыры таҥнары анньынан, икки от үрэх холбоһон түһэр киэҥ айааныгар соҕотохто элээрдэн киирдилэр. Айаан илиҥҥи өттө түптэлэс буруонан аҥаатта турар. Л. Попов
Хаарбыт бүтүн сыттаҕына, Хара самыыр намылыйда, Эмискэччи айаан, сүүрээн Эҥсэр уунан халыһыйда. А. Бэрияк
Табаҕа диэн баһаатаҕа биллибэт айааны солоон, сирин таҥастаан тыһыынча гектардаах биир кэлимсэ сонуогу оҥордулар. И. Данилов
△ Үрэхтэн ситимнээх тыа, талах быыһыгар сытар, тулата оттоох, манчаарылаах уһун синньигэс уу, көлүйэ. ☉ Длинный водоем в лесу, среди кустарников, заросший травой (связанный с рекой)
Хаҥас өттүлэригэр ыарҕалаах талах быыһыгар кирийэн, тулата саба үүммүт хойуу манчаарылаах айаан өҥө синньээн, Куонаан «Буускабын» өнчөҕүн курдук, кылбайан сытара көстөр. Н. Заболоцкай
Уомул курдук айааннарыгар, Уучах муоһа үрэхтэригэр Уйгулаах уунан халааннатан Уста сыт. Чэчир-68
ср. эвенк. аян ‘виска’
II
аат.
1. Дуорааннаах лаҥкынас хаһыы (оҕус, бургунас туһунан). ☉ Раскатистый, протяжный рев (напр., быка)
Аалыы көмүс муостаах Атыыр кунаным Ала бургунас аймаҕын Аймаан дьалкытан аймаһыппыт Айаан бөҕөнү түһэрбит, Айаатаан лаҥкынаппыт. С. Зверев
Атыыр оҕус айаанын Айаатаата биир муҥхаал, хагдаҥ эһэ часкыырын Часкыытаата биир муҥхаал. С. Данилов
Арыт оҕус буолан Айаан күүһүн тардар. Күннүк Уурастыырап
2. Улахан айдаан-куйдаан. ☉ Большой шум-гам
Бу дойду бары Чыычаахтара мустан, Ала таас хайа Үрүйэлэрэ устан, Үөрүүлээх айаан Үчүгэй дорҕоону, Дохсун самыырдыы, Тоҕо тартылар. С. Данилов
Өлөртөрбөтөх үтүөбүн төлөө диэбит буола-буолаҕын... Сааскар эн иэһиҥ айаана бараммат. Эрилик Эристиин

аат.
1. Бадараан, маар сиргэ үөскүүр уһун моойдоох, атахтаах, лоҥкунас саҥалаах бөдөҥ көтөр. ☉ Большая болотная птица с длинными ногами и длинной шеей, журавль
Үөнү булбут соххор туруйаҕа дылы (өс хоһ.). [Дьиэрэҥ:] Туруйаттан ордук көтөр кынаттааҕы Төрөөбүтүм тухары көрө иликпин. П. Ойуунускай
Булчут туруйаны соччо үчүгэй көтөргүн диэн бултаабат. Н. Якутскай
2. Хомус тылын тордуоҕа. ☉ Крючок язычка хомуса, якутского варганного инструмента
Кинилэр хас биирдиилэрэ ураты этигэн хомустарын нарын тылын туруйатын таарыйан лыҥкыната, дьүрүһүтэ тардаллар. С. Маисов
3. харыс т., түөлбэ. Саа, доруоп саа. ☉ Ружьё, дробовик. Эһэм саатын харыстаан «туруйа» диир
♦ Туруйа курдук тура иҥиир көр иҥиир
«Оҕонньорун көрүмэҥ, туруйа курдук тура иҥиир эбээт», — Монастырёв мэҥэстэ түстэ. М. Доҕордуурап
◊ Байҕал туруйата — муора туруйата. ☉ Морской журавль. Зоология уруогар байҕал туруйатын туһунан үөрэттибит. Истиэп туруйата — истиэпкэ үөскүүр, төрүүр-ууһуур туруйа көрүҥэ. ☉ Степной журавль
Соҕуруу диэки истиэп туруйата үҥкүүлээтэҕинэ, кини чуор куолаһын иһиттэххинэ, бу улуу дыбарыас баһылыга буоллум дии саныаҕыҥ. КФА СБ
Кутан туруйа — кутан диэн курдук. [Тыымпы] Талбааран, талааран, Кутан туруйа Кургуом арахпат Куоһааҕа буолаҕын. «Чолбон». Мас туруйата — тыаҕа төрүүр-үөскүүр туруйа. ☉ Лесной журавль
Биирдэ мас туруйата биир бэртээхэй суон тииккэ төрөөн олордоҕуна, [саһыл] киирэн кэлбитэ. Саха ост. I
Өлөҥ туруйа көр өлөҥ. Өлөҥ туруйа кыылым хараҕын уутун курдук [көлүччэ]. Нор. ырыаһ. Алах-чалах көрдөххө …… Өндөлдьүйэр өлөҥ туруйалары Өрүтэ аспыт курдук Өргөстөөх төбөлөрдөөх [хайалардаах]. Саха фольк. Субан туруйа — төрүүууһуу илик эдэр туруйа. ☉ Молодой журавль без потомства
Сундуллубут уҥуохтаах, Суптуллубут тумустаах, Сурдуҥу дьүһүннээх Субан туруйа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Түгэҕэ суох күөх халлааммар хаһыытастылар Төннөн кэлбит үөр субан туруйалар. С. Данилов. Судаҥ туруйа — мас туруйата диэн курдук. Күөл кытыытыгар судаҥ туруйа аһыы сылдьар. Тоҥот туруйа- та — харалдьык тахсыыта, дулҕа төбөтө хараарыыта кэлэр эрдэһит туруйа. ☉ Ранний журавль, прилетающий как только начинают выступать проталины и снег начинает сходить с верхушек кочек
Туналҕаннаах халлаантан тоҥот туруйата хаһыытаан кэлбитин биллэрдэ. М. Доҕордуурап
Тоҥот туруйата барахсан хайыы-үйэ кэлбит. Ити аата кыһын бүппүт. В. Титов. Тураҕас туруйа — үөрүн эбэтэр аҥаарын, доҕорун сүтэрэн, тулаайахсыйбыт соҕотох туруйа. ☉ Одинокий журавль, лишившийся пары или стаи
Ыллыыр ырыам Тумара маар Тураҕас туруйата Тумаҥҥа часкыытыыра буолар. Күндэ. Туруйа кумаара түөлбэ. — киһини-сүөһүнү сиэбэт бөдөҥ бырдах. ☉ Комар-долгоножка
[Кинээс] этэрбэһин сототугар олорбут туруйа кумаарын сабаата. «ХС». Туруйа мас калька. — холуодьастан уу баһан таһаарарга аналлаах төһүү буолар уһун мас. ☉ Приспособление для подъёма воды из колодца — длинный шест, служащий рычагом, журавль
Самнарыспыт дьиэлэр хатыйыы олбуордара уонна халлааҥҥа өрө чолойбут туруйа мастаах холуодьас субу кэлбиттэрэ. Г. Николаева (тылб.). Туруйа хараҕын саҕа (кур- дук) — олус кыра, быыкаайык, дуона суох. ☉ Маленький, незначительный, ничтожный (букв. размером с глаз журавля)
Бэл, Тойон Киһи Куоҕастааҕын ортотугар эрэ туруйа хараҕын саҕа көлүйэ ордон хаалла. И. Гоголев
Сыл аайы сири солоотохпутуна, аһыҥа биир түүн салаан ааһар, туруйа хараҕын курдук кураайы алаастары туһана сылдьыахпыт дуо? М. Доҕордуурап. Хара туруйа — хара өҥнөөх улахана суох туруйа. ☉ Чёрный журавль
Кыталык, хара туруйа …… «Кыһыл кинигэҕэ» киллэриллибиттэрэ. Айылҕаны х.
др.-тюрк., тюрк. турна, тув. туйураа, коми тури