чаһырҕаа диэнтэн дьаһ
туһ. Чурумчуку ону салла Чачынньыары аҕалла, Чокуур тааһы чаһырҕатта, Сандаар уоту чаҕылытта. Эллэй

чаҕылыт диэнтэн холб. туһ. Азия, Африка …… Баай дьэрэкээн тыллаах хоһооннорун Тугунан мин байытыһабын, Туох кэрэнэн чаҕылытыһабын? С. Васильев

сов. 1. что сырдат, сандаарт, күндээрт; солнце озарило долину күн хочону күндээртэ; 2. кого-что, перен. сырдат, тык, чаҕылыт; улыбка озарила его лицо кини сирэйин мичээр сырдаппыта, кини мичээрдээн кэлбитэ.

мичиҥнээ диэнтэн дьаһ
туһ. Аламай күн Арыылаах эбэ хотун киэҥ килбэйэр кэриитин арылыта чаҕылытан мичиҥнэтэн эрэр. Н. Т үгүнүүрэп. Күнүм күлүмнүү сиргэ тэлгэнэр Көмүс саһарҕатын тэҥэ, Тулабын сырдата, мичиҥнэтэ Тураар дуу, дойдум туллуга. И. Эртюков

сабын 1 диэн курдук
Күрүлээн-харылаан сөмөлүөт ааста. Күн күлүмүн саптынан саста. Күннүк Уурастыырап
Оҕонньор саптыммыт арбаҕаһын сыҕаччы аста, туран олордо, кэтэҕин тарбанна. Л. Попов
Суукка эмиэ ити курдук этэн чаҕылытаар. Оччоҕо ити учуутал аатынан саптыммыт киһи өстөөхтүү сирэйин бар дьон иннигэр саралыы тардан көрдөрүөххүт. П. Аввакумов
Хаппыталыыс бэйэтин ороскуоттарын табаары атыылааһыҥҥа саптынар, ол гынан баран итини таһынан эбиилик барыһы ылар. ПЭ

көр эстэриик
Кини [Эллэй] эмпэрэ биэрэккэ кэлэн эстэрик уотун чаҕылыппыт. С. Васильев
Эстэрик саанан бэйэм тарбахтарым ахсааннарыгар элбэх куһу өлөрбүтүм, буулдьаны буоллаҕына ордук-хоһу ороскуоттаабатаҕым. А. Кривошапкин
Бу сарсыарда эрдэ туран аһаан-сиэн эстэрик бинтиэпкэ саабын сүгэн, …… үрэх тоҕойдорун быһан баран истим. Т. Сметанин

аат.
1. Сонуу илик кыра эдэр мас, оннук мастардаах эдэр тыа. ☉ Молодое дерево, молодой лес
Бу үрэх салаа үрүйэтин өрө батан, түбэ баҕайы сиргэ, тула өттө чачынньыар ойуурунан хаххаламмыт томторго тиийдэ. Р. Кулаковскай
Бу талахтаах, хахыйахтаах чачынньыар тыаларга улар, бочугурас уйаланар. «ХС»
2. Синньигэс, хаппыт мас лабаата, мутуга. ☉ Сухие сучья, хворост, сушняк
Чачынньыары аҕалла, Чакыыр тааһы таһырҕатта, Сандаар уоту чаҕылытта. Эллэй
Эрбантей үөрүүтүттэн барыны-бары тылга тииһэ-тииһэ, чачынньыары тоһута тэпсэн, онон саҕаһалаан уот отунна. Эрилик Эристиин

I
туохт. Айаҕы киэҥник атан, салгыны уһуннук эҕирийэн баран тута төлө биэрэн таһаар (утуктаан, сылайан, сүрэҕэлдьээн). ☉ Открытым ртом непроизвольно глубоко вдыхать и сразу резко выдыхать воздух (при желании спать, с усталости и т. п.), зевать
Дьааһыйыма, дьалаҕай буолуоҥ (өс ном.). Оҕото уута кэлбит быһыылааҕа: дьааһыйан оҥоҥнуу-оҥоҥнуу, туой субу-субу уокка турар күөс диэки кылап гына көрөр этэ. Суорун Омоллоон
Хаста даҕаны дьааһыйда. Сылаата дьэ киирдэ быһыылаах. Н. Лугинов
Онтон куолутунан сүрэҕэлдьээбиччэ дьааһыйан баран, атырдьаҕар тайанан турбута. Н. Заболоцкай
II
туохт.
1. Туохха эмэ саалын, охсулун (этиҥи этэргэ). ☉ Низвергаться, обрушиваться (о громе)
Чугас соҕус ханна эрэ этиҥ дьааһыйан, киһини дөйүтэр улахан тыас бачыгырыы түстэ. Д. Таас
Өстөөх халлаанын хара былыт сапта, уордаах этиҥ тоҕута дьааһыйда. Т. Сметанин
Көҥүл норуот дохсун уордайыыта Этиҥ буолан Өстөөх үрдүгэр дьааһыйда. А. Абаҕыыныскай
2. Куһаҕаннык дьай, туох эмэ охсуута оҥор. ☉ Сказаться отрицательно, обернуться неприятностью
Өһүөннээх өстөөҕү утары хааннаах хапсыһыы, дуолан охсуһуу ханна-ханна тиэрдэрэ, тугунантугунан дьааһыйара биллибэт! И. Сысолятин
Өкүүчэ эдэр ньуура өлбөөдүйбүтүн Үрүҥ күн күлүмэ да чаҕылыппатах, Дьааттаах кутурҕан дьааһыйбытын Дьааҥы да тыала дьарҕарпатах. С. Васильев
Бу айдаан тугунан дьааһыйан тахсыаҕын кини үчүгэйдик өйдүүрэ. «ХС»
ср. др.-тюрк. йашы 'сверкать, блестеть' (йашын йашнады 'сверкнула молния')

даҕ.
1. Кыраасканан сотуллубут, биһиллибит. ☉ Крашеный, выкрашенный в какой-л. цвет
Балаакка айаҕар хара хоруончаха кырааскалаах, үс атахтаах төгүрүк остуолу хантан эрэ булан туруорбуттар. Күннүк Уурастыырап
Кырааскалаах муостаҕа түннүгүнэн күн уота үрүҥ сардаҥатын чаҕылыта куппут. Н. Габышев
Учуутал хара кырааскалаах дуоскаҕа, туус маҥан миэлинэн суруйан барар. В. Протодьяконов
Кырааскалаах уоһун быыһыттан хатыылаах тыллар төлүтэ тэбэн таҕыстылар. М. Доҕордуурап
2. көсп. Сибэккинэн саба үүммүт, сиэдэрэй, кэрэ (хонуу, кырдал). ☉ Усыпанный цветами, цветущий (обычно о поляне, косогоре)
Кыырай кылдьыы былыкка Кыталыктар иһэллэр, Кырааскалаах кырдалга Кылбаҥнаһан түһэллэр. И. Эртюков
«Бөрө бастаах» сайылык, Кырааскалаах кырдалгар Кылбайбыт сэргэтэ туруорууй! С. Васильев
3. нор. поэз. Кыһыл өҥнөөх. ☉ Красного цвета
Кылдьыылаах харахтаах, Кырааскалаах атахтаах Кыталык ыллаабыт, Туруйа оонньообут, Үрүмэтийэн көрбөт Үүт сүндэлэ күөллээх эбит. П. Ойуунускай
Кырааскалаах атахтаах, Кырыылардаах тумустаах, Кырыымпалыыр куоластаах Кыталык көтөр Кыҥкынас саҥата Кылыгырайан иһилиннэ. П. Ядрихинскай
4. көсп. Туох эрэ ураты дэгэттээх, ураты өҥнөөх, толбонноох. ☉ Имеющий особый колорит, особые оттенки и нюансы
Биһиги айымньыларбыт ордук күүстээх куормалаах, ордук чаҕыллар кырааскалаах, ордук киэҥ-дириҥ далааһыннаах буолуохтаахтар. П. Ойуунускай
Норуот ырыаһыта былыргы фольклор баай кырааскалаах палитратынан туттубакка буолбат. Эрчимэн
Оччолорго эдэр суруйааччы айымньыта үгүс өрүттээх уонна баай кырааскалаах буолар чинчилээҕэ тута сабаҕаламмыта. «ХС»
△ Тупсарар, ньалҕарытар. ☉ Приукрашивающий
Суругун дьиэк биэрбэт оҥорон, Сокуон үөрбэтин ытаһалаабыт, Кыһанан ситэрэн-хоторон, Кырааскалаах тылынан дуйдаабыт. С. Васильев

аат.
1. Дьиэ, тутуу ис өттүн алын тэлгэтиитэ, үктэлэ. ☉ Пол (в доме, помещении)
Атыыр оҕус сиргэнэн, муостаны үлтү лүһүгүрэтэн, эркиҥҥэ өттүгүнэн сигэнэ туора туран кэбистэ. Эрилик Эристиин
Кинээс туран хаамта. Муоста ыарырҕаппыттыы кыычырҕаата. М. Доҕордуурап
Кырааскалаах муостаҕа түннүгүнэн күн уота үрүҥ сардаҥатын чаҕылыта куппут. Н. Габышев
2. Өрүһү, үрэҕи уо. д. а. туоруур тутуу, күргэ. ☉ Мост (через реку, овраг и т. д.). Уруук ыарҕа талаҕы быыһынан силэйэ хаамтаран тахсан истэҕинэ, арай икки аттаах киһи үрэх муостатын т а х с а н б и т и г и р э т э н э р э л л э р э б и т. Күндэ
Күнү быһа дьиэ малын-салын тиэйбит холкуостаахтар көһөн күккүрээн, быһыт муостатын лиҥкинэттилэр. М. Доҕордуурап
Дөрүн-дөрүн пуойастар кэлэн муостаны туораан лиһигирииллэрэ. Ч. Айтматов (тылб.)
♦ Биир муостаҕа туруохпут көр биир
Бэйикэй аллаах, т ө һ ө лө ө х а т аҕа стаабыккын дьэ өйдүөҥ, биир муостаҕа туруохпут. Р. Баҕатаайыскай
Биир муостанан хаамтар көр биир. Оҕону куруук биир муостанан хаамтарар сыыһа. «ХС»
◊ Хара муоста — дьиэ ыраас муостатын аннынан буор кутуулаах хос муоста. ☉ Чёрный, черновой пол для утепления жилища
Семён Табунов уонна Данил Золотовскай оҕолору эбии ылан кулууп дьиэ хара муостатын уонна үрдүн маһын биэс көлөнөн таһан күккүрэттилэр. М. Доҕордуурап
Дьиэ хара муостатын үрдүнэн буор кутуллубатах. В. Протодьяконов