уст. сетчатый черпак из конского волоса.

черпак, ковш; хомуоһунан сомус = черпать что-л. ковшом.

1) решето (к-рым черпают из проруби битый лёд); 2) черпак (для вынимания рыбы из котла); биирдии сүүр собоҕо тигистибит нам досталось по одному черпаку карасей.

большая ложка (из берёзы или лиственницы); деревянный черпак, половник, деревянная поварёшка; сүөгэй ха-мыйаҕа деревянная ложка для снятия сливок.

аат., эргэр. Туох эмэ убаҕаһы сиидэлииргэ туттуллар, сылгы кылынан сиэккэлии өрүллүбүт хомуос. ☉ Сетчатый черпак из конского волоса, используемый для процеживания какой-л. жидкости.

аат.
1. Уһун уктаах төгүрүктүҥү быһыылаах убаҕаһы баһар иһит. ☉ Ковш, черпак
Урууп ийэтэ, ынаҕын ыан киирэн хомуостан уу омурдан ыла-ыла, илиитин суунна. Күндэ
Биир хомуостан миин, хааһы баһан сиэн абыраммыт. И. Гоголев
Эбэм туос ыаҕастаах суоратын хомуоһунан баһан, киһи аайы үллэрэн кутаттыыр. С. Маисов
2. Туох эмэ элбэҕи (хол., хаары, буору, кумаҕы) биирдэ баһан ыларга аналлаах улахан тиэхиньэкэ тэрилэ. ☉ Большое металлическое приспособление в различных механизмах, служащее для зачерпывания, ковш
Хомуостары соһор сыап быһа ыстанан ууга түһэн хаалбыта. И. Бочкарёв
Михаил Тимофеевич массыынаҕа тиһэх хомуоһун бастаран кутта итиэннэ экскаваторын суол диэки эргиттэ. «ХС»
♦ Хомуос Сулус — Аоаҥас Сулус диэн курдук (көр араҥас II). Былыта суох киэһэ халлааҥҥа Хомуос Сулус чаҕылыйа көстөр. Хомуос харах түөлбэ. — собо быйылгы оҕото. ☉ Сеголетки карася.
ср. др.-тюрк. хамыч ‘черпак, ковш’

туохт.
1. Тугу эмэ (хол., убаҕаһы) кыра иһитинэн баһан ыл. ☉ Черпать чем-л. что-л. (жидкое, сыпучее)
Мөссүйүөн дьоно сарсыарда ампаалыктаһан тимир куруусканан итии ууну сомсон иһэллэр. Амма Аччыгыйа
Чымаан кинээс …… хамсатынан табаҕын сомсон ылаат, хататын сахпытынан барда. Эрилик Эристиин
Уол мууһу ойбоннуу тэһэн баран, солуурунан ууну толору сомсон ылла. «ХС»
2. көсп. Тугу эмэ бэрт элбэхтик, өлгөмнүк бул, туохха эмэ үгүөрүтүк тигис. ☉ Извлекать, получать что-л. в большом количестве, в изобилии
Дьон бары сайын барахсан быйаҥыттан сомсон хаалаары үлүмнэһээхтииллэр. И. Гоголев
Норуот ырыаһыта айар тиэмэтин олохтон бэйэтиттэн сомсор. «ХС»
[Нүөлсүтүллүбүт] сиртэн гектаартан ортотунан сүүрбэ биэс-отут сэнтиниэр оту сомсоллор. Ходуһа х.
ср. каракалп. шөмиш ‘черпак (то, чем черпают)’

аат.
1. Кымыһы кутар, саамылыыр уһун уктаах мас хомуос. ☉ Деревянный ковш-черпак с длинной рукояткой для разливания кумыса
Тоҕус бохтолоох уһаайаҕа хойуу көйөргөнү көөнньөрө, кымыһы санаатынан хамната турар буоллун диэн симэхтээх бииллээх дьиппиэһиннээх симиирдэрин сириэдитэн кэбиспиттэр. ПЭК ОНЛЯ I. Эллэй Боотур сылгы иһитин — ымыйаны кэриэн айаҕы, чорооннору, симиири, уһаайаҕы олорчу оҥортуур
Саха фольк. Айаннаан кэлбиттэри көҥкөлөйдөөх симиир иһиттэн бэһиэйэҕинэн хамнатан баран, уһаайаҕынан кэриэн айахтарга, кыра чорооннорго толортоон, айах тутуталаатылар. ИН КК
2. Ыһыахха сири иһити ыйыыр мас. ☉ Деревянный кол, на который вешают большой сосуд (сири иһит) для хранения кумыса. Түһүлгэҕэ уһаайах аайы сири иһиттэр ыйаммыттар
□ [Ыһыахха] Олор ортолоругар Суллаабыт сомоҕо маһынан Судургу уһаайах туруордулар. Өксөкүлээх Өлөксөй
3. эргэр. Ыһыах сэргэтин туорайыгар хас өлөрүллүбүт сүөһү ахсаанынан анньыллар, төбөтүгэр хатыҥ лабаата дьөрбөлөөх ураҕас. ☉ Палки, украшенные на конце пучком берёзовых веток, которые втыкаются в поперечину праздничной коновязи на ысыахе (ыһыах), символизируя количество забитого скота
Ырыа [киһи аата] ыһыах сэргэтигэр икки уһун уһаайах ураҕас анньыллыбытын көрөн, быһаара оҕуста. ПНМ ОҮД
ср. тюрк. сусак, тув. ускуул ‘ковш, черпак’, тат. созу ‘черпать, вычерпать’

аат.
1. Үксүгэр хатыҥтан оҥоһуллубут аһы баһар тэрил. ☉ Деревянный черпак, половник, деревянная поварёшка (обычно из берёзы)
Кураанах хамыйах айахха баппат (өс хоһ.). Киһи хамыйаҕын оргууй остуолга уурда уонна илиитин көхсүнэн уоһун сотто-сотто туран кэллэ. Амма Аччыгыйа
Боккуойа мас хамыйаҕы ылан күөһүн булкуйан баран, мииниттэн амсайан көрөр. Ф. Захаров
2. кэпс. Экскаватор тугу эмэ (хол., буору, тааһы) баһар хомуоһа. ☉ Ковш экскаватора
Экскаватордар хатан аһыылаах хамыйахтара түөртүү кууп тааһы биирдэ уобан ылаллар. Суорун Омоллоон
Хамыйаҕын муҥунан Чоҕу баһар экскаватор. Н. Босиков
Экскаватор кумаҕы улахан хамыйаҕынан баһан ылан самасыбаал кэдэс гыныар диэри томточчу кутар. А БАМ
♦ Ийэтин хамыйаҕыттан сыстыбыт көр ийэ. Кытыйа кытыйатын кытта кырбаһар, хамыйах хамыйаҕын кытта хабырыһар көр кытыйа. Кытыйа кыырда, хамыйах хардааччыта, мэһэмээн мэкчиргэтэ — сүрэҕэ суох, аһыыаһыы сытар киһи. ☉ Ленивый обжора (букв. ястреб до чашек, сокол до ложек, сова до турсуков). Уоллара дьонун бэлэмигэр кытыйа кыырда, хамыйах хардааччыта, мэһэмээн мэкчиргэтэ буолан олорор. Кэччэгэйтэн кэлтэгэй хамы- йахтаах баһар көр кэччэгэй. Кэччэгэйтэн кэлтэгэй хамыйахтаах баһар диэн этии бэрт былыргы итэҕэлтэн төрүттээх өйдөбүл буолар. Хамыйах салааччы кэпс. — бэйэтиттэн үрдүк сололоох, дуоһунастаах киһиэхэ илин-кэлин түһээччи, ньылаҥнааччы. ☉ Подлиза, прихвостень, подхалим, угодник. Ээ, ол киһи тойотторго бэрт буолар, хамыйах салааччы. Тэҥн. сирэй көрбөх (көрүмсэх); сэттэ сирэй
◊ Кыл хамыйах көр кыл
Илимнии, ардьаахтыы сатаан баран, кыл хамыйаҕынан чарт тымтайга таах баһан ылааччылар. Күннүк Уурастыырап. Сиидэ хамыйах кэпс. – арыттаах кыра хайаҕастардаах уһун уктаах хомуос. ☉ Большая ложка с частыми дырочками, шумовка
Эт сымнаабытын кэннэ сиидэ хамыйаҕынан күүгэнин, төбүрэҕин баһан баран, бэйэ сөбүлүүрүнэн тууһаныллар. Дьиэ к. Сиэллээх <ибиир> хамыйах — алгыска туттуллар, угугар сылгы сиэлэ киэргэллээх хамыйах. ☉ Деревянный черпак, украшенный пучками конской гривы по рукояти, используемый при выполнении обряда алгыс
Алгыыр киһи сиэллээх ибиир хамыйаҕы ылар. Саха нар. ыр. II
Баһыттан-атаҕар диэри от күөҕэ таҥаска сууламмыт дьахтар тахсан сиэллээх хамыйаҕынан кымыһы баһан ылан сири-дойдуну аһатар. П. Тобуруокап
Сиэллээх хамыйаҕы туппут аҕамсыйбыт дьахтар быыс иһиттэн тахсыбытыгар, бары тохтоон туран хааллылар. Л. Попов. Сүөгэй хамыйаҕа эргэр. — үүт үрдүттэн сүөгэйин холбуйан ылар мас хамыйах. ☉ Деревянная ложка для снятия сливок с молока
Билигин анаан сүөгэй хамыйаҕа диэни туттубаттар. Удьаа хамыйах көр удьаа. Сири иһити киллэрэллэр, удьаа хамыйаҕы ыыталлар, күөх чэчири хойуннараллар. Суорун Омоллоон
[Куйаас Маарыйа] Уҥа хонноҕун анныттан Удьаа хамыйаҕы ылан Үрүҥ илгэ тунаҕы Өлүөнэ өрүс кытылын Үрдүнэн ыһан унаарытта. С. Васильев
Иһигэр удьаа хамыйаҕы уган кэбиһэллэрэ. К. Уткин. Эбир хамы- йах — дойду иччилэрин алгыырга туттуллар, үс сиринэн оҥо быһыылаах кымыс ыһар хамыйах. ☉ Деревянная ложка с тремя выемками для окропления кумысом духов
Алтан түөрэх эбир далаҕай хамыйах диэн оҥорор. Саха сэһ. I. Эллэй Боотур чороон аайыттан арыылаах кымыһы эбир хамыйаҕынан баһан ыла-ыла …… салгыҥҥа ыһыахтыыр. Саха сэһ
1977
Ыһыах эбир хамыйаҕын Ылан ууран кэбиспиттэр. П. Ядрихинскай
ср. алт. чамыяк ‘берестяная черпалочка для ячменя’, др.-тюрк. хамыч ‘черпак, ковш’

аат., эргэр. Кымыс баһар уһун уктаах дириҥ, улахан мас хамыйах (хомуостан кыра, хамыйахтан улахан). ☉ Большой деревянный ковш с длинной рукояткой для разливания кумыса, средний по величине между хомуос и хамыйах
Ааныка эмээхсин мас удьаанан баһыталаан дьон иннигэр ууруллубут кытыйаларга кутан быччалдьытта. Болот Боотур
Уохтаах кымыһы Ойуулаах удьаанан Уһаа айах (кымыс иһитэ) аайы куттулар. ГНА ТС
◊ Сиэллээх удьаа — ыһыахха эбэтэр атын да бырааһынньыктарга туттуллар, угугар сылгы үрүҥ кыла симэхтээх удьаа. ☉ Черпало или ковш с украшенной белыми конскими волосами длинной рукояткой, используемый во время ысыаха (ыһыах) или других празднеств
Сири иһиттэртэн Симиин кымыһы Сиэллээх удьаанан Симиир аайы сэмсээтилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кырыктаах батыйанан далбаатаммыт боотурдааҕар Аан дойду амарах иччитин аһатар Сиэллээх удьааны туппут Айыы киһитин мин быдан ордоробун. И. Гоголев
Иһигэр сэттэ сиринэн үрүҥ сиэллээх удьаа хамыйаҕы уган кэбиһэллэрэ. К. Уткин
ср. казах. ожау ‘ковш, черпак’, тат. ужау ‘деревянный половник’