чуочай диэнтэн көстө түһүү. Чомпой, хороох бэргэһэлээх Тоҕус буойун саллааттар Чурумчуку иннигэр Чуочас гына түстүлэр. Эллэй

1) шапка; тугут бэргэһэ пыжиковая шапка; тииҥбэргэһэ беличья шапка;. чомпой бэргэһэ уст. остроконечная якутская шапка; 2) уст. церк. венец.

ж. төбө, бэргэһэ чомпойо (хороҕоро).

таҥын диэнтэн төхт
көрүҥ. Таҥаһын сулбу тардан ылан, турбут киһи таҥныталаан кэбистэ. ПЭК ОНЛЯ VI
Маайа …… илдьирийбит нэк истээх сонун уонна холто буолбут кулун тулалаах чомпой бэргэһэтин Кыаһай ыраахтан туран быраҕаттаан биэрбитин ылан, таҥныталаан кэбистэ. Эрилик Эристиин

аат.
1. Киһи төбөтүгэр (үксүгэр тымныыттан, күн уотуттан о. д. а. харыстанан) кэтэр таҥаһа (араас быһыылаах буолар, араас матырыйаалтан тигиллэр). ☉ Шапка (головной убор). Куобах бэргэһэ. Тугут бэргэһэ. Саһыл бэргэһэ
□ Силип Лааһарап бэйэтинэн уһун таба саҕынньаҕы сайбаччы кэтэн, эргэрбит бэдэр бэргэһэни кыҥначчы уурунан баран, үрдүттэн өҥөйөн турар эбит. Амма Аччыгыйа
Өксүү букатын кыра эрдэҕиттэн истээх таҥаһы тигэргэ үөрүйэх буолан, итии сэлиэччик, үтүлүк, бэргэһэ тигиитин сатыыр ахан дьыалата буолан биэрбитэ. Н. Заболоцкай
2. эргэр. Эр-ойох буолбуту бигэргэтэр христианскай итэҕэл туома (мэнньиэһи кэтэрдии). ☉ Обряд венчания
Аны бэргэһэлээх сокуоннай эрдээхпин. А. Софронов
Киһи бэргэһэлээх ойоҕо буолан бараҥҥын, туора киһини көрдөҕүҥ аайы ытыы-соҥуу сылдьыаҥ дуо? Амма Аччыгыйа
♦ Бэргэһэтэ аһаҕас этэ эргэр. — итэҕэли утары улаханнык этимэ: абааһы кулгааҕа чуор, бэргэһэтин кулгааҕа бааллыбатах (аһаҕас) киһи курдук истэр. ☉ Уши его (черта) шапки подняты (так говорили раньше в качестве предостережения, когда кто-л. высказывался вслух против суеверий). Тиис (аһыы) бэргэһэтэ буол (оҥоһун) — мэлдьи, тохтобула суох мөҕүлүн, үөҕүлүн, хомурулун (киһи туһунан); сиэ, сиэн кэбис (адьырҕа кыыл, абааһы туһунан). ☉ Постоянно ругать, бранить, порицать кого-л.
Биэс тииһим бэргэһэтэ буолар биэбэйиктэрим оҕото биирдэ охсору, биирдэ тэбэри тулуйбат буолан баран тумустара туустаах. П. Ойуунускай
[Кыыллар] арсыын усталаах адьырҕа аһыытын бэргэһэтэ буоллахпыт диэннэр, балай да буоллар утарылаһан өлөөрүлэр ырдьыгынаһа түһээхтииллэр. Д. Апросимов
Бэйэтин даҕаны [Харытыананы] ким сүрэҕэлдьээбэтэх эрэ бука барылара атах тэпсиитэ, илии соттуута, тыл-тиис бэргэһэтэ оҥостоллоро. П. Ойуунускай
◊ Бэргэһэ кулгааҕа (сыҥааҕа) — кыһыҥҥы бэргэһэ ойоҕосторуттан аллара түһэр кулгааҕы, иэдэстэри, сыҥааҕы сабарга аналлаах өттүлэрэ. ☉ Ухо, уши (зимней шапки)
Настя кырса тыһа бэргэһэтин кулгааҕын сэгэтэн иһиллээн көрөр. Н. Якутскай. Бэргэһэ харын — сылгы ханнын салаата. ☉ Часть желудка. Сүөһүлэрин бэргэһэ ханнын быһан ыллылар. Дьабака бэргэһэ — чанчыгын сиигэ уонна оҥуута суох үргүлдьү түһэр кулгаахтаах, үөһээ өттүгэр чопчуурдаах, истэри-тастары тириинэн тигиллэр дьахтар былыргы бэргэһэтэ. ☉ Старинная якутская женская меховая (изнутри и снаружи) шапка с высоким верхом из сукна или другого хорошего материала
Умайар кылааннаах уу буобурата Үрдүк нуоҕай дьабака бэргэһэтин Үстэ сүгүрүйбүтүнэн кэлэн Иннигэр аҕалан иҥиһэхтии ууран кэбистэ. П. Ойуунускай
Дьаагарбах такайбыт, Эриэккэс илии тикпит Хаҥ дьабака бэргэһэ Ханыыланан бүппүтэ үһү, Доҕоттоор!.. С. Зверев. Дьорбуоҥка (дьормуолка) бэргэһэ — силииндирдии быһыылаах таҥаһынан бүрүллүбүт түүлээх бэргэһэ. ☉ Ермолка (мягкая круглая шапочка)
Хара саһыл тыһа оройдоох, уу буобурата тулалаах эр киһи дьорбуоҥка бэргэһэтэ баарын ылан, Дэлиһиэй кэтэн көрдө. Эрилик Эристиин. Чомпой бэргэһэ — үргүлдьү барар кулгаахтаах халпаакка маарынныыр хороҕор оройдоох кыһыҥҥы бэргэһэ. ☉ Высокая зимняя шапка, похожая на чепец, с высокой макушкой и наушниками
Чомпой бэргэһэлээх атах сыгынньах эмээхсин биһиктээх оҕону биэбэйдии барда. Н. Неустроев
Уулаах Уйбаан илдьирийбит эргэ ырбаахытын, дьирим курунан ыга тардыммыт, оройунан тобуллубут чомпой бэргэһэни сүүһүн диэки умса ууруммут. Эрилик Эристиин
[От тиэйээччи] чомпой бэргэһэтин тууна бааммыт, суккун соннооҕун бүүрэ курдаммыт. М. Доҕордуурап

I
аат., эргэр. Былыр саха боотурдара кэтэр тимир бэргэһэлэрэ. ☉ Железный шлем якутских боотуров-богатырей. Утуйа сыттахтарына эмискэ куйахтаах, дуулаҕалаах, батастаах дьон киирэн кэлэллэр. Саха сэһ
1977
Туоҕа Баатыр уонна Дагдаҕар Баатыр төбөлөрүгэр тимир чомпой дуулаҕаларын ууруммуттар этэ. Далан
Былыргы саха үтүө боотурдара моонньоох бастарыгар дуулаҕа диэн тимир бэргэһэ кэтэллэрэ үһү. НСА ПШЯП
чагат. дулуҕа, казах., бур. дуулҕа
II
даҕ. Күүстээх-уохтаах, модун, улахан. ☉ Очень сильный, могучий, мощный
Бэйэтэ түүн утуйбат дуулаҕа үлэһит, киһи кэргэннээхпин диир киһитэ. Болот Боотур
Кыбыас түүлээх атыыр оҕус дуулаҕа моонньун булгутан туора үүммүт кылгас суон муостарынан сири тоҕо силэйэрэ. Далан
Бөҕө Ньукулааскы биир күдьүс көрүҥнээҕэ - толору эттээҕэ-сииннээҕэ, дьон ортотугар киирдэҕинэ, дуулаҕа атыыр оҕус ынах сүөһү ортотугар сылдьарын курдук, сүдү көрүҥнээҕэ. «К». Тэҥн. дуолан 1.2

туохт.
1. Туох эмэ баайыллыбыты өһүл. ☉ Развязывать, распутывать что-л., отвязывать кого-что-л. [Миитэрэй] нөҥүө сарсыардатыгар, дьон турбутун кэннэ, кыратык нуктуу түһэн баран, туран хараҕын саба бааммыт былаатын сүөрбүтэ, тугу да көрбөт буолбут этэ. Амма Аччыгыйа
«Сэрэн, доҕор, — управляющай баран аты сүөрбүтэ. — Эдэр сылгы атыҥырас буолар». Далан
Оҕонньор суумкатын тас сиэбиттэн туох эрэ кыраны, суулааҕы ылан, мас үрдүгэр ууран, бэркэ сэрэнэн сүөрдэ. С. Никифоров
2. Тимэхтэммити төлөрүт, босхо ыыт. ☉ Отстегнуть (пуговицу). Сонун тимэҕин сүөрдэ. Ырбаахытын үөһээ тимэҕин сүөрдэ
□ [Өкүүчэ] Аҕылаан, аргыый уоскуйан, Сонун тимэҕин сүөрдэ. С. Васильев
Синиэлин тимэҕин сүөрэр, Хаамыытын түргэтэтэр Күн уота тыргылла тыгар Кини үс мэтээлигэр. Баал Хабырыыс
3. көсп. Туох эмэ мөккүөрдээх боппуруоһу, дьыаланы быһаар, оннун буллар. ☉ Уладить (напр., конфликт), разрешить (напр., спор)
Бэйэм буруйдаахпын — бэйэм сүөрүөхтээхпин. Ол иһин Дьуурга даҕаны, силиэстийэ да сууттарыгар, мин кырдьыгы этиэхтээхпин. Суорун Омоллоон
◊ Сүөрэ тарт — биир күүстээх тардыынан өһүллэр, төлөрүйэр гына төлө тарт. ☉ Развязать узел одним резким сильным движением
[Уол] чомпой бэргэһэтин быатын сүөрэ тардан кэбистэ. Күннүк Уурастыырап
ср. ДТС йөр ‘отвязывать, распутывать’, туркм. чөзмек ‘развязывать’

1. тобул диэнтэн бэй., атын. туһ. [Бэлисипиэт] Оҥоһуутун көрөбүн: Хаамырата тобуллубут, Саарыктара тостубут. Р. Баҕатаайыскай
   Уулаах оройунан тобуллубут чомпой бэргэһэни сүүһүн диэки умса ууруммут. Эрилик Эристиин
   Хайаатар да ханнык эмэ ньыманы тобулунуо этэ. И. Федосеев
2. Өйүҥ-санааҥ аһыллан, быһыынымайгыны, олоҕу билэр буол. ☉ Стать благоразумным, рассудительным, образумиться
   Хаһан өйдөнөр, тобуллар муҥнаахтар буолла? И. Гоголев
   Ити боппуруоска санаам тобулунна. Далан
   Биригэдьиирдээ. Эдэр киһи сайдан тобуллан иһиэҥ буоллаҕа. А. Данилов
3. көсп. Куолаһыҥ чөллөрүйэн, иҥнибэккэ ыллаа. ☉ Раскрываться (напр., о голосе), литься, разливаться (напр., о песне)
   [Николай] кэнникинэн куолаһа улам тобуллан, тохтообокко туойар буолбута. Н. Степанов
   Дьэ, улам тобуллан Тарҕаата Дорҕоонноох ырыата. Н. Рыкунов
   Үчүгэй ырыаһыт туойан доллоһутан истэҕин аайы күөмэйэ ордук тобуллар диэн этэллэрэ кырдьыктааҕын Александр Самсонов бу киэһэ бигэргэттэ. «Кыым»
4. көсп. Уруккугунааҕар ордук табыллан тугу эмэ гын (хол., кэпсээ). ☉ Делать что-л. лучше, чем раньше, раскрываться в чем-л., в каком-л. деле, занятии
   Оҕонньор уутугар-хаарыгар киирэн, сэһэнэ улам тобуллан барда. Болот Боотур
   [Салайааччы дьахтар] Дьону түмэргэ Дьоҕура тобуллар. Р. Баҕатаайыскай
   Галина Васильевна сэһэргэһэн истэхпит аайы улам тобуллан улгумнук кэпсии-ипсии олорбута. «ХС»
   ♦ Өйө тобуллар көр өй
   Арай, үлэҕэ эмиэ ити курдук өйдөрө тобуллара, арыллара буоллар, тугу тулутуо этилэр! «ХС». Өһө тобуллар (тэстэр) суола көр өс II. Булт туһунан кэпсэтиигэ, эһэм, дьэ, өһө тобуллар суола. Өһө тобулунна (тэһиннэ) көр өс II. Оҕонньор өһө тобуллан кэпсээн барда. Сэһэнэ тобулунна — өһө тобулунна (тэһиннэ) диэн курдук (көр өс II). Эмээхсин үөлээннээхтэрин кытта сэһэнэ тобулунна

аат.
1. Мииннээн уокка буһара уурбут ас (эт, балык). ☉ Варево, стоящее на огне (из мяса, рыбы)
Күөс буһара барыта биир буолбат: ириэнэх эт күөһэ буһара түргэн, оттон тоҥ күөс уһун. Н. Якутскай
Ити икки ардыгар күөс буһан бидилийдэ, сылаас миин, хоргун минньигэс сыта муруну кычыгылатта. Л. Попов
Эмискэ күөс куотар тыаһа сырылыыр. Кыргыттар «Уой-ай» бөҕө буолан хабытайдаһаллар. П. Аввакумов
2. эргэр. Үксүн эти буһарарга аналлаах лаппычах, төгүрүктүҥү быһыылаах тимир иһит. ☉ Горшок для варки (обычно мяса)
[Суккун сонноох Суут албын] ойоҕо ойон тура эккириир да, үс тоҥ кырбас эти таһыттан киллэрэн күөскэ угар, уу кутар. Суорун Омоллоон
Биир атах эти киллэрэн үлтү сынньан икки күөһүнэн ыгыччы буһардылар. М. Доҕордуурап
Киэһэ күөс муҥунан куобахтарын этин буһаран сиэтилэр. «ХС»
♦ Күөс быстыҥа — күөс буһар кэмэ, биир чаас кэриҥэ. ☉ Время варки мяса (старинная якутская мера времени — примерно около одного часа)
Күөс быстыҥа кэриҥнээх буолаат, Сиэҥкэ бэрт тиэтэлинэн аҕата Ньукууса оҕонньордуун көтөн түстүлэр. А. Неустроева
Үҥкүү күөс быстыҥын кэриҥэ барда. М. Доҕордуурап
ср. др.-тюрк. көч ‘небольшой отрезок времени’. Күөһэ күөстүйбүт түөлбэ. — хаһаайыстыба тэринэн туспа баран олорбут. ☉ Начать жить самостоятельно, своим хозяйством (букв. горшок его стал (действительно) горшком).
◊ Киэһээ күөс — киэһээҥҥи аһылык. ☉ Ужин
Эмээхсиэн, анараа дьиэҕэ киэһээ күөһү күөстээ. А. Софронов
Киһи айаҕынан, муннунан хаана баран, киэһээ күөс саҕана өлөн хаалла. Болот Боотур. Күөс бэргэһэ — күөс иһитигэр майгынныыр быһыылаах, кулгаахтаах дьахтар бэргэһэтэ. ☉ Женская шапка типа ермолки, с наушниками
Чохойбут чомпо бэргэһэ, Көкөйбүт күөс бэргэһэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Чомпой бэргэһэ, муостаах бэргэһэ, туһахталаах, чопчуурдаах дьабака бэргэһэлэр, күөс бэргэһэ диэннэр бааллар эбит. БСИ ЛНКИСО-1938
Күөс күөстээччи — ас астааччы диэн курдук (көр ас III). Күөс охсооччу — күөсчүт 1 диэн курдук. Өбүгэлэрбит биир суол киэҥник туттар иһиттэринэн туой иһит буолара. Ол иһин, холобурга диэн эттэххэ, күөсчүт, күөс охсооччу диэн идэтийбит дьоннордоох этибит. Багдарыын Сүлбэ
ср. тюрк. көөш, көөч, көдэш ‘горшок’

аат. Тирии арааһыттан (хол., тыстан, саарыттан, түнэттэн о. д. а.) тигиллибит, уһун остоох атах таҥаһа. ☉ Обувь из кожи, похожая на сапоги, торбаса
Этэрбэс көрдөөн көрдүм да булбатым. Т. Сметанин
Ат хоҥхочоҕун тириититтэн тикпит саары диэн этэрбэс ууну иҥэриэхтээҕэр, түөрт-биэс күнү мэлдьи ууну да кэһэн сырыттаххына, атаххын быыкааннык да сиигирдиэ суоҕа. УАЯ А
♦ Этэрбэс араадьыйата — киһиттэн киһиэхэ кэпсэниллэн, ханнык эрэ сонун сурах курдук түргэнник тарҕаныыта (сороҕор сымыйа да буолуон сөп). ☉ Быстрое распространение слухов, достоверность которых не всегда подтверждается, торбозное радио
Дьахталлар обургулар ону эбэн-сабан, уу тэстибэт гына оҥорон, араастаан кэпсээбиттэрин этэрбэс араадьыйата обургу тиийиэх айылаах сиригэр барытыгар тиэртэ. М. Хара
Сураҕа, Татыйык икки кыыһыттан улаханнык саллыбыт үһү диэн этэрбэс араадьыйатын сонуна өр күүттэрбэккэ тиийэн кэллэ. Огдо
◊ Саары этэрбэс көр саары
Өбүгэлэрбит маанылаах саары этэрбэстэрин хатыҥҥа үүнэр ыт мунна тэллэйинэн кырааска оҥорон сотоллоро үһү. АЭ ТЫС
Эр дьон саары этэрбэстэригэр баанар быаларыгар көмүс тылы араас быһыылаан куталлара. ФГЕ ӨӨСҮҮ
Тумустаах кыбытыылаах саары этэрбэһи тигии туспа уратылаах буолара. ААН ТИиК. Саппыйаан этэрбэс — саппыйаантан тигиллибит чараас сайыҥҥы этэрбэс. ☉ Лёгкие летние торбаса, сшитые из коровьей кожи, выделанной ручным способом как сафьян, сафьяновые торбаса
Саппыйаан этэрбэс — нуучча сабыдыалынан тириини саппыйаанныахтарыттан ыла тигиллэр, синньигэс, кыараҕас остоох сайыҥҥы этэрбэс. НБФ-МУу СОБ. Сарыы этэрбэс — сарыыттан тигиллибит этэрбэс. ☉ Торбаса, сшитые из мягко выделанной коровьей или другой кожи, ровдужные торбаса
Ойуулаах (дьэрэкээннээх) сарыы этэрбэс — айаҕыттан тумсугар тиийэ өҥнөөх сабынан дьэрэкээн ойуулаах буолар. НБФ-МУу СОБ
Тирэҥсэ этэрбэс — тирэҥсэ диэн курдук. Тумустаах, сайыҥҥы тирэҥсэ этэрбэстээх эҥин. С. Маисов. Тулламай этэрбэс — тулламай
1.
1 диэн курдук. Тулламай — олус намыһах остоох, дьиэҕэ кэтиллэр сайыҥҥы чэпчэки этэрбэс. НБФ-МУу СОБ
Тумустаах этэрбэс көр тумус. Тумустаах, сайыҥҥы тирэҥсэ этэрбэстээх. С. Маисов
Тумустаах кыбытыылаах саары этэрбэһи тигии туспа уратылаах буолара. ААН ТИиК
Бэйбириэт билэлээх, тумустаах сарыы этэрбэс — икки кытыытынан кыһыл сукуна сыыйыылаах хара бэйбириэт билэлээх, ойуута-талата суох. НБФ-МУу СОБ. Түнэ этэр- бэс — түнэттэн тигиллибит этэрбэс. ☉ Торбаса, сшитые из лосиной или оленьей замши
Түнэ этэрбэс күүстээх үлэҕэ, булка кэтиллэр, аараламмыт, арыт ыыһаммыт түнэттэн тигиллэр. НБФ-МУу СОБ
Мин санаабар, сылгыһыкка түүлээх чомпой бэргэһэ, таба саҕынньах, таба эбэтэр ыт тириитэ ыстаан, уллук сутуруо, түнэ этэрбэс наадалар. ДВР САЗС. Тыс этэрбэс — тыстан тигиллибит, аллараа өттө хаатыҥканан уллаһыллар этэрбэс. ☉ Унты, сшитые из шкурки с нижней части ног животных, камусов и подшитые войлоком
Тыс этэрбэс — таба, тайах, сылгы, сүөһү тыһыттан мааныга да, мараҕа да кэтиллэр гына тигиллэр кыһыҥҥы этэрбэс. НБФ-МУу СОБ
Таба тириитэ ыстааннаах, саҥыйахтаах, суокка уллуҥнаах тыс этэрбэстээх эһэбит оҕонньор барахсан суол кытыытыгар баар дириҥ чалбах ууга тиэрэ түһэн сытар эбит. БМ БМ
Этэрбэс быата көр быа. [Симэхсин эмээхсин] ытыһын таһынан өрө эккирээн иһэн, этэрбэһин быатыттан иҥнэн умса баран түһэн, атаҕа иэнин таһыйан саллырҕатта. П. Ойуунускай
Уйбаан этэрбэһин быата сөллүбүтүн баанна. Амма Аччыгыйа
Этэрбэһин быата сөллөн, Ойон иһэн Охтон түстэ. Т. Сметанин
ср. др.-тюрк. етик ‘мягкая обувь из кожи’