фольк. чудовищный, страшный; дьуон-дьайаан дойду чудовищная страна.

I разг. см. үлүгэр.
II 1. чудовищный, ужасный, страшный; үлүгэрдээх буруйу оҥорбут он совершил ужасное преступление; 2. с мест, указ. означает усиление признака предмета: бу үлүгэрдээх тымныыга в такой сильный мороз; бачча кыра дьиэҕэ бу үлүгэрдээх киһини ханна олордоҕут? как поместишь столько народу в такой маленький дом?

дьуон-дьаҕаан (дьаҥаат) - олус ыарахан, ынырык. ☉ Страшный, чудовищный
Этэн туран балыырдаах, истэн туран мэлдьэхтээх, букур-сидьиҥ нэһилиэктээх Дьуон-дьаҕаан улуустаах буолабын. ПЭК ОНЛЯ I
Онтон Моһоллоох ойуун айгыстан туран кэллэ: «Куһаҕан Ньукулай уола кэллэ-кэлээт, бу туох дьуон-дьаҥаат тойугу туойда, бу туох табык иирээнин тарта?» - дьон сирэйдэрин кэриччи көрдө. М. Доҕордуурап; дьуон дьаҥыдый фольк. - киһи ытырыктатар, ыар-нүһэр тылларынан саҥар. ☉ Произносить слова, вызывающие дрожь, наводящие ужас
Ол, бу эн туох Модун соруктаах буолаҥҥын Дьуон дьаҥыдыйдыҥ? - диир буоллаххына, Икки кэрэ чуор кулгааххынан Истэ-болҕойо олорууй эрэ! С. Васильев
[Сырааннаах - Мэхээччэ оҕонньорго:] Олус даҕаны дьуон дьаҥыдыйдыҥ, өс тамалыйдыҥ. Болот Боотур

I
даҕ.
1. Ынырык, дьулаан. ☉ Чудовищный, ужасный
Эрдэлиир өлбүт үлүгэрдээх сураҕа нэһилиэккэ тарҕана охсубут. Амма Аччыгыйа
Үлүгэрдээх эрэйи Үөскэтэр эбит таптал! Баал Хабырыыс
Соҕотохто үлүгэрдээх тыас түптэ сааллыбыта. ФВС К
2. Таһынан, аһара. ☉ Сверх меры, слишком
Алдьархайдаах уол бу! Өйө диэн Үлүгэрдээх, Толкуйа диэн Туохтан да олус. П. Тобуруокап
Сааскы ириэһин кэнниттэн ороһуол уута арахсан үрэххэ халыйдаҕына, үлүгэрдээх элбэх туус олорон хаалар. И. Находкин
II
көр үлүгэр II (сэдэхтик үксүн ыйар солбуйар ааттары кытта тут-лар ‘употр. ограниченно и обычно с указательными местоимениями’)
Ол үлүгэрдээх тимир халҕаһа бүтүннүү биһиги үрдүк ааппытын ааттаан иһэр. Амма Аччыгыйа
Ити үлүгэрдээх баһаам үгүс суруктарга төһөлөөх киһи ахтылҕана, иэйиитэ иҥэриллибитэ буолуой? Г. Колесов

1. 1) миф., фольк. злой дух, злое начало; всё вредное и враждебное человеку; абааһы сирэ страна злых духов, враждебных существ; абааһы бухатыыра богатырь из враждебного мира; тарбыйах абааһыта злой дух, губящий телят; өтөх абааһыта дух места, где раньше проживали люди; абааһы кыыһа дева тьмы; абааһыны абааһы сиэбэт посл. чёрт чёрта не съест (соотв. ворон ворону глаз не выклюет); абааһы аһаабыт сириттэн арахпат погов. чёрт не отходит от того места, где ему раз удалось поживиться; үтүө ырыаһыты кытары абааһы кытта ыллаһар посл. с хорошим певцом и злой дух состязается в пении; 2) урод, чудовище || уродливый, чудовищный; абааһы торбос телёнок-урод; үтүө биэттэн абааһы кулун төрөөбүтүгэр дылы погов. словно от доброй кобылы родился уродливый жеребёнок (соотв. в семье не без урода); 3) бран., шутл. чёрт, дьявол; бар киэр буол , абааһы ! уйди прочь, дьявол!; бу абааһыны көр эрэ ! смотри-ка на этого чёрта! (с оттенком восхищения); 2. скверный, негодный, дрянной; абааһы киһи скверный человек; абааһы сүгэ дрянной топор; абааһы буол = стать плохим, негодным # абааһы илимэ бот. княжик, дикий хмель; абааһы тайаҕа бот. дудник, борщевик; абааһы үрүмэччитэ летучая мышь; абааһы көр = не любить; ненавидеть; абааһыта киирдэ он взбесился; абааһытынан тыынар он сердится, ругается; он ничего не хочет слушать.

даҕ.
1. Алдьархайдаах, сүрдээх куһаҕан, ынырык. ☉ Страшный, ужасный, жуткий, чудовищный
Иэдээннээх дьыл обургу Икки атахтааҕы Им балайга иһитэн кэбиспитэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бочуона саҥас харбыт курдук буолла. Кыыһа иэдээннээх тылы эттэ. Саха киһитэ тыыннааҕын, бу орто дойдуга баарын тухары эппэт муҥ тыла. А. Сыромятникова
Хаайыыга доҕорум уол оҕоломмут. Дьэ, онно фашистар иэдээннээх быһыыны оҥорбуттар. Мин ону санаатахпына, ааспыт сүүрбэ биэс сыл устатын тухары сүрэҕим умайар. «ХС»
2. Олус улахан, наһаа сүрдээх (хол., сут, эрэй уо. д. а.). ☉ Ужасный, адский, жестокий (напр., голод)
Аан дайдыга анаарбатах Ахсым алдьархай таҕыста …… Икки атахтаах истибэтэх Иэдээннээх сут эргийдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ол курдук баран иһэн көрдөҕүнэ, биир сиргэ иэдээннээх эккирэтии буолбут эбит. Амма Аччыгыйа
[Ыттар] аттаах туора дьону оччо көрбөтөх баҕадьылар иэдээннээх моргуору тартылар. Л. Попов
Охсуһуу омуннааҕа, эттэһии иэдээннээҕэ манна турбут. В. Ойуурускай
3. Сордоох, табыллыбатах оҥоруулаах. ☉ Несчастный, злополучный, бедовый
Иккиэйэх сэппэрээтэри Эн миэхэ биэрдэххинэ, Эппиэккэ тардыллар Иэдээннээх дьыала. П. Тобуруокап
Убаай, бу хайдах буолаҕын? Оо, иэдээннээх сүөһүнү илдьэ сылдьаҕын, доҕор. А. Сыромятникова
Бааһынаҕа, оҕуруокка үүннэҕинэ, быалык от өлөн биэрбэтинэн иэдээннээх абааһы ээ. П. Егоров