ж. мед. чумаа, чумаа ыарыы.

прил. I. чумаа; чумная эпидемия чумаа эпидемията; 2. (заражённый чумой) чумаалаабыт.

туохт., кэпс. Олус элбээн онно-манна тиий, мэнээктээ; тэний, сабардаа. ☉ Расплодиться (о животных); охватить кого-что-л., распространиться (напр., о болезни). Сабыытаабыт сүөһүм суох
□ Бу кэрэ сири сабыытаан Хара чумаа мунньустар. Баал Хабырыыс

аат. Киһи этин-сиинин уута аччаан итиэннэ иҥиирэ тардан сыыстарар, быһыта тыытар сыстыганнаах ис ыарыыта. ☉ Холера
Халыаранан, чумаанан харса суохтук тибиирэллэр. Күннүк Уурастыырап
Хара буруйдаах Хаанымсах фашистар, халыара ыарыылыы, Хара дьай буоланнар, күдэҥҥэ көтөннөр [дьон аймах кэлэйиэ]. «ХС»

1. аат.
2. Киһи тириитин уонна ис да уорганнарын көрдүгэннээн сиир сыстыганнаах ыарыы. ☉ Проказа, лепра
   «Лида, эн араҥынан ыалдьыбатах эбиккин», — диэн Сергей Иванович үөрүүлээхтик быһаарбыта. И. Федосеев
   [Екатерина Татаева] уон түөрт саастаах эдэркээн кыысчаан. Кини ийэтэ икки сыллааҕыта араҥтан өлбүтэ. «ХС»
3. үөхс., түөлбэ. Дууһа, бодоҥ, тойооску. ☉ Горемыка, калека, негодяй. Дьэ, эмиэ араҥ дии. Бу араҥы көр эрэ
4. даҕ. суолт. Ыарыһах, ханнык эрэ ааһан-араҕан биэрбэт ыарыынан ыалдьар. ☉ Больной, страдающий какой-л. хронической болезнью
   Миитэрэй өлүк сирэйдээх, араҥ дьахтар тахсан турарыттан соһуйдаҕа буолуо. Амма Аччыгыйа
   Чоочо баай, тойон абаҕам, Икки атахтааҕы иҥнэрэн, Үс саханы түҥнэрэн, Иринньэх ийэтэ, араҥ аҕата Аатырарыҥ биллибэт. С. Зверев
   Бэйэтэ быһааран кэпсээбэтэҕэ буоллар, сааһын тухары аалларан ыалдьыбыт араҥ киһи диэ суох эбиппин. А. Данилов
   ◊ Араҥ (аас) аҕата — кыамматтары көрөр-харайар, аһыныгас үтүө сүрэхтээх киһи. ☉ Человек сердобольный, помогающий убогим-сирым, благодетель. Араҥ ыарыы көр араҥ
5. 1858 сыллаахха соҕотох Орто Бүлүү улууһугар аҕыс уон түөрт киһи араҥ ыарыыга ыалдьар эбит. Багдарыын Сүлбэ
   Аны араҥ ыарыы, холера, чумаа, натуральнай уоспа, ымынахтаах тиип, титириир, одуруун курдук ыарыылар суох буоллулар. «ХС»
   алт. сараҥ

туохт.
1. Тугу эмэ ханна, туохха эмэ хоҥнубат гына тугунан эмэ иҥиннэр, сыбаа. ☉ Приклеить, прикрепить что-л. к чему-л.
Ыраас, халыҥ кумааҕыны түөрт муннуктуу кырыйан баран, кинигэ тас өттүгэр сыһыарда уонна бэркэ ууһумсуйан олорон бөдөҥ буукубаларынан «Альбом» диэн суруйан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Ким төһө кыайарынан дьиэтин эркинигэр сибэккилээх ыспалыары сыһыарар, сибэккилээх хартыынаны ыйыыр. С. Васильев
Сотору тахсан ааҥҥа биллэрии сыһыарда. М. Доҕордуурап
2. Тугу эмэ туохха эмэ холбуу тут, эбэн биэр. ☉ Присоединить, приобщить, прицепить что-л. к чему-л.
Өлбүттэр, дьадайбыттар сирдэрин барытын сыһыаран-сыһыаран, Сыҕаайаптар сирдэрэ кэҥээтэр-кэҥээн иһэр. Амма Аччыгыйа
Холкуоска дьону сыһыарыахтарын, дьону тардыахтарын билиминэ, хата, дьону тэйитэллэр этэ. Күндэ
Чугастааҕы ойууртан суон бэрэбинэлэри кэрдэн, онно икки богуону сыһыаран, бэртээхэй остолобуой туппуттар. П. Егоров
△ Тугу эмэ туохха эрэ даҕайан ыл эбэтэр ыкса чугаһата тут. ☉ Приблизить, подвести кого-л. к чему-л.; коснуться чем-л. чего-л., дотронуться до чего-л.
Атын төҥүргэскэ сыһыаран, миинэн айаннаабытынан барда. Амма Аччыгыйа
Дабыыт сааны иэдэһигэр сыһыарбатаҕыттан үөрэр. У. Нуолур
Кылыйан кыыралдьытта, чээл күөх кырыска тиҥилэҕин да сыһыарбат курдук сүүрэн элээрдэ. «ХС»
△ Кими эмэ туохха эмэ кыттыгастаах, сыһыаннаах гын. ☉ Вовлечь кого-л. в какую-л. деятельность, сделать участником чего-л., приобщить к чему-л.
Ийэтэ кинини кыратыттан үлэҕэ сыһыаран, олоххо бэлэмнээбитэ буолбатаҕын. М. Доҕордуурап
Бу мин, суоссоҕотох төрөппүт уолуҥ баарбын, туох эмэ үчүгэй дьон быһыытыгар-майгытыгар сыһыардыҥ дуо? А. Сыромятникова
Марк Николаевич биһигини музыканы өйдүүргэ, таптыырга бары өттүнэн сыһыаран үөрэтэн испитэ. САа
3. Тугу эмэ туохха эмэ холбуу, дьүөрэлэһиннэрэ тут. ☉ Сочетать, совмещать, связывать что-л. с чем-л.
Онон, бүгүн манна буолбут аһаҕас кэпсэтииттэн хайа-хайаҕыт, үлэ-хамнас туһатыгар сыһыаран көрөн, сөптөөх отчуоту бэйэҕитигэр бэринэн, наадалаах түмүгү оҥостунаргыт эрэйиллэр. В. Яковлев
Ити сөп: сэлэ — тимир. Ол гынан баран, Сэлэ Хаппый диэн сир аатын [Комаров] итиннэ сыһыарара алҕас, Сэлэ Хаппыт — сэлэ өтүүтүн хаппыт сирдэрэ буоллаҕа дии! Багдарыын Сүлбэ
Быстах түбэлтэни уопсай быраабылаҕа сыһыаран түмүктээһин дедукция диэн ааттанар. ДИМ
4. Кими-тугу эмэ бэйэҕэр чугаһат, бэйэҥ көрүүгэр-харайыыгар ыл. ☉ Приближать кого-л. к себе; приставить кого-л. к кому-л. для надзора
Табаарыс биригэдьиир, бу оҕону миэхэҕэ сыһыар! Үөрэтэн, такайан, солбуйааччы оҥостуоҕум. В. Яковлев
[Ааныска:] Сахаар, ити тоҕо биһиги Сибиэтэбитигэр сүрдээх элбэх ынаҕы сыһыардыгыт? Уон алта ынах элбэх буолбат дуо? С. Ефремов. Саха норуотун чулуу уола П.А. Ойуунускай Даадары мээнэҕэ талан бэйэтигэр сыһыарбатаҕа чахчы. «Чолбон»
5. көсп. Ыарыыны тарҕат, атыттары ыарытыннаран сүһүрт (инфекционнай, вируснай ыарыынан ыалдьыбыт киһи туһунан). ☉ Заразить кого-л. чем-л. (напр., болезнью)
Дьоммун куһаҕаннык ыалдьан өллүлэр, кыыстарыгар кытта сыһыарбыттар диэн сураҕы кини ыыппыт этэ. Н. Заболоцкай
Бааһынайдар сүөһүлэригэр куорҕаллааччылар араас ыарыылары (чумааны, анемияны уо. д. а.) сыһыараллара. БИД