чум; чуумҥа олор = жить в чуме.

чума || чумной; ыт чумаата собачья чума; чумаа микроба чумной микроб, микроб чумы.

заболеть чумой.

прил. I. чумаа; чумная эпидемия чумаа эпидемията; 2. (заражённый чумой) чумаалаабыт.

аат., түөлбэ. Ураһа тирии эбэтэр сарыы сабыыта (хастыы да тириини холбуу тигэллэр). ☉ Кожаное покрытие урасы (обычно сшивали несколько шкур в одну полосу). Ураҕастары төгүрүччү туруортаан баран, улахан сарыы үнэкээннэринэн бүтэччи саппыттара. А. Уваровскай
ср. эвенк. үнэкан ‘покрышка чума из кожи’

аат.
1.
көр өрүө. Кутаа Хобороос тарбыйах үрүөтэ оҥорор. Н. Түгүнүүрэп
Ыаллар, дьиэлэрин халҕанын суон дүлүҥүнэн баттатан торбосторун үрүөлэрин устуталаан субан ыытан баран, бэйэлэрэ эмиэ тыа устун субан баартара. Н. Заболоцкай
2. Ураһа ураата, буруо тахсар үөһээҥи хайаҕаһа. ☉ Дымоход урасы (чума)
Үөһэ ураһа үрүөтүнэн хаар иһирдьэ түһэн, ардах курдук, олорор киһи сирэйигэр ибиирбэхтиир. А. Софронов
ср. тюрк. сирге ‘намордник для телят’

I
аат. Сыстыганнаах, киһи сирэйигэр ааспат бааһы, эбири хаалларар ыарахан ыарыы. ☉ Оспа
Ол кэмҥэ соҕуруу тайҕа диэки улахан ыарыы, уоспа турбута. С. Никифоров
Уоспа, чума курдук сыстыганнаах ыарыылартан, сэлликтэн бүтүн аҕа-ийэ уустара өлөн бараналлара. ССС
Таптал уонна уоспа бэрт аҕыйах киһини таарыйбат. ЭБЭДьА
◊ Салгын уоспата көр салгын. Салгын уоспатыттан быһыы
II
куобах уоспата — куобах уоһа диэн курдук (көр куобах)
Бөрө тыаҕа иккитэ кырынан тахсан, куобах уоспатыгар хотуолаан, [аһын] көмүтэлээбитэ. Р. Кулаковскай

аат. Салгынынан биитэр сорох үөн-көйүүр нөҥүө бэриллэр, сытыытык киирэр сыстыганнаах ыарыы (ыарыһах үрдүк тэмпэрэтиирэлэнэр, этэ-сиинэ сүһүрэр, тыҥатынан киирдэҕинэ — сэбиргэхтэтэр). ☉ Острое инфекционное заболевание, смертельно опасная болезнь, чума
Чумаа дьаҥ курдук, Дьулааннык суоһаан, …… Тиийэн кэллэ! Күннүк Уурастыырап
Бааһынайдар сүөһүлэригэр куорҕаллааччылар араас ыарыылары (чумааны, анемияны уо.д.а.) сыһыараллара. БИД
Сорох хамныыр харамайдар ыарыылары таһаллара быһаарыллыбыта (быттар ыалдьыбыт киһиттэн доруобай киһиэхэ ымынахтаах тииби сыһыараллар, бырдахтар — кумахыны, былахылар — чумааны). ББЕ З

аат. Сиргэ эбэтэр тордоххо утуйарга эбэтэр булт бултаан астыырга халыҥ гына тэлгэтиллибит мас мутукчата. ☉ Многослойный настил из хвои внутри чума, используемый в качестве подстилки для сна
Сөгөлөөнү тэлгэнэн утуйардыы сыппытым. Н. Абыйчанин
Тордох иһин тула сөгөлөөн тэлгии охсон, таба тириитин быраҕаттаатылар да, орон бэлэм. «Чолбон»
△ Онно оҥоһуллар булт малааһына аһылык. ☉ Пиршество, устраиваемое на таком настиле по случаю удачной охоты
Чөмпөрө чүөмпэ саҕа Сөҥ сөгөлөөнү оҕустум! Киэҥ тэлгэһэ саҕа Кэтит сэксэни тэрийдим. Өксөкүлээх Өлөксөй
Дьэ, быйыл сөгөлөөн ахан буолан турар. Суорун Омоллоон
ср. эвенк. сэкте ‘хвойная ветка; постель’

аат., эргэр.
1. Сүөһүгэ элбэх өлүүнү-сүтүүнү таһаарар дьаҥ. ☉ Мор, падёж скота, эпизоотия. Дьэ, харыһыктаах Хаарыаннаах ийэ дойдуттан Хара арахсыахпар диэри Хара төлөн буоламмын Хамсыгы халбарыттым. Саха фольк. [Порни:] Ыалларым барааннарын үөрүн хамсык хамыйдын, оттон миэнэ үөскээтин-үөдүйдүн… Пьесалар-1960. Омоҕой Баай саҕана сүөһүгэ түһэр үөн-көйүүр олох суох эбит
Кэнники Үрүҥ Айыы үөһэттэн соруйан хамсык оҥорон түһэрбит. БСИ ЛНКИСО-1938
2. үөхс. Киһини сэнээн, үөхсэн этэргэ туттуллар тыл. ☉ Бранное слово
Хайа дойду хамсыгаҕын? ПЭК СЯЯ
♦ Хамсык хараҕын харахтан фольк. — өстөөххүн өлөрөргө-өһөрөргө, кыргарга-кыдыйарга бэлэм буол. ☉ Быть готовым к уничтожению, истреблению врага, не знать пощады к врагу
Мин, кырдьык, өһөгөйдөөх санааны сананан, хамсык хараҕын харахтанан, хахай хаанын хааннанан барарга олоробун. Далан
Дагдаҕар баатыр диэн харса хабыра суох бөтөс: «Утарсар баар буоллаҕына утарсыахпыт, …… хамсык хараҕын харахтаныахпыт буоллаҕа дии», — диэтэ. «ХС»
ср. бур. хамшаг ‘эпидемия’, тув. камдьык ‘чума, зараза’