с. чымаадыстааһын.

несов. разг. чымаадыстаа.

несов. киэмеий, чымаадыстаа, айгыһын.

с. киэмеийии, чымаадыстыы, айгыстыы.

туохт. Чымаадыстаа, кэтэмэҕэйдээ. ☉ Куражиться, ломаться
Бастаан кураачыстаан, килбигийэн, мичээрдии-мичээрдии, оронугар таалан олорор. Болот Боотур
Кыраҕа кураачыстаабат баҕайыта. Аччык буоллаххына халбаһы баар. Н. Босиков

дьүһ. туохт.
1. Үтүөмсүйэн, чымаадыстаан сүөргүтүк тутун-хабын (дьахтардыҥы эр киһини этэргэ). ☉ Держать себя манерно, манерничать (обычно о мужчине)
Уҥуоҕунан кыра уонна хатыҥыр, ньахчаҥнаабыт, тараҥнаабыт Захар Куйаарыскай бэйэтэ күлбэт-үөрбэт эрээри, көрдөөх киһи. «ХС»
Кыыһы тоҕоноҕуттан ылан иһэр эр киһи — муодунайдык таҥныбыт, тараҥнаабыт киэмсик уола хаан. «ХС»
2. көсп., кэпс. Атаахтаа, тугу да кыһалҕа оҥостума. ☉ Быть избалованным, привыкшим к неге
«Бэлэми аһыыр оҕо олус атаах буолар», — диэн кэпсиир оҕонньор. «Мин бэлэми аһыыр буолан тараҥныыр үһүбүн дуо?» — мин өһүргэнэ истэбин. Е. Макаров
Түөрт сааспын туолуохпар диэри ийэ-аҕа далбарыгар тараҥнаан улааппытым. «ХС»
△ Ол-бу буолан кубулҕаттан, хаппырыыстан. ☉ Ломаться, капризничать
Дуня баҕас ыалдьыбаат-ыалдьыбат! Таах үөнүгэр тараҥныыр. П. Тобуруокап
Кыыс ардыгар атаахтаан тараҥныыра, кыаҕым эһиннэ, салгыы барбаппын диэн мундуйданара. Күрүлгэн-5
Балай эмэ сылайбытын дьэ билиннэ. Ол да буоллар сынньанан тараҥныы олороро табыллыбатын өйдүүр. «ХС»

I
1. даҕ. Туох да уратыта суох, судургу, ханнык баҕарар көннөрү киһи курдук. ☉ Ничем не выделяющийся, обыкновенный, простой
Ойууннар ама дьон курдук хонон турдулар. Н. Якутскай
Кутталбыттан ыллыыр санаам көтөн хаалла уонна көрүөх бэтэрээ өттүгэр ама киһи буола түстүм. И. Данилов
Туундара мас ама киһитин Дэлэгээт оҥорон кээстилэр. С. Данилов
2. аат суолт. Туох да уратыта суох, тугунан да атыттартан чорбойбот көннөрү киһи. ☉ Обыкновенный, обычный человек
Ырыаны бары таптыыллар — Муоралар да хайалар, Хомойон, үөрэн ыллыыллар Генийдэр да амалар. И. Эртюков
Ити гынан баран аматыгар бэрт сытыары — сымнаҕас майгыннаах ээ. Софр. Данилов
3. сыһ. суолт., кэпс. Аҕай-аҕай, арыый да (ыарыһах туруга кыратык көннө, уоскуйда, чэпчээтэ диэн этиигэ). ☉ Сносно, терпимо (при определении состояния здоровья больного)
— Аҕам... Аҕам хайдах үһү?! Иһиттигиэт?.. — Бэҕэһээ, сураҕа, арыый ама үһү. Н. Лугинов
Кыыһа арыый ама буолуоҕуттан ыла кини эмиэ дьэгдьийбит, кэҥээбит курдук буолла. И. Гоголев
[Галя:] Билэр дьоннуун убаһан, билигин кэм амабын. П. Тобуруокап
♦ Аматыгар түспүт — 1) урут туох эрэ чаҕылхай, уһулуччу уратылаах киһи, ону сүтэрбит, көннөрү киһи буолбут. ☉ Ставший заурядным, обыкновенным (изза утери былых исключительных качеств)
Кэскил аптаах тириитин албыннатан, аматыгар түспүт кыталык кыыл курдук хобдох көрүҥнэнэн, туран кэллэ. Г. Колесов
Сөдүөркэни көрдөр эрэ, Сүллүкү ойуун «абааһыта тахсан», аматыгар түһэн хаалар. Болот Боотур; 2) урукку көннөрү куолутугар түспүт (хол., кыыһыран силбиэтэнэн, итирэн, иирэн эҥин баран). ☉ Ставший обычным, нормальным (напр., после бурного гнева, сумасшествия и т. д.).
II
сыһыан т.
1. Саҥарааччы саарбахтыыр, итэҕэйбэт сыһыанын ыйытыы, эрэнии, сэрэтии, эрэмньилээх сабаҕалааһын эҥин дэгэттээх көрдөрөр уонна күүһүрдэр. ☉ Выражает и усиливает сомнение, недоверие говорящего с оттенками вопроса, уверенности, предположения, уверенного предположения и др. (соотв. неужели, неужто, вряд ли, ведь)
Ама, бачча эрдэ кэлиэ дуо? «ХС»
Дьэ, оччоҕо, Ньүкэн, холкуоска, ама, киирэр инигин? Суорун Омоллоон
Ама, оонньуу оҥостон этэр инигин? А. Федоров. Даайыһы, ама, туох буруйу оҥорбут киһини, тыллаан биэрэр үһү. Н. Заболоцкай
«Ама?!» — диэтэ Марба, чымаадыстаабыт киһи быһыытынан. Күндэ
2. Саҥарааччы итэҕэйэр-эрэнэр, бигэргэтэр санаатын үксүгэр риторическай ыйытыы, атын иэйии дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает уверенность, утверждение говорящего с оттенком эмоционального отношения, риторического вопроса и др. (соотв. ведь, разве, да разве, неужели)
Оо, ама, Өндөрөй оҕонньор ис санаатын аныгы дьоҥҥо биллэриэхбыктарыах киһи буолуо дуо?! П. Ойуунускай
Ама, санааргыыр буоллахпытый, Ама, санньыйа турдахпытый?! Т. Сметанин
Итинник суолу, ама, сымыйалыам дуу... С. Ефремов
Аны дьэ, ама уоскуйдаҕым үһү... Софр. Данилов
3. Саҥарааччы эмоциональнай дэгэттээх «оннук буоллар да, оннук» диэн этэн чугутар сыһыанын көрдөрөр уонна күүһүрдэр. ☉ Выражает и усиливает уступительное отношение говорящего с эмоциональными оттенками (соотв. хоть, хоть и, хотя и)
Ама саа-саадах ыҕарҕана суоҕун иһин, хайаатар да суостаах күннэр кэлэн тураллар ээ. П. Ойуунускай
Ама аасталлар даҕаны, Ама, Киллэм сэриитэ... Кимиэллээх киирсии этэ! А. Бэрияк
Ама, кинитин иһин, итини баҕас итэҕэйэр ини! Н. Лугинов
4. Саҥарааччы бигэргэтэр эппиэтин көрдөрөр. ☉ Выражает подтверждающий ответ говорящего (соотв. как же, а как же, конечно)
— Эн эмиэ сылдьыстыҥ дуо? — Ама. Мин урут бултуур этим ээ. Суорун Омоллоон
Ама, ытан ахан, булт да куһаҕана суох. «ХС»
— Дьулуһуу бөҕөнөн, ыра санаа бөҕөнөн кэлбиккит эбит дии! — Тыый, ама! В. Яковлев
5. Саҥарааччы сөҕөр-бэркиһиир сыһыанын көрдөрөр уонна күүһүрдэр (сэдэхтик тут-лар). ☉ Выражает и усиливает изумление говорящего (употр. редко)
Оо, бу, дойдуга ынырыктаах техниканы мустулар, ама! В. Яковлев
Аартатай, алаатыгар ини, Ама, тыйыс тыын! Баал Хабырыыс
III
эб. Этиллэр предмети күүһүрдэн, үрдэтэн, дьоһумсутан этиини көрдөрөр (даҕ. суолт. тут-лар ааттарга сыстар). ☉ Выражает возвышение предмета речи как важного, значимого (примыкает к прил. и именам, употр. в роли прил.) Ытык ама тылбын ылаарай диэн, Күтүр үтүө тылбын көтөҕөөрөй диэн, Ыллыы-туойа, көрдөһө турабын! Саха фольк. Ама билигин үөрэхтээх элбээбитин иннигэр, Харайдаанап да былыр, сэрии иннигэр, үөрэхтээх ама дьон ахсааныгар киирсэрэ. Софр. Данилов
Тутта-хапта сылдьара даҕаны кини тойон ама буоларын туоһулуур. И. Гоголев

туохт.
1. Этиҥ ханнык эмэ миэстэтинэн анньыллан эбэтэр таҥаскыттан мэһэйдэтэн тохтоон ыл; оҕун. ☉ Зацепиться какой-л. частью тела или одежды за что-л.; споткнуться
Өрө эккирээн иһэн, этэрбэһин быатыттан иҥнэн умса баран түһэн …… күрдьэҕэ мүччү ыстанан сэлэ ортотугар түстэ. П. Ойуунускай
Ол иһэн, ыллыга туора түспүт силистэн иҥнэн, арыычча охто сыста. Софр. Данилов
Дулҕаттан иҥнэн охтон, атаҕа иһэн хаалла. Н. Габышев
Кыаһай оҕонньор оһоҕу эргийэ баран иһэн, уот анньар мастан иҥнэн оһох уҥа чанчыгар кэлэн тыылла түстэ. Эрилик Эристиин
2. Туох эмэ мэһэйгэ кэтиллэ, анньылла биэр. ☉ Удариться обо что-л., натолкнуться, наскочить на что-л. Сааскы көмүөл маҥнайгы сүүрээнэ ол быһыттарыттан иҥнэн, эргичийэ түспүт. Амма Аччыгыйа
Сотору соҕус буолан баран, ат кэлэн, бүтэй ааныттан иҥнэн, хорус гына түстэ. Суорун Омоллоон
Аан тэлэллэ түһэрин кытта, тымныы тумана өрүһүспүттүү кутулунна, истиэнэттэн иҥнэн түүрүллүмэхтээн ылла. М. Доҕордуурап
△ Эмискэ уун-утары көрсө түс. ☉ Неожиданно встретиться с кем-л., столкнуться с кем-л. лицом к лицу
Давыдов киэпкэтин ылаат, таһырдьа ыстаммыта уонна мичээрдии турар Лушкаҕа иҥнэ түспүтэ. М. Шолохов (тылб.)
3. Ханна да кыайан куоппат, барбат гына булт сэбигэр (хол., туһахха, хапкааҥҥа) түбэс. ☉ Попасть в петлю, капкан, западню и т. п. (о звере, птице)
Арай, хаас тиргэҕэ иҥнэн өрө даллаахтыы турар эбит. П. Ойуунускай
Хайа, нохоо, булдуҥ? Туһаххар, чааркааҥҥар, айаҕар туох да иҥнибэтэх дуо? Суорун Омоллоон
Түргэнник туһахтарбар тэбинэн истим. Арай биир куобах иҥнэн баран кулаачыктанан эрэр эбит. Т. Сметанин
Ньукулаас дэлби иирсэн хаалбыт илимин, иҥнибит аҕыйах бытархай балыгын кытары суулуу тутан, тыытыгар бырахпыта. С. Никифоров
4. Туохтан эмэ иилистэн ыйанан хаал, ыйанан сырыт. ☉ Повиснуть, зацепившись за что-л. Сулбугур самыытыгар нэһиилэ иҥнэн сылдьар бороҥ ыстааннаах. Софр. Данилов
Суох, киһи сатаан оҥостуо суох, бүрүөһүн тириититтэн эрэ иҥнэ сылдьар. Болот Боотур
[Чубуку] таастан тааска быраҕыллан түһэн иһэн, муоһуттан иҥнэн хаалла. Т. Сметанин
5. көсп. Тугу эмэ гынаргар, оҥороргор мэһэйи көрүс. ☉ Встречать препятствие (в процессе какой-л. деятельности)
[Бырайыактары оҥороругар] Айдар кини оннук илиитэ-атаҕа тахсан биэрбэтин, бытархайтан иҥнэн хаалан быһа чымаадыстыырын сөбүлээбэт. Н. Лугинов
Мин итиннэ кэлэн, тугу эппиэттиэхпин билбэккэ, иҥнэн хааллым. Н. Заболоцкай
Бэрт даҕаны дуона суохтан иҥнэн, үлэ тохтотолоон хаалара. В. Яковлев
6. көсп. Кыраттан, нэһиилэ тутуллан сырыт (хол., үлэҕиттэн уһулла сыһасыһа). ☉ Удержаться кое-как, еле-еле (напр., на работе при крупном сокращении штата)
Сороҕор омос санаатахха туох барыта кыраттан иҥнэн турарга дылы... Н. Лугинов
«Мин эйигин сириэм дуо? Эн эрэ сөбүлүүр буоллаххына, барымына», - диэтэ. Истээт, урут арыыччаттан иҥнэн олорбут Тобулаарап туран, үрдүгэр түһэн, уураары-сыллаары гынан, күөх балай сирэйиттэн быыс булбата. Эрилик Эристиин
Гавриил өстөөҕү бүтэһиктээхтик үлтү сынньар тиһэх кимэн киирии тыаһын-ууһун чуор кулгааҕынан истэ госпиталыгар нэһиилэ иҥнэн сыппыта. А. Данилов
7. көсп. Ким эмэ итэҕэһин тоһоҕолоон бэлиэтээ, саҥа гына сырыт, наар онон үөх-үтүрүй. ☉ Постоянно подчеркивать чей-л. недостаток, все время обращать внимание на чье-л. упущение, цепляться
Тыый, оҕонньор, оттон баҕа даҕаны балык балта буоллаҕа дии. Ол түспүтүттэн бултаабатым диэҥҥин, ити мин уолум «быччайбытыттан» иҥинниҥ дуо? Амма Аччыгыйа
Үрдүк Бүөтүр Хатарыылаах Маҥаны, бэркэ таптаан мииммитэ, арай, хараҕа суоҕун сөбүлээбэт этэ: дьон барыта онтон иҥнэрэ. Күннүк Уурастыырап
Эн мин сирэйбиттэн-харахпыттан иҥнимэ. Күндэ
8. көсп., кэпс. Хааһына үбүн-аһын сиэһиҥҥэ түбэс, итэҕэстэнэн буруйга-сэмэҕэ тардылын. ☉ Быть обвиненным в чем-л., призванным к ответу за что-л. Кинилэргэ кыладыапсыктыы сылдьан эккэ иҥнэммин, бастакы тэмтэрийиим онтон саҕаламмыта. М. Доҕордуурап
♦ Дьыалаҕа иҥиннэ көр дьыала
Кырдьыктаах, сөптөөх суолга киһи дьыалаҕа иҥнибэт. А. Федоров. Неустроев дьыалатыгар иҥнэн, киниэхэ көмөлөспүт элбэх киһи хаайыллыбыта. П. Филиппов. Илимэр иҥин - кимтуох эмэ (хол., тойон, баттал) төлөрүйбэт сабыдыалыгар киир. ☉ Быть всецело подчиненным кому-л., находиться под чьим-л. гнетом
Иэдьэгэй эттээх Иринньэх оҕо Эрдэхтэн ыла, Иҥсэлээх тойот Илимэр иҥнэн, Иинэҕэс мастыы Эриллэ хатан, Имиллэ үүнэн Испитим баара. Эллэй. Ириэнэхтэн иҥнибэт, тоҥтон (тоҥ диэнтэн) толлубат фольк. - туохтан да куттаммат, толлубат; харса суох, ылыммытын толорон, оҥорон баран тэйэр (киһи). ☉ Бесстрашный и очень решительный (букв. не остановится перед талым, не сробеет перед мерзлым)
Булчут мунар сиригэр Мунаахсыйан да көрбөт, Хойуу тыабыт сиһигэр Куттанары да билбэт, Ириэнэхтэн да иҥнибэт, Тоҥ диэн толлубат. Л. Попов
Ириэнэхтэн иҥнибэт, Тоҥтон толлубат, Мүччү туттар диэни өйдөөбөт, Бүдүс диэни билбэт, Оһолго-төрүөккэ уолдьаабат Улуу дьон уодаһыннаахтар. С. Зверев
Ириэнэхтэн иҥнибэт аатырбыт, Тоҥтон толлубат сураҕырбыт, Кытаанаҕы да кыайбыт, Ыараханы да ыатарбыт Самнан биэрбэт саргылаах, Сайдар, үрдүүр норуоппут. С. Васильев
Киһи хараҕа (кулгааҕа-хараҕа) иҥнэр (туга эмэ) көр киһи I. Бу балаҕан иһигэр таас тыаһыттан ураты киһи кулгааҕар-хараҕар иҥнэр атын туох да баара биллибэт. Суорун Омоллоон
Бэттэх Аркадий [бырайыактаабыт] дьиэтэ адьас туох да харах иҥнэр ордуга-хоһута, итэҕэһэ да, уһулуччу үчүгэйэ да суох …… мэһэйдээбэтэрбин ханнык диэбиттии турар. Н. Лугинов
Кыл (сап) саҕаттан иҥнэ сылдьар көр кыл. «Кыл саҕаттан да иҥнэ сылдьабын, - эмиэ да бэркиһии, эмиэ да дьулахачыйа санаата Валерий. - Бөлүүн дуу, билигин дуу ити уол ордук-хоһу саҥарбыта буоллар, мин суолум сойбута ыраатыах эбит». «ХС»
Окко-маска иҥнибэт көр от-мас. Ол курдук сытан, киһи көрбөт, ыт үрбэт буолан, окко-маска иҥнибэт, дьүдэйии бөҕөнү дьүдьэйэн баран, барыта сэттэ дуу, тоҕус дуу төгүрүк сыл устатыгар хаайыыга, быаҕа сытан олорбутунан, ол кэлгиэтигэр өлбүтэ үһү. Саха фольк. Сыарҕатын сыҥааҕа иҥнэр (кимтэн эмэ) көр сыарҕа. Эн баҕас киһиттэн туох ордуктаах буолаҥҥын мин уолбуттан сыарҕаҥ сыҥааҕа иҥнэр. НС ОК
Тылга иҥин көр тыл. [Дьэкиим:] Тукаам, сымыйа суолга тылга иҥнэн баран эрэбин. А. Софронов
Саҥарба - бостуой тылга иҥниэҥ. Амма Аччыгыйа
Хараҕа иҥнэр көр харах. Аны хараҕа киниэхэ иҥнэр буолбута. Өйдөөн көрдөххө, сиппитэ-хоппута сүр. Болот Боотур
Аркадий икки кыыс хара эрээри, халыҥ сиэрэй уллуҥнаах эргэчээн хаатыҥкаларыгар хараҕа иҥиннэ. Н. Габышев
Остуолга эмиэ субу аҕай ууруллубут адьас арылыйан олорор тыыннаах сибэккилэргэ хараҕым иҥнэр. «ХС»

1. аат.
2. Сылгы сиэлин уонна кутуругун биир утаһына. ☉ Конский волос
   Сылгы аалыммыт маһыгар хаалар кылы хомуйан бары туһах хаталлар. Амма Аччыгыйа
   Сиэл …… уһун кылынан олус үйэлээх бөҕө көнтөс, муоһа, ыҥыыр холуна, сөрүө, араас быа-туһах өрөн, хатан, тигэн тутталлар. АНП ССХТ
   Соҕотох кылы бэл диэтэр Туллукчаан быһа көтөр, Сүүс кылтан сылгы үтүөтэ Быспат өтүүтүн өрөллөр. «ХС»
   2
   көр кылыс II. Ону [туораах бурдугу] аны кылыттан, бэкиинэттэн ыраастыырга дьиэ кэргэнэ бүттүүн кыттан, биирдиилээн талан муҥнаналлар. Күннүк Уурастыырап
   Сиэмэлэртэн кылларын аналлаах массыыналарынан имитэн араарыллар. «Кыым»
3. көсп. Музыкальнай инструменнар устурууналара. ☉ Струны музыкальных инструментов. Гитара кылларын тардыалыы олордо, Музыка тыаһыгар сөрүсөп дьиэрэтэ Ыллаата… Дьуон Дьаҥылы
   Кырыымпа чиккэччи тардыллыбыт кыллара бары мүччү бардылар. Л. Толстой (тылб.)
4. даҕ. суолт. Кылтан оҥоһуллубут; кыл курдук кытаанах, дороххой. ☉ Сделанный из конского волоса; жесткий, как конский волос
   [Үрүҥ эһэ] Үс-түөрт кыл бытыгын Үөрэ-көтө салбанна. Л. Попов
   Аан бэтэрээ чанчыгар, аналлаах атах маска, аттарыы лэпсэлээх, симэхтээх көмүс ыҥыыр. Ыҥыыр хоҥсуоччутугар үүн, быалаах кымньыы, кыл дэйбиир. Суорун Омоллоон
   Кэмниэ-кэнэҕэс дьон улаҕатыттан били маҥан кыл сэлээппэлээх киһи туран тыл көрдөөтө. А. Бэрияк
   ♦ Кыл бычык тыын — 1) тыыныҥ кылгаан, бөтүөхтээн арыычча тыын (улаханнык ыалдьыбыт эбэтэр өлөөрү сытар киһи тыына кылгаабытын этэллэр). ☉ Дышать тяжело, с трудом, едва дышать (о тяжелобольном или находящемся при смерти человеке). Оҕонньор уһугулаан, кыл бычык тыынар буолбут; 2) сылайан эбэтэр түргэнник хааман нэһиилэ тыыҥҥын ыл, аҕылаа. ☉ Дышать с трудом, запыхаться. Сибилигин манна кыл бычык тыынан киирэн тахсыбыта. Кыл быыһыттан — арыычча, бэрт кыранан. ☉ Еле-еле, чуть-чуть
   Кыл быыһыттан өрүһүйдүм. ПЭК СЯЯ. Кыл имэрийэ — тобус-толору, ыы-быччары (убаҕаһы, тохто сылдьар тугу эмэ иһиккэ үөһээ иитигэр тиийэ кутуу туһунан). ☉ Наполненный до краев (о сосуде)
   Кыл имэрийэ дьалкыйар Кылбачыгас бакааллар Доҕордоһуу туһугар Тоҥхотуллан бараллар. Р. Баҕатаайыскай
   Кинилэр дьоҕус ыаҕайаларын кыл имэрийэ дьэдьэннээхтэр, үөрбүтастыммыт дьүһүннээхтэр. В. Протодьяконов. Кыл күөмэй — синньигэс (тыҥкынас) куолас. ☉ Тонкий (писклявый) голос (букв. волосяное (толщиной с волосок) горло)
   Хотоҕой куурдар Куо тумулум иччитэ, Хабах бас, Харчы сото, Кыа сыаллайа, Кыл күөмэй, Хотун эдьиийим! Саха фольк. [Кыталык кыыл] Кыл күөмэйинэн Сыыйан ыллыыр, Кырыымпа эгэлгэтинэн Кэрдиистээн кэпсиир. Д. Говоров. Кыл күөмэй буол — чымаадыстаан, кыбыстан аҕыйаҕы аһаа, түргэн соҕустук аһаан испэккэ, бытаар. ☉ Есть очень медленно и мало (от жеманства или стеснительности). Кыл күөмэй буоллаххыный, түргэнник аһыы оҕус. Кылы кырбаабыт (кырбастаабыт) курдук — олус элбэх уонна кып-кыра. ☉ Очень мелкий, словно мелко нарубленный конский волос в большом количестве (напр., о насекомых)
   Биһиги ампаарбытыгар, кылы кырбаабыт курдук, киһи харахтаабатах көйүүрэ үөскээтэ. А. Сыромятникова
   Оччоҕо аатырар Темза өрүс кирдээҕиттэн, кылы кырбаабыт курдук кыймаҥнас үөннээҕиттэн сиргэнэн турабын. П. Филиппов
   Убай Давыдовтарга кылы кырбастаабыт курдук эмдэй-сэмдэй кыыс оҕо дэлэйбит. Н. Габышев. Кыл мүччү — сыыһа-халты, бэрт кыранан (баттас эбэтэр куоттар, урутаа эбэтэр хойутаа). ☉ Едва, коекак (успеть), чуть (опоздать)
   Көлөлөрбүтүн кыл мүччү былдьаттыбыт. В. Протодьяконов
   Киэһэ аҕыстааҕы пуойаска кыл мүччү баттаһабын. «ХС»
   Биһиги бандьыыттартан ити курдук кыл мүччү халты харбаппыппыт. А. Кривошапкин (тылб.). Кыл саҕа — олус (бэрт) кыра, быыкаайык. ☉ Самая малость, чуть-чуть
   Туора киһи гиэнигэр кыл саҕаны да көрөр, оттон бэйэтин иннигэр бэрэбинэ сытарын көрүммэт (өс хоһ.). Дьаамык иккис сарсыардатыгар аҕалбыта. Кини биһигиттэн хайабытыттан да кыл да саҕанан намыһаҕа, мөлтөҕө суох этэ. Н. Чернышевскай (тылб.). Кыл саҕаттан — олус (бэрт) кыраттан, быыкаайыктан. ☉ На волосок (от чего-л.), на немного
   Оҕо сырдык тыына кыл саҕаттан самсаммыта. «ХС». Кыл тарда — тэбис-тэҥ, итэҕэһэ да, чорбоҕо да суох сөрү-сөп, оруобуна буолар гына (иһиккэ кутуллубуту иһит үөһээ кытыытын кытта кылы тардан тэҥнээбит курдук). ☉ Вровень с краем посуды, без верха (наполненность посуды проверяется натягиванием волоска по ее верхнему краю). Биир арыы ыйааһыныгар эрэ сөп буолбутугар эмээхсин өрө халаатыы түстэ: «Сордоох оҕолор, кыл тардан мээрэйдээбитиҥ буолуо. Биир солуотунньугу ордук биэрэргин — соҕотох хараххын тэһэ анньынар курдук саныыгын…» Амма Аччыгыйа
   Чаайынай ньуоскаҕа чөмчөччү буолбакка, кыл тарда кутуллубут туус быһа холуйан уон кыраам буолар. ФВН ЭХК. Кыл тиэтэлинэн — муҥ кыраайынан, олус ыксаан (тугу эмэ гын). ☉ Торопливо, в большой спешке, бегом, на бегу (делать что-л.)
   Үлэтин быыһыгар кыл тиэтэлинэн буостаҕа баран кэллэ.  Хаҥас диэки …… төгүрүк остуолга кыл тиэтэлинэн чэй тардан аһаттылар. М. Доҕордуурап
   Хонуктарыгар Бүөтүр кыл тиэтэлинэн чэйдии охсоот, тииҥнэрин сүлэн, тириилэрин таҥастаан баран, ытыгар тииҥ этин лыксыччы буһаран аһатта. Р. Кулаковскай. Кыл түгэнэ (түгэнигэр) — олус кылгас кэмҥэ, аҕыйах кэм устата. ☉ На мгновенье, в один миг, вмиг
   Кыл түгэнигэр мин олох мэнээрийэн хааллым. И. Данилов
   Саллааттар бары чөрбөс гынан, кыл түгэнэ тохтоон, ытыһарга бэлэм тутта охсубуттара. «ХС»
   Киэскэ төбөтүн, саннын, көхсүн тааска улаханнык өлөрөн кыл түгэнэ өйүн сүтэрэн ылар. «ХС». Кыл түргэнинэн — туох-баар кыаҕа баарынан түргэнник. ☉ Очень быстро, как можно скорее
   Уолаттар …… бу алдьархай тахса сыспыт сириттэн кыл түргэнинэн атахха биллэрбиттэрэ. Далан
   Массыына кэлэн хамбаайыҥҥа куусабын тоһуйан биэрэр, туоларын кытта кыл түргэнинэн аллара чугас баар сиилэс угар сиргэ ыстаннаран киирэн сүөкүү охсор. Үлэ үөр. Кыл тыынынан көр кыл тиэтэлинэн. Бэйэтэ чугас, бэрт улахан кэпсэтиилэргэ эрэ кыл тыынынан сылдьан кэлэрэ. Болот Боотур
   Уруога эрэ бүттэр, дьиэтигэр кыл тыынынан тэбинэн кэлэр оҕо этэ. Н. Заболоцкай
   [Кыргыттар] кыл тыыннарынан сыыһа-халты аһаат, үлэлэригэр тэбинэллэрэ. Г. Колесов. Кылы <субуйа, сыыйа> тарпыт курдук — көбүс-көнө, тэбис-тэҥ. ☉ Очень прямой, ровный
   [Кыыл] айан-сэлии икки ардынан атаралаабыт суола, кылы тарпыт курдук, көбүс-көнөтүк дыргыйа сытар. Л. Попов
   Бөһүөлэк, кылы сыыйа тарпыт курдук, суос-соҕотох көнө уулуссатын чугастааҕы дьиэлэрин элэктэриичэстибэ уота элэҥ-сэлэҥ сырдатара. Н. Заболоцкай
   ◊ Кыл атах зоол. — наһаа судургу организмнар атахтарын оннугар кылга маарынныыр сыҕарыйар органнара. ☉ Органы передвижения у низших организмов, похожие на тонкие волоски. Кыл доҕуур эргэр. — соҕотох кылтан оҥоһуллубут уонна хаптаһыҥҥа ииччэх-бааччах гына иҥиннэриллибит кыра көтөрдөрү (хол., туллугу) бултуурга аналлаах кыра синньигэс туһах. ☉ Притороченная к доске петля из одинарного конского волоса, предназначенная для ловли мелких птиц (напр., пуночек)
   Кыл доҕуурга туттаран, Туллук өрө мөҕүстэ. И. Гоголев. Кыл иһит эргэр. — кыл ситиинэн ойуулаан уонна тигэн оҥоһуллубут туос иһит. ☉ Берестяная посуда, сшитая и украшенная тонкими веревками, сплетенными из конского волоса
   Бастыҥалыы ойуулаах Матаарчах кыл иһити Бааралаһыннардыбыт. Саха нар. ыр. III. Кыл көнтөс эргэр. — хас да кыл быаттан холбоон оҥоһуллубут аты баайарга аналлаах уһун хаптаҕай быа. ☉ Длинный плоский повод для привязывания коня, сплетенный из нескольких скрученных волосяных веревок
   Кыл көнтөһүн эрийэ тардан атын баайда. М. Попов
   Аҕабар кылтан өрүллүбүт көнтөс баар. КИИ СТ-2. Кыл күрдьэх эргэр. — ойбонтон бытархай мууһу таһаарарга уонна сороҕор муҥха балыгын түҥэтэргэ туттуллар кылынан өрүллүбүт сиэккэлээх ньолбоҕор иилээх сүүр. ☉ Продолговатое решето с волосяной сетью для выгребания мелкого льда из глубокой проруби, используемое также как мера при дележе добытой неводом рыбы
   Сорохтор солбуһа-солбуһа кыл күрдьэҕинэн балык эстилэр. С. Васильев. Тэҥн. сүүр. Кыл кылыы эргэр. — айаны, сохсону иитэргэ туттуллар сылгы кылыттан оҥоһуллубут синньигэс быа. ☉ Тонкий шнур из конского волоса для настораживания самострела или охотничьей пасти
   Киһибит тыыннааҕар айаны улаханнык туттубут эбит. Ол туһунан кини хоруобар көстүбүт уон икки эбиэн ырба уонна кыл кылыы туоһулууллар. ЭБЭДьА. Кыл өтүү эргэр. — сылгы кылыттан өрөн оҥоһуллубут уһун суон быа. ☉ Толстая длинная веревка, сплетенная из конского волоса
   Сэлэ — маҥаннаах хара кылынан хатыллыбыт эриэн өтүү. Багдарыын Сүлбэ. Кыл ситии эргэр. — кылынан өрүллэн оҥоһуллубут уһун синньигэс быа (үксүн туос иһити тигиигэ туттуллар). ☉ Тонкая волосяная веревка, сплетенная из конского волоса, обычно используемая для шитья берестяных изделий
   Кини бүк түһэн, кытаанах кыл ситиини хатартан дьуккуруйан уот кыһыл буолбут ньилбэгин үрэн сырылатта. А. Сыромятникова. Кыл сэбирдэх бот. — сүүрүгэ суох дириҥ ууга үүнэр үөһээ өттүнэн хойуу лабааланар синньигэс умнастаах, умнаһын тула хас да сиринэн бөлөхтүү үүнэр атырдьахтыы салаалаах хатыылаах кылгас сэбирдэхтэрдээх үүнээйи (атыннык бэчимэ от диэн ааттыыллар). ☉ Роголистник
   Уу дириҥэр араас салахайдар, оттон сибэккилээх үүнээйилэртэн кыл сэбирдэхтэр (роголистник) уонна синньигэс сэбирдэхтээх быалыктар олохсуйаллар. КВА Б. Кыл туһах эргэр. — үксүн кыра кыыллары, көтөрдөрү бултуурга аналлаах сылгы кылыттан хатыллан оҥоһуллубут туһах. ☉ Петля, плетеная из конского волоса, для ловли мелких зверей и птиц
   Саха сиригэр куобаҕы үксүн наар боробулуоха туһаҕынан бултууллар. Кыл туһаҕы бэрт хам-түм тутталлар. М. Попов. Кыл тымыр көр капилляр. Кыл үөн зоол. — оһоҕос көҥдөйдөөхтөр кылаастарыгар киирсэр, балтараа сэнтимиэтиргэ диэри уһуннаах, кыл курдук быһыылаах, ууга олохтоох паразит-чиэрбэ. ☉ Паразитический водяной червь, похожий на волос, длиной до полутора сантиметров из класса первичнополостных червей. Кыймаҥнас кыл үөн. Кыл хаа эргэр. — балыгы кутарга аналлаах сыарҕа устатыгар сөп гына оҥоһуллубут улахан, ньолбуһах быһыылаах кылынан өрүллүбүт мөһөөччүк. ☉ Большой, во всю длину саней, овальный волосяной мешок для перевозки рыбы
   Ньукуус дьиэ диэки күөх окко олорон, кыл хаа абырахтыыр. Күндэ
   Хараанай эмээхсин кыл хааҕа толору собо тиксибититтэн тоҥмута ааһан хаалла. И. Гоголев. Кыл хааһах эргэр. — балыгы кутарга аналлаах кылтан өрөн оҥоһуллубут орто кээмэйдээх мөһөөччүк. ☉ Средний по размеру сетчатый мешок для рыбы, сплетенный из конского волоса
   Ньукууһа оҕонньор тутан турар кыл хааһаҕын икки уолга биэрдэ. Олор хааһаҕы ылан, айаҕын атытан, балыгы куттардылар. С. Васильев. Кыл хамыйах эргэр. — ойбон мууһун ыраастыырга уонна муҥха балыгын үллэрэргэ кээмэй быһыытынан туттуллар төгүрүк иигэ иҥиннэриллибит кыл сиэккэлээх уһун уктаах тэрил. ☉ Черпак с длинным черенком и волосяной сеткой на круглом ободке, предназначенный для очистки проруби ото льда и используемый как мера при дележке добытой неводом рыбы
   Ордьоох [киһи аата] кыл хамыйаҕынан (ойбоҥҥо бырахпыт баҕаларын) баспахтаан көрдө да, таба харбаамына хаалла. Амма Аччыгыйа
   Илимнии, ардьаахтыы сатаан баран, [балыгы] кыл хамыйаҕынан чарт тымтайга таах баһан ылааччылар. Күннүк Уурастыырап. Тыһы кыл — синньигэс кыл. ☉ Тонкий конский волосок
   Киһи иннигэр тыһы кылы көрөр, бэйэтин иннигэр бэрэбинэни да билбэт (өс хоһ.). Мин өлбүт таба этин тула өттүттэн күрүөлээн кэбистим уонна аҥаар өттүн сатаҕай хаалларан саанан айа тартым, көрбөтүн диэн, маҥан синньигэс тыһы кылынан сыһыылаан кэбистим. Н. Заболоцкай
   ср. тюрк. кыл ‘конский волос’