I
аат.
1. Киһи дьоҥҥо биһирэтэр, өрө тутуллар сиэр-майгы өттүнэн үчүгэй, үрдүк хаачыстыбалара. ☉ Честь (моральные качества человека)
Көмүс манньыат эккирэтиитигэр чиэстэрин, суобастарын, киһилии сирэйдэрин сүтэрбит дьон ортотугар тыыннаах сылдьарынааҕар кини өлөрүн ордорор. Софр. Данилов
Арай мин биир суолга саарыыбын, Мин чиэһим туорхаһыйар биир суолтан: Мин эрдэ ыарыһах буоламмын Сэриигэ барбатах муҥмуттан. С. Данилов
Кэргэнин чиэһин кэриэстээн Аҥаардаһынан кырдьыбыт ийэм Тапталын үрдүктүк туппутун Күндүтүк саныыбын тус бэйэм. В. Потапова
Дьахтарга сыһыан — киһи чиэһин, суобаһын, бэрээдэктээҕин уонна үтүө санаалааҕын быһаарыыга саамай таба мээрэй. «ХС»
2. Ким, туох эмэ үтүө аата, үрдүк сыанабыла. ☉ Хорошая, незапятнанная репутация, доброе имя, честь
Мин Ийэ дойдум чиэһин, көҥүлүн көмүскэһэ бырааттарбын кытта боруоҥҥа бардым. Суорун Омоллоон
Кэлэктиип чиэһин үрдүктүк тутуохха наада. Н. Лугинов
Саахымакка оройуонун чиэһин көмүскүү кэлбит. С. Федотов
Хайҕалы, чиэһи үрдүктүк тутуу киһи саамай үтүө хаачыстыбаларыттан биирдэстэрэ. И. Никифоров
3. Киһини ытыктаан, бочуоттаан дьон иннигэр үрдүктүк тутуу, ытыктабылы, бочуоттааһыны биллэрии. ☉ Почёт, уважение
Өлбүт дьоруойдары улуу Өлүөнэ үрдүнээҕи куорат киэҥ болуоссатыгар сэрииһиттии чиэһинэн көмүү буолла. Амма Аччыгыйа
Дьиҥэр, куһаҕан балыксыт уолугар улуус кулубатын мааны сылгыһыт уола буолуу улахан чиэс этэ. И. Гоголев
Өр сылга үчүгэй үлэһит аатыран үгүс чиэскэ, хайҕалга тиксибит сурахтааҕа. М. Попов
4. Кыыс эр киһини билэ илик кэмэ, кыыһынан сылдьыыта. ☉ Целомудрие, непорочность девушки
Онно сиргэнним да этэ. Туохтан диэ? Бу итирик киһиэхэ чиэспин сиргэ-буорга тэбистэрбит абабыттан. И. Егоров
[Кыыс оҕо] сэмэй, күүстээх санаалаах буола улаатарыгар, бэйэтин чиэһин харыстыырыгар үөрэтиллиэхтээх. ТЕН ИДь
Итиннэ мин баайым иккиһэ — Эргийэн кэлбэт кыыһым чиэһэ. А. Пушкин (тылб.)
♦ Чиэскин сүтэр көр сүтэр
Ол хаалан да диэн, хаалбыт да киһи бүтүн үйэтин тухары аатын, чиэһин сүтэрэр. МНН
Төһө да хобулаабыттарын иһин, чиэспин сүтэрэ иликпин, сүтэриэм да дии санаабаппын. А. Софронов. Чиэскэ тигис — тугу эмэ гынар, ситиһэр тоҕоостон, оннук тоҕооско тигис. ☉ Удостоиться чести сделать что-л. Биһиэхэ Аҕа дойду сэриитин түмүктүүр, саамай быһаарыылаах охсуһууга кыттар улахан чиэс тиксээри турар. С. Никифоров
Мин урут маннык чиэскэ тиксэ илик буолан, олус симитинним. ЖЕА ТС. Куртуйахпыт аҕыс уонча миэтэрэ бадахтаах. Тоҕо эбитэ буолла, ытар чиэс миэхэ тигистэ. АИА КБ
◊ Чиэс биэр — кими эмэ эҕэрдэлээн чиккэччи тутуллубут тарбахтардаах уҥа илиигин бэргэһэҕэр тиэрдэн даҕай, даҕайан ыл. ☉ Отдать честь
Оҕонньорго чиэс биэрэн чынас гына түһэр. Амма Аччыгыйа
Тирии комбинезоннаах ньиэмэһи үүрбүт икки саллаат кэлэн полковникка чиэс биэрдилэр. Т. Сметанин
Кини бэрт дьоһуннук туттан хаамар, хаа-дьаа билэр киһитин көрүстэҕинэ, тарбахтарын бэргэһэтин куондарыгар тиэрдэн чиэс биэрэр. Е. Неймохов. Чиэс көтөх көр көтөх I. Дьоллоохтук, өлүөрсөлүөр, эйэни холбоон олороргут туһугар былыргылыы чиэс көтөҕөбүн. Саллааттар с. 1967
II
аат. Ханна эмэ саайыллан эбэтэр бэйэтинэн да туттуллар уһун сиэрдийэ мас. ☉ Длинная палка, жердь, шест
Сомсоон куобахтарын ыйыыр чиэһин аннынааҕы лаабыска үрүсээгин сүөкээтэ. В. Титов
Хоноһо атаҕын таҥаһын, тас сонун оһох үрдүнээҕи чиэскэ куурда ыйаталаата. «ХС»
Тиритэллэр, өр эрдэллэр, Чиэһинэн анньыналлар. А. Твардовскай (тылб.)
◊ Чиэс мас — чиэс II диэн курдук
Имитэ олорор куобаҕын тириитин оһох иннинээҕи чиэс маска иилэ быраҕаат, тахсан барда. И. Гоголев
Солко куһаагын тэниҥнэппэхтээн баран, чиэс маска иилэ бырахта. А. Фёдоров
Дьоллоругар тыы үрдүгэр ууруллубут чиэс мас түспэтэх. Н. Босиков
русск. шест