Якутские буквы:

Якутский → Якутский

чырып

I
тыаһы үт. т. Чыычаах саҥатын үтүктүү. ☉ Звукоподражание чириканью птички
Сайыҥҥы чэмэлийэ тыгар күн, …… эккэлии көрсүбүт …… Моойторук, …… «чырып» дии-дии түөрэҥэлии олорор сылгы чыычааҕа — бары кинини кытта бииргэ үөрсүбүт курдук этилэр. Н. Якутскай
[Кеша] мутук сыыһын ылаары илиитин көтөҕөн эрдэҕинэ, чыычааҕа «чырып» диэт, көтөн хаалла. Н. Заболоцкай
[Сылгы чыычааҕа] «чырып-чырып» дии-дии, үөһэ-аллара ыһыллаҥныы көтөрө. И. Федосеев
II
аат. Чөкчөҥө арааһа: бэрт кыра, хонуу күөрэгэйин саҕа; көхсө күкээркэй, түөһэ ыыс-араҕас, кыната хара; уу үөнүнэн аһылыктанар. ☉ Один из видов куликов: плавунчик круглоносый
— Тоойуом, ити кустар буолбатах. Ити кустар бэриэччиттэрэ — хоҥор чырыптар. И. Левин
Чырып уу отун быыһынан хайа баҕарар устар, кураанах сиргэ таҕыстаҕына, от курдук синньигэс атаҕынан түргэнник сүүрэр. ПН ТОК

чырып-ирип

тыаһы үт. т. Чыычаах синньигэс, нарын чырыптааһынын үтүктүү. ☉ Подражание нежному чириканью (птички)
Сылгы чыычааҕа …… чырып-ирип саҥара-саҥара, көтөн биэтэҥниирэ. П. Аввакумов
[Миша] туу чарапчытын араарарын кытта, чыычаах үөрбүттүү чырып-ирип саҥара-саҥара, түү мээчик курдук, чэпчэкитик көтөн таҕыста. В. Иванов
Чырып-ирип Чычып-чаап, Чычып-чаап кырачаан. В. Башарин

ырып-чырып

тыаһы үт. т. Уу синньигэс утаҕынан сүүрүгүрэн иһэн эмискэ ылы-чып тохтоон хаалар тыаһыгар майгынныыр чыычаах саҥата. ☉ Звукоподражание чириканью птиц наподобие чик-чирик. Ырыа чыычаах чырып этэн, Ыраах үөһэ көтөн тахсар, Ырып-чырып ыллыыр, устар… Таллан Бүрэ
Мутук лабаа үрдүгэр Ымыы чыычаах таҕыста, «Ырып-чырып» ыллаата. С. Васильев
Ымыы чыычаах ырыаһыт Ырып-чырып саҥарбыт. В. Чиряев

Еще переводы:

додоруйбахтаа

додоруйбахтаа (Якутский → Якутский)

додоруй диэнтэн тиэт
көрүҥ. Сылгы чыычааҕа уйа туттаары, ампаар сарайын сис маһын устун хааман додоруйбахтаан иһэн, чырып-чырып саҥара-саҥара, көтөн биэтэҥниирэ. «ХС»

чонолдьуй

чонолдьуй (Якутский → Якутский)

чоной диэнтэн арыт
көстүү. Бэл акаары барабыайдар Уулуссаҕа саҥарсаллар: «Чырып-чып, чири-чик, Отличник, отличник!» — Балтааса истэн үөрэр, Чонолдьуйан кэбиһэр. И. Гоголев

тоҥсуйбахтаа

тоҥсуйбахтаа (Якутский → Якутский)

тоҥсуй диэнтэн тиэт
көрүҥ. Тарбахтарын төбөлөрүнэн остуолу тоҥсуйбахтаан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Чырып-ирип чычып-чаап Тук-тук тоҥсуйбахтыыр Сытыы-сытыы тумустаах. В. Башарин
Бэрэссэдээтэллээччи харандааһынан остуолу тоҥсуйбахтаата. З. Воскресенская (тылб.)

хатаммахтаа

хатаммахтаа (Якутский → Якутский)

хатан I диэнтэн төхт
көрүҥ. Омуна суох эттэххэ, сүүһүнэн сытыы иннэ, бүргэс мин куйахабар дьөлүтэ хатаммахтаабат дуо? Н. Заболоцкай
Чырып-ирип Чычып-чаап …… Тик-тик хатаммахтыыр Сыыдам-сыыдам атахтаах. В. Башарин

тарып гын

тарып гын (Якутский → Якутский)

биирдэм тыас туохт. Эмискэ тыастаахтык көтөн таҕыс, көтөөрү гын (үксүн кыра көтөр туһунан). ☉ Внезапно с шумом вспорхнуть, упорхнуть (обычно о мелкой птице)
Бочугурас соһуйан, тарып гынан баран, көппөтө. Амма Аччыгыйа
Чыычаах тарып гыммыта, моҕотой чырып диэбитэ …… барыта Ньургун болҕомтотун тарда истэ. Болот Боотур
«Чырычы-чып!» — диэтэ чыычаах …… уонна талах иһин диэки тарып гынан хаалла. Н. Заболоцкай

баар буолар

баар буолар (Якутский → Якутский)

эб. Ким эмэ хайааһыны үгэс курдук түргэнник оҥоро охсоро эмискэ, эрчимнээхтик биллэ-көстө буоларын көрдөрөр. ☉ Выражает внезапность, энергичность и очевидность действия, совершаемого кем-л. обычно быстро
Биир кэм мэкчиргэ курдук эргичиҥнээн тахсар, төп-төгүрүк сирэйэ уҥа мэлэс, хаҥас мэлэс гыммыта баар буолар. «ХС»
Кини биир кэм солото суох аатырар, биир кэм онно тиийбитэ, Манна кэлбитэ баар буолар. «ХС»
Атын дьахталлар, итиччэ айгыстыбакка эрэ, син күнүс-түүн испиэскэлээбиттэрэ баар буолар. Софр. Данилов
Чырып (чөкчөҥө бииһэ) ону тимириэн икки ардыгар, хайыы-үйэ сытыы тумсунан тоҥсуйаат, кыл курдук синньигэс тылынан эрийэ тардан ылбыта эрэ баар буолар. ПН ТОК

түргэнник

түргэнник (Якутский → Якутский)

сыһ.
1. Кылгас кэм иһигэр. ☉ В короткий срок, быстро
Хайа дьоллоохтор ити курдук түргэнник байан эрэр буоллулар. Н. Неустроев
Түргэнник тиийэ охсубут киһи! Н. Лугинов
Дьыаланы уһатыма, табаарыс Балтарыков, түргэнник быһаар! Эрилик Эристиин
2. Дьулурҕатык, ыксаабыттыы, суһаллык. ☉ Споро, в спешке, торопливо
Атын түргэнник сүөрэ оҕуста, мииннэ уонна күүһэ баарынан кымньыылаан кус гыннарда. Суорун Омоллоон
Тиэтэйэн, өрүһүспүттүү түргэн-түргэнник саҥарара. Далан
Чуолкайдык уонна түргэнник хамсана сатыыллара. И. Федосеев
△ Сыыдамнык, быһыйдык (хол., сүүр, хамсан). ☉ Быстро, резво (напр., бежать, двигаться)
Түргэнник сылдьар гына чэпчэки таҥаста таҥнан бар. Саха фольк. Ситиччэ түргэнник барбытым үрдүнэн, бөрө ситиэхчэ буолла. Т. Сметанин
Чырып уу отун быыһынан устар, сиргэ таҕыстаҕына синньигэс атаҕынан түргэнник сүүрэр. Н. Павлов

туһах

туһах (Якутский → Якутский)

аат.
1. Мас көтөрүн, куобаҕы бултуурга анаан сылгы кутуругуттан эбэтэр синньигэс боробулуохаттан оҥоһуллубут булт тэрилэ. ☉ Петля, силки для ловли дичи, изготавливаемые из конских хвостовых волос или тонкой проволоки
Тууттан куобаҕы, туһахтан собону бултаабыкка дылы (өс хоһ.). Былыр Лоһуор Өндүрэй куобахха ииппит туһаҕар кэрэмэс саһыл киирэн биэртэ. Амма Аччыгыйа
Бэл диэтэр, биирдэ биир туһахтан икки куртуйаҕы биирдэ ылбыттара. Суорун Омоллоон
2. спорт. Дуобакка оонньуурга икки фигураны уган баран, үсүһүнэн даамканы сиир гына оҥоһуллубут балаһыанньа биир көрүҥэ. ☉ Петля (в шашках)
Үрүҥнэр үгүс түбэлтэҕэ хара даамканы сиир туһахтары кыайан ииппэттэр. ПРД ТҮө
3. авиа. Бүтэй токур сурааһын иһинэн сөмөлүөтүнэн эрийэ-буруйа көтүү. ☉ Фигура высшего пилотажа — полёт по замкнутой кривой в вертикальной плоскости, петля. Үөһэ тахсан лүөччүктэр уустук туһаҕы оҥорон көппүттэрэ. ЧЮМ ТӨК
◊ Кыл туһах көр кыл. Кыл туһаҕынан кыра көтөрү бултууллар. Уллуҥах туһах — уу, мас көтөрүн бултуурга аналлаах иирэ талаҕынан эрийэн оҥоһуллубут элбэх айахтаах туһах. ☉ Силки, изготовленные из ивовых прутьев для добычи дичи
Кыым [киһи аата] мас көтөрүгэр уллуҥах туһах иитэрэ. С. Никифоров
Уллуҥах туһах бөөччөйөбүн. Манан чырып, чөкчөҥө урдуһун эһэр уруккуттан идэм. Нэртэ
ср. др.-тюрк. тушах ‘путы, надеваемые на передние ноги лошади’, тусах ‘силок’, тюрк. тузак, тузах, тозак, тузакъ ‘силок’; туркм. дузак ‘ловушка, западня’

тырдырҕаа

тырдырҕаа (Якутский → Якутский)

тыаһы үт. туохт.
1. Дөрүн-дөрүн «тыс» гына тыаһаа, тыһырҕаа (хол., умайа турар хардаҕастары, хайа бараары гыммыт мууһу этэргэ). ☉ Трещать время от времени, потрескивать (напр., о горящих поленьях, трескающемся льде). Оһоххо мас умайан тырдыргыыр
□ Хабыс-хараҥа, мууспут тырдыргыыр, иккиэн бэйэбэйэбититтэн тутуһан иһэбит. ВА
2. Биир кэмник тэһитэ кэйэн ыарый. ☉ Покалывать, пульсировать (о сильной, острой боли)
Баттаммыт атаҕын хамсатаары гыммыта, иннэнэн тэһитэ аспыттыы, тырдыргыыр. В. Тарабукин
Тырыта-хайыта тыыппыт илиилэрим ыарыылаахтык нүөлүйэллэр, тырдыргыыллар. Ч. Айтматов (тылб.)
3. көсп. Кыыһыран, кыйаханан мөҕүтүн. ☉ Бурчать, сердито выговаривать таан төлө түһэн, уу хараҥа түгэҕэр түһэн хаалла. Т. Сметанин
Былыт кыйданар, чаҕыл уоттаах Сулус тырыбынаан тахсар. И. Эртюков
2. Илибирии мөҕүс (чыычаах туһунан этэргэ). ☉ Трепыхаться, трепетать (о птичках)
[Сылгы чыычааҕа] «Чырыпирип» саҥараахтыыр, Тырыбыныы көтөөхтүүр. Эллэй
Ымыы өрөгөйдөөхтүк «чырып!» диэт, өрө көттө, харыйа, бэс булкаастаах сис тыа үрдүнэн тырыбыныы дайда. И. Гоголев
Күөх халлааҥҥа күөрэгэй көтөн тырыбынаан тахсан, көстүбэт үрдүккэ тимирэн, ыллаан дьырылатар. М. Доҕордуурап
3. көсп. Олус кэрэ, эдэр көрүҥҥүнэн харахха быраҕылын (үксүгэр кыыс туһунан этэргэ). ☉ Блистать молодостью, красотой (обычно о девушке)
Биир эмэ тырыбынаабыт барахсан атаҕын тумсунан дугунан тыкаарыйан аастаҕына — хайаан нохтолоох сүрэх битирбитир тэппэт, хайҕахтаах хара быар хамсаабат буолуо этэй?! Күрүлгэн
Анастасия Петровна Лыткина үрүҥ аанньал курдук мааны да мааны, маҥан да маҥан, кыраһыабай бөҕө адьас бу тырыбынаан олорор эбит. ӨӨ ДДьДТ
Кимтэн да аккаастыыр тылы истибэтэх, бэйэтин кэрэтигэр олус эрэллээх тырыбынаабыт кыыс онуоха кыыһыран туллайбыта. «Чолбон»
алт., телеут., леб. тыр ‘дрожание’

диэ

диэ (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Санааҕын тылынан саҥаран эт. ☉ Устно, словесно выражать мысли, сообщать
«Хайдах өҥнөөхтөрүй?» - дии оҕуста кыыс. Күндэ
Кеша эмиэ тугу да саҥарыан булбакка: «Мин билиэккин аҕаллым», - диэтэ. Н. Заболоцкай
«Ээ, Быттааны Сүөдэр оҕото, Манчаары оҕо киирэн олорор», - диэбиттэр дьон. МНН
2. Саҥа таһаар, туох эмэ дорҕоонун таһааран саҥар (киһи, харамай туһунан). ☉ Издавать, произвести звук, подавать голос (о человеке, животных)
Силип «һуук» диэт эргиллэн иһэн, халтарыйан тиэрэ кэлэн түһэр. М. Чооруоһап
Кеша аттыгар сытар мутук сыыһын ылаары илиитин көтөҕөн эрдэҕинэ, чыычааҕа «чырып» диэт, көтөн хаалла. Н. Заболоцкай
[Тугут] өссө саҥалаах: «Ав-ав-ав», - диир. Н. Тарабукин (тылб.)
3. Ааккын эт, ааттаа. ☉ Произнести имя, название; называть, называться. «Сааһынан сөп түбэһэр эбит! - диэн Кууһума суруксут сэҥээрэр - Аата ким диэний?» Н. Якутскай
Мин Мария Үчүгээйэбэ диэммин. Бу дьиэҕэ олоробун. С. Ефремов
Күһэҥэй диэммин. Былыр соҕуруу Бүлүүгэ олохтоох, төрөөбүт төрүт буордаах этим. Дьүөгэ Ааныстыырап
4. көсп. Туох эмэ диэн өйгөр быһаар, санаа. ☉ Полагать, думать о чем-л., иметь какое-л. мнение
«Билигин булуохтара суоҕа диигин дуу?» - диэн сахалыы билэр киһи иилэ хабан ылан ыйытар. Н. Якутскай
Биллэрбэккэ муҥхалаатаҕа диэҕэ диэммин, бу эйигин ыҥыраары таарыйдым. Күндэ
«Эйиэхэ Ньургуһуну ыйытаары гынабыт. Ону туох диигин?» - диэн, үүт иһэ-иһэ, [Нараҕан оҕонньор] кэпсии былаастаан ыйыта олорбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
◊ Диэмэ (этимэ) даҕаны кэпс. - сөпкө этэҕин, мин да оннук саныыбын (этээччини кытта толору сөбүлэһии). ☉ И не говори (выражение полного согласия с говорящим)
- Ол хара түөкүн, күрүөһүт сүөһүнү тоҕо босхо дьаарбайтаран, дьону айматар? - Дьэ, диэмэ даҕаны, баар эрэ бурдугум этэ. А. Софронов
- Бу үрэх намыһах кытыла ыарҕата суоҕа буоллар, быһыт оҥорбут киһи, уу бөҕө килэһитиэ эбит. - Диэмэ даҕаны! М. Доҕордуурап. Диэххэ сөп - итинник быһааран, түмүктээн этиэххэ сөп. ☉ Можно сказать, можно прийти к такому выводу
Кырдьыга, холкуоһу Хандыы салайан олорбута диэххэ сөп. А. Федоров. Биһиги Илии Үлүппүппүтүгэр кырса бэркэ тохтоото диэххэ сөп. «ХС». Инньэ диэмэ - итинник саҥарыма (киһи санаата оонньоотоҕуна өй-төй угарга этиллэр). ☉ Не говори так (так говорят человеку, лишившемуся душевного равновесия, с целью образумить его)
Ээ, кэбис, инньэ диэмэ, олус улаханнык сананыма, хайа, эйиэхэ сөптөөх киһини буланталан, оҥорон киллэриэхтэрэ. Ньургун Боотур
Инньэ диэмэ. Эн туох сыыһалааххын, туох алҕастааххын холкуостаахтар быһаарыахтара. С. Ефремов. Туох да диэ - тугу баҕарар саҥар; туох баҕарар диэн таайа сатаа (онтон туох да уларыйбат). ☉ Что ни говори, как ни прикидывай (ничего не изменится); говори что хочешь
Чэ, туох да диэ, ити эн дьыалаҥ буолбатах. С. Ефремов
Чэ, туох да диэҥ, кыыскыт оскуолаҕа тардыллыбыта буолуо! Н. Заболоцкай
тюрк. тэ